Zygmunt Karwacki

Zygmunt Karol Karwacki

Stanisław Bończa

podporucznik
Data i miejsce urodzenia	20 października 1893 Czarnowiec (kielecczyzna)
Data i miejsce śmierci	4 lipca 1916 Kościuchnówka
Przebieg służby
Lata służby	1914–1916
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	5 Pułk Piechoty LP
Stanowiska	komendant plutonu
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa †
Odznaczenia

Zygmunt Karol Karwacki, ps. „Stanisław Bończa” (ur. 20 października 1893 w majątku Czarnowiec pow. Pińczów^[1], poległ 4 lipca 1916 pod Kościuchnówką) – podporucznik Legionów Polskich, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Syn Karola – właściciela Paśmiech oraz folwarku Czarnowiec, i Ludwiki z domu Zakrzewskiej^[2][3]. Miał dwóch braci: Wacława^[4] i Stefana. Pochodził z rodziny o tradycjach patriotycznych.

Zygmunt Karwacki uczęszczał do gimnazjum w Kielcach, później kształcił się w Warszawie. Od 1910 czynnie uczestniczył w tajnym skautingu i w młodzieżowych organizacjach niepodległościowych, m.in. w Związku Młodzieży Niepodległościowej, a następnie w „Zniczu”^[5][3]. W ramach tych organizacji brał udział w zjazdach w Krakowie i instruktorskich wycieczkach wojskowych^[6]. W tym też czasie był redaktorem pisma „Wici”^[6]. W 1912 ukończył gimnazjum Konopczyńskiego w Warszawie^[1], gdzie zadał celująco egzamin dojrzałości^[6]. Następnie podjął studia w Wyższym Studium Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie^[7][6]. W tym samym roku wstąpił do Polskich Drużyn Strzeleckich^[3], gdzie ukończył wszystkie szkoły, z oficerską włącznie^[6]. W krótkim czasie awansował do stopnia podchorążego. Pełnił funkcję adiutanta ekspozytury Komendy Naczelnej Drużyn Strzeleckich, a następnie był komendantem rezerwy^[6]. W 1913 Komendant Józef Piłsudski odznaczył go najzaszczytniejszym wówczas odznaczeniem „Parasol”.

Podczas pobytu na wakacjach w Kieleckiem, 31 lipca 1914 wyruszył konno do Krakowa z rodzinnego majątku Paśmiechy^[6] i jako jeden z „siódemki” Beliny przekroczył granicę Królestwa^[1]. 1 sierpnia 1914 Władysław Belina-Prażmowski otrzymał od Józefa Piłsudskiego rozkaz sformowania kilkuosobowego patrolu rekonesansowego z zadaniem dokonania zwiadu na tereny zaboru rosyjskiego. W skład patrolu razem z Beliną weszli strzelcy: Janusz Głuchowski, Antoni Jabłoński, Stefan Hanka-Kulesza, Stanisław Grzmot-Skotnicki, Ludwik Kmicic-Skrzyński, Zygmunt Karwacki jako przewodnik^[8]. Po powrocie z pierwszego patrolu został przydzielony do grupy Mieczysława Ryś-Trojanowskiego, która wyruszyła do Kielc (Pierwsza Kompania Kadrowa). Wkrótce wrócił do kawalerii Beliny i jako ułan, wachmistrz^[6], a wkrótce szef 1 szwadronu Bieliny, brał udział w operacji korczyńskiej we wrześniu 1914. 9 października tego roku został mianowany na stopień podporucznika^[3] oraz komendanta garnizonu Kielce (z ramienia Polskiej Organizacji Narodowej)^[9]. W listopadzie 1914 mianowany dowódcą plutonu w IV Batalionie, został ranny 25 grudnia 1914^[1] w bitwie pod Łowczówkiem^[3][10], leczył się w szpitalach w Białej i w Wiedniu.

Do sierpnia 1915 wykonywał misje powierzane mu przez Józefa Piłsudskiego^[6]. Był też krótko kierownikiem wywiadu i od maja 1915 komendantem POW okręgu radomskiego^[6][3].

Wkrótce Zygmunta Karwackiego przeniesiono ponownie do działań liniowych jako komendanta plutonu w 2. kompanii I batalionu 5 Pułku Piechoty Legionów Polskich^[6][3]. Brał udział w całej kampanii wołyńskiej i we wszystkich bitwach – m.in. pod Brzegami, Szczytnikami, Kołkami i Starygoryżem^[6][3]. Poległ 4 lipca 1916 w czasie kontrataku I batalionu 5 pułku w tyralierze oficerskiej w czasie bitwy pod Kostuchnówką^[6] nad Styrem. Za ofiarność i odwagę wykazaną w czasie walki na Polskiej Górze^[11], gdzie „pierwszy wraz z innymi oficerami Baonu rzucił się na nieprzyjaciela, pociągając i zachęcając przykładem swoim żołnierzy”^[11][3], 17 maja 1922 odznaczono go pośmiertnie orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy^[12]. Został pochowany w zbiorowej mogile w Wołczewsku^[1], a mogiła ta już nie istnieje.

Zygmunt Karol Karwacki został pośmiertnie mianowany kapitanem^[3].

Był kawalerem^[13][3].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6475 – pośmiertnie, 17 maja 1922^{[12][14][3][15]}
• Krzyż Niepodległości – pośmiertnie, 9 grudnia 1930 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[16][17][3]
• Krzyż Walecznych czterokrotnie – pośmiertnie, 1922^[18][19]
• Znak oficerski „Parasol”^[17]
• Odznaka Pamiątkowa „Pierwsza Kadrowa”^[20]

• MarekM. Gałęzowski MarekM., My idziemy w zórz świtanie...: sylwetki oficerów Legionów Polskich poległych i zmarłych w walce o niepodległość w latach 1914-1916, Instytut Pamięci Narodowej, 2019, s. 116–119, ISBN 978-83-8098-685-5 [dostęp 2025-04-29] .
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
• Stanisław M. Przybyszewski Bieliniak z Paśmiech, Oleandry nr 3, Kielce 2002 r.
• Przemysław Jerzy Witek – Redaktor „Oleandry” – Biuletyn Związku Piłsudczyków, Oddział Świętokrzyski w Kielcach – informacje mailowe.
• Cezary Leżeński, Lesław Kukawski: O kawalerii polskiej XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 19. ISBN 83-04-03364-X.
• Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1993. ISBN 83-900510-0-1.
• Karwacki (Bończa-Karwacki) Zygmunt (Stanisław). [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.37-2838 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-08-24].