Adam Smith

Adam Smith
Portreti postum "Muir", rr. 1800
EmriAdam Smith
Lindjapagëzuar 5/16 qershor 1723[1]
VendlindjaKirkcaldy, Fife, Skoci
Vdekja17 korrik 1790 (Error: Invalid date format for birth date vjeç)
VendvdekjaEdinburg, Skoci
EraPeriudha e hershme moderne
RajoniFilozofia perëndimore
InteresimetFilozofia politike, etika, ekonomia
Ide të famshme
  • Ekonomia klasike
  • Tregu i lirë
  • Ndarja e punës
  • Avantazhi absolut
  • Dora e padukshme

Adam Smith (i pagëzuar 16 qershor [O.S. 5 qershor] 1723[1] – 17 korrik 1790) ishte një ekonomist dhe filozof skocez, pionier në fushën e ekonomisë politike dhe një figurë kyçe e Iluminizmit Skocez.[2] I konsideruar nga shumë si "babai i ekonomisë",[3] ose "babai i kapitalizmit",[4] ai njihet kryesisht për dy vepra klasike: Teoria e ndjenjave morale (1759) dhe Një hetim mbi natyrën dhe shkaqet e pasurisë së kombeve (1776). Kjo e fundit, shpesh e shkurtuar në Pasuria e kombeve, konsiderohet magnum opus-i i tij, duke shënuar fillimin e studimeve ekonomike moderne si sistem gjithëpërfshirës dhe disiplinë akademike. Smith refuzon të shpjegojë shpërndarjen e pasurisë dhe pushtetit në terma të vullnetit hyjnor, dhe në vend të kësaj i drejtohet faktorëve natyrorë, politikë, socialë, ekonomikë, ligjorë, mjedisorë dhe teknologjikë, si dhe ndërveprimeve mes tyre. Vepra është e njohur për kontributin e saj në teorinë ekonomike, veçanërisht në ekspozimin e konceptit të avantazhit absolut.[5]

I lindur në Kirkcaldy, Fife, ai studioi filozofi sociale në Universitetin e Glasgout dhe në Universitetin e Oksfordit, ku ishte një nga të vetmit studentë që përfituan nga bursat e themeluara nga John Snell. Pas diplomimit, ai mbajti një seri leksionesh publike të suksesshme në Universitetin e Edinburgut,[6] të cilat u pritën me admirim. Kjo çoi në një bashkëpunim me David Hume gjatë Iluminizmit Skocez. Smith mori një post profesori në Glasgow, ku mësoi filozofi morale. Gjatë kësaj periudhe, ai shkroi dhe botoi Teorinë e ndjenjave morale. Më pas, ai mori një pozicion mësimdhënieje private që i mundësoi udhëtime nëpër Evropë, ku njohu figurat intelektuale të kohës së tij.

Në përgjigje të politikës mbizotëruese të mbrojtjes së tregjeve dhe tregtarëve kombëtarë përmes reduktimit të importeve dhe rritjes së eksporteve, praktikë që u njoh si merkantilizëm, Smith vendosi parimet themelore të teorisë klasike të tregut të lirë. Pasuria e kombeve ishte pararendëse e disiplinës moderne akademike të ekonomisë. Në këtë dhe vepra të tjera, ai zhvilloi konceptin e ndarjes së punës dhe shpjegoi se si interesi vetjak racional dhe konkurrenca mund të çojnë në prosperitet ekonomik. Smith ishte i diskutueshëm në kohën e tij dhe qasja e tij e përgjithshme dhe stili i shkrimit shpesh u satirizuan nga shkrimtarë si Horace Walpole.[7]

Biografia

Fëmijëria e hershme

Portret i nënës së Smithit, Margaret Douglas

Adam Smith lindi në Kirkcaldy, Fife, Skoci. I ati, Adam Smith i moshuar, ishte "Writer to the Signet" (avokat i lartë), avokat mbrojtës dhe prokuror, dhe shërbeu gjithashtu si kontrollor i doganave në Kirkcaldy.[8] Nëna e Smithit lindi me emrin Margaret Douglas, e bija e pronarit të tokave Robert Douglas nga Strathendry, gjithashtu në Fife; ajo u martua me babain e Smithit në 1720. Dy muaj para se Smithi të lindte, i ati vdiq, duke e lënë nënën e tij të ve.[9] Data e pagëzimit të Smithit në Kishën e Skocisë në Kirkcaldy ishte 5 qershor 1723[10] dhe kjo shpesh është trajtuar sikur të ishte edhe data e lindjes së tij, e cila është e panjohur.

Megjithëse pak ngjarje nga fëmijëria e hershme e Smithit njihen, gazetari skocez John Rae, biograf i Smithit, shënoi se Smithi u rrëmbye nga romët në moshën tre vjeç dhe u lirua kur të tjerë shkuan ta shpëtonin.[a][12] Smithi ishte i afërt me nënën e tij, e cila me sa duket e inkurajoi të ndiqte ambiciet e tij shkollare.[13] Ai ndoqi Burg School of Kirkcaldy — e karakterizuar nga Rae si "një nga shkollat më të mira të mesme të Skocisë në atë periudhë"[11] — nga 1729 deri 1737, duke mësuar latinisht, matematikë, histori dhe shkrim.[13]

Arsimimi formal

Smithi hyri në Universitetin e Glasgout në moshën 14-vjeçare dhe studioi filozofi morale nën Francis Hutcheson.[13] Këtu zhvilloi pasionin e tij për konceptet filozofike të arsyes, liritë civile dhe lirinë e fjalës. Në 1740 ai ishte studenti i diplomuar i propozuar për të ndjekur studime pasuniversitare në Balliol College të Universitetit të Oksfordit, nën programin "Snell Exhibition".[14]

Smithi e konsideronte mësimdhënien në Glasgow si shumë superiore ndaj asaj në Oksford, të cilën e gjeti intelektualisht mbytëse.[15] Në Librin V, Kapitulli II i Pasurisë së kombeve, ai shkroi: "Në Universitetin e Oksfordit, pjesa më e madhe e profesorëve publikë kanë hequr dorë përfundimisht, prej shumë vitesh, madje edhe nga pretendimi për të mësuar." Raportohet gjithashtu se Smithi u është ankuar miqve se zyrtarët e Oksfordit e zbuluan një herë duke lexuar një kopje të veprës A Treatise of Human Nature të David Hume-it, dhe më pas i konfiskuan librin dhe e ndëshkuan rëndë për ta lexuar.[11][16][17] Sipas William Robert Scott, "Oksfordi i kohës [së Smithit] dha pak, në qoftë se dha ndonjë, ndihmë drejt asaj që do të ishte vepra e tij e jetës."[18] Sidoqoftë, ai e shfrytëzoi rastin sa qe në Oksford për të mësuar vetë disa lëndë duke lexuar shumë libra nga raftet e Bibliotekës së madhe Bodleian.[19] Kur Smithi nuk studionte vetë, koha e tij në Oksford, sipas letrave të tij, nuk ishte e lumtur.[20] Afër fundit të kohës së tij atje, filloi të vuante nga kriza dridhjesh, ndoshta simptoma të një kolapsi nervor.[21] Ai e la Oksfordin në 1746, para se bursa e tij të përfundonte.[21][22]

Kurrikula e Smithit në Glasgow përfshinte logjikën, metafizikën, filozofinë morale dhe filozofinë natyrore.[23] Nën Hutcheson, Smithi diskutoi çështje të drejtësisë natyrore, shkëmbimit të drejtë dhe dimensioneve morale të tregtisë; tema që do të reflektoheshin te Pasuria e kombeve.[24] Hutcheson argumentoi se punëtorët meritonin kompensim të mjaftueshëm për të mbajtur veten dhe familjet e tyre, koncept që Smithi më vonë do ta zhvillonte në teorinë e tij më të gjerë të niveleve natyrore të pagave.[25]

Në Librin V të Pasurisë së kombeve, Smithi komenton mbi cilësinë e ulët të mësimdhënies dhe aktivitetin e pakët intelektual në universitetet angleze, krahasuar me homologët e tyre skocezë. Ai ia atribuon këtë si pasurive të mëdha të kolegjeve në Oksford dhe Universitetin e Kembrixhit, të cilat e bënin të ardhurën e profesorëve të pavarur nga aftësia e tyre për të tërhequr studentë, ashtu edhe faktit që burra të shquar letrarë mund të fitonin një jetesë edhe më komode si ministra të Kishës Anglikane.[17]

Karriera mësimdhënëse

Smithi filloi të mbante leksione publike në 1748 në Universitetin e Edinburgut,[26] të sponsorizuara nga Shoqëria Filozofike e Edinburgut nën patronazhin e Lordit Kames.[27] Temat e leksioneve të tij përfshinin retorikën dhe belles-lettres-in,[28] dhe më vonë temën e "përparimit të pasurisë". Mbi këtë temë të fundit, ai shpjegoi për herë të parë filozofinë e tij ekonomike të "sistemit të qartë dhe të thjeshtë të lirisë natyrore". Megjithëse Smithi nuk ishte i aftë në të folurit publik, leksionet e tij patën sukses.[29]

Në 1750 Smithi u njoh me filozofin David Hume, i cili ishte më i madh se ai me më shumë se një dekadë. Në shkrimet e tyre që mbulonin historinë, politikën, filozofinë, ekonominë dhe fenë, Smithi dhe Hume ndanë lidhje intelektuale dhe personale më të ngushta sesa me figura të tjera të rëndësishme të Iluminizmit Skocez.[30]

Në 1751 Smithi fitoi një post profesori në Glasgow duke mësuar kurse logjike, dhe në 1752, u zgjodh anëtar i Shoqërisë Filozofike të Edinburgut, pasi ishte prezantuar në shoqëri nga Lordi Kames. Vitin pasues, kur posti i drejtuesit të Filozofisë Morale në Glasgow mbeti bosh, Smithi mori përsipër rolin.[29] Ai punoi si akademik për 13 vitet në vijim, të cilat i karakterizoi si "deri tani periudha më e dobishme dhe prandaj deri tani më e lumtura dhe më e ndershmja [e jetës së tij]".[31]

Smithi botoi Teoria e ndjenjave morale në 1759, duke përfshirë disa nga leksionet e tij në Glasgow. Kjo vepër merrej me atë se si moraliteti njerëzor varet nga simpatia mes agjentit dhe vëzhguesit, ose individit dhe anëtarëve të tjerë të shoqërisë. Smithi e përkufizoi "simpatinë e ndërsjellë" si bazën e ndjenjave morale. Ai e bazoi shpjegimin e tij, jo në një "shqisë morale" të veçantë siç kishin bërë Anthony Ashley-Cooper (Earli i 3-të i Shaftesbury-t) dhe Hutcheson, as në dobinë (utilitarizëm) siç bëri Hume, por në simpatinë e ndërsjellë, term i kapur më së miri në gjuhën moderne nga koncepti i shekullit XX i empatisë, aftësia për të njohur ndjenjat që përjetohen nga një qenie tjetër.[32]

Vizatim i një burri të ulur
François Quesnay, një nga udhëheqësit e shkollës së mendimit fiziokratike

Pas botimit të Teorisë së ndjenjave morale, Smithi u bë aq popullor sa shumë studentë të pasur lanë shkollat e tyre në vende të tjera për t'u regjistruar në Glasgow për të mësuar nën Smithin.[33] Në këtë kohë, Smithi filloi t'i kushtonte më shumë vëmendje jurisprudencës dhe ekonomisë në leksionet e tij dhe më pak teorive të tij të moralit.[34] Për shembull, Smithi mësonte se shkaku i rritjes së pasurisë kombëtare është puna, e jo sasia e arit apo argjendit të kombit, gjë që është baza e merkantilizmit, teoria ekonomike që dominonte politikat ekonomike të Evropës Perëndimore në atë kohë.[35]

Në 1762, Universiteti i Glasgout i dha Smithit titullin Doktor i Ligjeve (LL.D.).[36] Në fund të 1763, ai mori një ofertë nga kancelari i thesarit, Charles Townshend — i cili ishte prezantuar te Smithi nga David Hume — për t'i dhënë mësim privat njerkut të tij, Henry Scott, të riun Duka i Buccleuch-ut, si përgatitje për një karrierë në politikën ndërkombëtare. Smithi dha dorëheqjen nga posti i tij i profesorit në 1764 për të marrë pozicionin e mësimdhënies private. Më pas u përpoq t'ua kthente tarifat që kishte mbledhur nga studentët e tij, sepse kishte dhënë dorëheqjen në mes të semestrit, por studentët e tij refuzuan.[37]

Mësimdhënia private, udhëtimet, intelektualët evropianë

Puna e Smithit si mësimdhënës privat përfshinte turne nëpër Evropë me Scott-in, gjatë të cilit ai e edukoi Scott-in mbi një sërë lëndësh. Ai paguhej 300 paund në vit (plus shpenzimet) së bashku me një pension prej 300 paundësh në vit; afërsisht dyfishi i të ardhurave të tij të mëparshme si mësues.[37] Smithi udhëtoi për herë të parë si mësimdhënës në Tulluzë, Francë, ku qëndroi një vit e gjysmë. Sipas rrëfimit të tij, e gjeti Tulluzën disi të mërzitshme, duke i shkruar Hume-it se "kishte filluar të shkruante një libër për të kaluar kohën".[37] Pas një turneu në jug të Francës, grupi u zhvendos në Gjeneva, ku Smithi u njoh me shkrimtarin dhe filozofin francez Voltaire.[38]

Filozofi David Hume, pikturë
David Hume ishte mik dhe bashkëkohës i Smithit.

Nga Gjeneva, grupi u zhvendos në Paris. Këtu, Smithi u njoh me botuesin dhe diplomatin amerikan Benjamin Franklin, i cili disa vjet më vonë do të udhëhiqte opozitën në kolonitë amerikane kundër katër rezolutave britanike nga Charles Townshend (të njohura në histori si Aktet e Townshend-it), të cilat kërcënonin vetëqeverisjen koloniale amerikane dhe imponuan detyrime të ardhurash mbi një sërë artikujsh të nevojshëm për kolonitë. Në Paris Smithi hasi shkollën e fiziokracisë të themeluar nga François Quesnay dhe biseduar me intelektualët e saj.[39] Fiziokratët kundërshtonin merkantilizmin, teoria ekonomike dominuese e kohës, e ilustruar në moton e tyre Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même (Lëreni të bëhet dhe lëreni të kalojë, bota vazhdon vetë!).

Pasuria e Francës ishte pothuajse tërësisht e shterur nga Luigji XIV[b] dhe Luigji XV në luftëra shkatërruese,[c] dhe ishte më tej e rraskapitur duke ndihmuar ushtarët revolucionarë amerikanë, kundër britanikëve. Duke pasur parasysh se ekonomia britanike e asaj kohe prodhonte një shpërndarje të ardhurash që qëndronte në kontrast me atë që ekzistonte në Francë, Smithi arriti në përfundimin se "me gjithë papërsosmëritë e saj, [shkolla fiziokratike] është ndoshta përafrimi më i afërt me të vërtetën që është botuar ndonjëherë mbi temën e ekonomisë politike."[40] Dallimi mes punës prodhuese dhe asaj joprodhuese — classe steril-i fiziokratik — ishte një çështje mbizotëruese në zhvillimin dhe kuptimin e asaj që do të bëhej teoria klasike ekonomike.

Vitet e fundit

Në 1766 vëllai më i vogël i Henry Scott-it vdiq në Paris, dhe turneu i Smithit si mësimdhënës privat përfundoi shpejt pas kësaj.[41] Smithi u kthye atë vit në shtëpi, në Kirkcaldy, dhe ia kushtoi shumicën e dekadës në vijim shkrimit të magnum opus-it të tij.[42] Atje, u miqësua me Henry Moyes, një të ri të verbër që tregoi aftësi të parakohshme. Smithi siguroi patronazhin e David Hume-it dhe Thomas Reid-it në edukimin e të riut.[43] Në maj 1767 Smithi u zgjodh anëtar i Royal Society of London-it,[44][45] dhe u zgjodh anëtar i Literary Club-it në 1775. Pasuria e kombeve u botua në 1776 dhe pati sukses të menjëhershëm, duke shitur tërë botimin e parë brenda vetëm gjashtë muajve.[46]

Në 1778 Smithi u emërua në një post si komisioner doganash në Skoci dhe shkoi të jetonte me nënën e tij (e cila vdiq në 1784)[47] në Panmure House, në lagjen Canongate, në Edinburg.[48] Pesë vjet më vonë, si anëtar i Shoqërisë Filozofike të Edinburgut kur ajo mori kartën mbretërore, ai automatikisht u bë një nga anëtarët themelues të Royal Society of Edinburgh-it.[49] Nga 1787 deri 1789 ai mbajti postin nderi të Lordit Rektor të Universitetit të Glasgout.[50]

Vdekja

Një pllakë e Smithit
Një pllakë përkujtimore për Smithin gjendet në qytetin e tij të lindjes, Kirkcaldy.

Smithi vdiq në krahun verior të Panmure House-it në Edinburg më 17 korrik 1790, pas një sëmundjeje të dhimbshme. Trupi i tij u varros në varrezën e Canongate Kirkyard.[51] Në shtratin e vdekjes, Smithi shprehu zhgënjim që nuk kishte arritur më shumë.[52]

Ekzekutorët letrarë të Smithit ishin dy miq nga bota akademike skoceze: fizikani dhe kimisti Joseph Black dhe gjeologu pionier James Hutton.[53] Smithi la pas shumë shënime dhe ca material të pabotuar, por dha udhëzime që të shkatërrohej gjithçka që nuk ishte e përshtatshme për botim.[54] Ai përmendi një History of Astronomy të hershme e të pabotuar si ndoshta të përshtatshme, dhe ajo u shfaq siç duhet në 1795, së bashku me material tjetër si Essays on Philosophical Subjects.[53]

Biblioteka e Smithit, sipas testamentit të tij, i kaloi David Douglas-it, Lord Reston (djali i kushëririt të tij, koloneli Robert Douglas i Strathendry-t, Fife), i cili jetonte me Smithin.[55] Përfundimisht u nda mes dy fëmijëve të mbijetuar të Douglas-it, Cecilia Margaret (zonja Cunningham) dhe David Anne (zonja Bannerman). Me vdekjen në 1878 të burrit të saj, Reverendi W. B. Cunningham i Prestonpans, zonja Cunningham shiti disa nga librat. Pjesa tjetër i kaloi djalit të saj, Profesor Robert Oliver Cunningham i Queen's College, Belfast, i cili dhuroi një pjesë në bibliotekën e Queen's College. Pas vdekjes së tij, librat e mbetur u shitën. Me vdekjen e zonjës Bannerman në 1879, pjesa e saj e bibliotekës i kaloi e paprekur New College-it (të Kishës së Lirë) në Edinburg, dhe koleksioni u transferua në Bibliotekën Kryesore të Universitetit të Edinburgut në 1972.

Personaliteti dhe bindjet

Karakteri

Vizatim i një burri në këmbë, me një dorë duke mbajtur një bastun dhe tjetrën duke treguar një libër
Portret i Smithit nga John Kay, 1790

Nuk dihet shumë për pikëpamjet personale të Smithit përtej asaj që mund të nxirret nga artikujt e tij të botuar. Letrat e tij personale u shkatërruan pas vdekjes së tij, sipas kërkesës së tij.[54] Ai nuk u martua kurrë,[56] dhe duket se mbajti një marrëdhënie të ngushtë me nënën e tij, me të cilën jetoi pas kthimit të tij nga Franca dhe e cila vdiq gjashtë vjet para tij.[57]

Smithi u përshkrua nga disa nga bashkëkohësit dhe biografët e tij si komikisht i harruar, me zakone të veçanta të të folurit dhe ecjes, dhe një buzëqeshje "mirësie të pashprehshme".[58] Ishte i njohur për të folur me veten,[52] zakon që kishte filluar në fëmijëri kur buzëqeshte në biseda të thelluara me shokë të padukshëm.[59] Kishte gjithashtu raste sëmundjesh imagjinare,[52] dhe raportohet se mbante libra dhe letra të vendosura në stiva të larta në studion e tij.[59] Sipas një historie, Smithi e çoi Charles Townshend-in në një vizitë të një fabrike tabakërie, dhe ndërsa diskutonin për tregtinë e lirë, Smithi ra në një gropë të madhe tabakërie nga e cila kishte nevojë për ndihmë për të dalë.[60] Thuhet gjithashtu se ka vënë bukë dhe gjalpë në një çajnik, ka pirë përzierjen, dhe e ka shpallur atë çajin më të keq që kishte pirë ndonjëherë. Sipas një tregimi tjetër, Smithi doli i hutuar për shëtitje me këmishën e natës dhe përfundoi 24 km jashtë qytetit, para se zilet e një kishe të afërt ta ktheninnë realitet.[59][60]

James Boswell, i cili ishte student i Smithit në Universitetin e Glasgout, dhe më vonë e njohu në Literary Club, thotë se Smithi mendonte se të folurit për idetë e tij në bisedë mund të ulte shitjen e librave të tij, prandaj biseda e tij ishte e paefektshme. Sipas Boswell-it, ai i pati thënë njëherë Sir Joshua Reynolds-it se "e kishte rregull që në shoqëri të mos fliste kurrë për atë që kuptonte".[61]

Smithi është përshkruar alternativisht si dikush që "kishte një hundë të madhe, sy të fryrë, buzën e poshtme të dalë, një lëkundje nervoze dhe një problem në të folur" dhe dikush "pamja e të cilit ishte burrërore dhe e këndshme".[17][62] Thuhet se Smithi e ka pranuar pamjen e tij në një rast, duke thënë: "Nuk jam i pashëm në asgjë përveç librave të mi."[17] Smithi rrallë qëndronte për portrete,[63] kështu që pothuajse të gjitha përshkrimet e tij të krijuara gjatë jetës së tij u vizatuan nga kujtesa. Portretet më të njohura të Smithit janë profili nga James Tassie dhe dy gdhendje nga John Kay.[64] Gravurat e linjave të prodhuara për kapakët e ribotimeve të Pasurisë së kombeve të shekullit XIX u bazuan kryesisht në medaljonin e Tassie-t.[65]

Pikëpamjet fetare

Ka pasur debat të konsiderueshëm shkencor mbi natyrën e pikëpamjeve fetare të Smithit. I ati kishte treguar interes të fortë për krishterimin dhe i përkiste krahut të moderuar të Kishës së Skocisë,[66] dhe fakti që ai mori bursën "Snell Exhibition" sugjeron se mund të ketë shkuar në Oksford me qëllimin për të ndjekur një karrierë në Kishën Anglikane.[67]

Ekonomisti britanik Ronald Coase kundërshtoi pikëpamjen se Smithi ishte deist, bazuar në faktin se shkrimet e Smithit nuk e thërrasin kurrë shprehimisht Zotin si shpjegim të harmonive të botës natyrore apo njerëzore.[68] Sipas Coase-s, megjithëse Smithi ndonjëherë i referohet "Arkitektit të Madh të Gjithësisë", studiues të mëvonshëm si Jacob Viner kanë "ekzagjeruar shumë shkallën në të cilën Adam Smith ishte i angazhuar në besimin e një Zoti personal",[69] besim për të cilin Coase gjen pak dëshmi në pasazhe të tilla si ai në Pasurinë e kombeve ku Smithi shkruan se kurioziteti i njerëzimit rreth "fenomeneve të mëdha të natyrës", të tilla si "gjenerimi, jeta, rritja dhe shpërbërja e bimëve dhe kafshëve", i ka çuar njerëzit të "hetojnë shkaqet e tyre", dhe se "besëtytnia u përpoq së pari ta kënaqte këtë kuriozitet, duke ia atribuar të gjitha ato dukuri të mrekullueshme veprimit të drejtpërdrejtë të perëndive. Filozofia më vonë u përpoq t'i shpjegonte ato, nga shkaqe më të njohura, ose nga të tilla me të cilat njerëzimi ishte më i njohur sesa me veprimin e perëndive".[69] Disa autorë argumentojnë se filozofia sociale dhe ekonomike e Smithit është në thelb teologjike dhe se i gjithë modeli i tij i rendit social varet logjikisht nga koncepti i veprimit të Zotit në natyrë.[70] Brendan Long argumenton se Smithi ishte teist,[71] ndërsa sipas Gavin Kennedy-t, Smithi ishte "në një farë kuptimi" i krishterë.[72]

Smithi ishte gjithashtu mik i ngushtë i David Hume-it, i cili, pavarësisht debatit mbi pikëpamjet e tij fetare në shkencën moderne, u karakterizua zakonisht në kohën e tij si ateist.[73] Botimi në 1777 i letrës së Smithit drejtuar William Strahan-it, në të cilën përshkroi guximin e Hume-it përballë vdekjes, pavarësisht mosbesimit të tij fetar, tërhoqi një polemikë të konsiderueshme.[74]

Veprat e botuara

Teoria e ndjenjave morale

Në 1759 Smithi botoi veprën e tij të parë, Teoria e ndjenjave morale, shitur nga bashkë-botuesit Andrew Millar i Londrës dhe Alexander Kincaid i Edinburgut.[75] Smithi vazhdoi të bënte rishikime të gjera në libër deri në vdekjen e tij.[d] Megjithëse Pasuria e kombeve konsiderohet gjerësisht vepra më me ndikim e Smithit, besohet se vetë Smithi e konsideronte Teorinë e ndjenjave morale si vepër superiore.[77]

Në këtë vepër, Smithi shqyrton në mënyrë kritike mendimin moral të kohës së tij, dhe sugjeron se ndërgjegjja lind nga marrëdhënie sociale dinamike dhe ndërvepruese, përmes të cilave njerëzit kërkojnë "simpati të ndërsjellë të ndjenjave".[78] Qëllimi i tij në shkrimin e veprës ishte të shpjegonte burimin e aftësisë së njerëzimit për të formuar gjykim moral, duke pasur parasysh se njerëzit e nisin jetën pa asnjë ndjenjë morale fare. Smithi propozon një teori të simpatisë, sipas së cilës akti i vëzhgimit të të tjerëve dhe i shikimit të gjykimeve që ata formojnë si për të tjerët ashtu edhe për veten, i bën njerëzit të vetëdijshëm për veten dhe për mënyrën se si i perceptojnë të tjerët sjelljen e tyre. Reagimi që merr një individ nga perceptimi (ose imagjinimi) i gjykimit të të tjerëve krijon një stimul për të arritur "simpati të ndërsjellë të ndjenjave" me ta, dhe i shpie njerëzit të zhvillojnë zakone, e më pas parime, sjelljeje, të cilat vijnë të përbëjnë ndërgjegjen e dikujt.[79]

Ndërkohë që studiuesit historikisht kanë njohur një konflikt — shpesh i quajtur "Problemi i Adam Smithit" — mes theksimit të simpatisë në Teorinë e ndjenjave morale dhe interesit vetjak në Pasurinë e kombeve,[80] studimet moderne kryesisht e anashkalojnë këtë kontradiktë. Në vend të kësaj, të dyja veprat shihen gjerësisht si pjesë e një sistemi të unifikuar të filozofisë morale dhe ekonomike, të afta të bashkëjetojnë dhe të plotësojnë njëra-tjetrën.[81][82][83] Këta studiues pohojnë se në Teorinë e ndjenjave morale, Smithi zhvillon një teori psikologjike sipas së cilës individët kërkojnë aprovimin e "spektatorit të paanshëm" si rezultat i një dëshire natyrore që vëzhguesit e jashtëm të simpatizojnë me ndjenjat e tyre. Në vend që t'i shohin Teorinë e ndjenjave morale dhe Pasurinë e kombeve si paraqitëse të pikëpamjeve të papajtueshme mbi natyrën njerëzore, disa studiues të Smithit i konsiderojnë veprat si theksuese të aspekteve të ndryshme të natyrës njerëzore që ndryshojnë sipas situatës. Në pjesën e parë — Teoria e ndjenjave morale — ai vendosi themelin e vizionit të tij për njerëzimin dhe shoqërinë. Në të dytën — Pasuria e kombeve — ai zgjeroi mbi virtytin e maturisë, që për të nënkuptonte marrëdhëniet mes njerëzve në sferën private të ekonomisë. Ishte plani i tij që të zgjeronte më tej mbi virtytin e drejtësisë në librin e tretë.[81] James Otteson argumenton se të dyja librat janë njutonianë në metodologjinë e tyre dhe përdorin një "model tregu" të ngjashëm për të shpjeguar krijimin dhe zhvillimin e rendeve të mëdha sociale njerëzore, duke përfshirë moralin, ekonominë, si dhe gjuhën.[82] Robert Ekelund dhe Hebert ofrojnë një pikëpamje të ndryshme, duke vërejtur se interesi vetjak është i pranishëm në të dyja veprat dhe se "në të parën, simpatia është aftësia morale që mban në fre interesin vetjak, ndërsa në të dytën, konkurrenca është aftësia ekonomike që kufizon interesin vetjak."[83]

Pasuria e kombeve

Ekziston mospajtim mes ekonomistëve klasikë dhe neoklasikë rreth mesazhit qendror të veprës më me ndikim të Smithit: Një hetim mbi natyrën dhe shkaqet e pasurisë së kombeve (1776). Ekonomistët neoklasikë theksojnë dorën e padukshme të Smithit,[84] koncept i përmendur në mes të veprës së tij — Libri IV, Kapitulli II — ndërsa ekonomistët klasikë besojnë se Smithi shpalli programin e tij për promovimin e "pasurisë së kombeve" në fjalitë e para, të cilat ia atribuojnë rritjen e pasurisë dhe prosperitetit ndarjes së punës. Ai zgjeroi mbi virtytin e maturisë, që për të nënkuptonte marrëdhëniet mes njerëzve në sferën private të ekonomisë. Ai planifikoi të zgjeronte më tej mbi virtytin e drejtësisë në librin e tretë.[81]

Smithi e përdori termin "dora e padukshme" në "History of Astronomy"[85] duke iu referuar "dorës së padukshme të Jupiterit", dhe një herë secilën në Teorinë e ndjenjave morale[86] (1759) dhe Pasurinë e kombeve[87] (1776). Ky pohim i fundit rreth "një dore të padukshme" është interpretuar në mënyra të shumta.

Një ndërtesë kafe
Ndërtesa e mëvonshme në vendin ku Smithi shkroi Pasurinë e kombeve

Ndërsa çdo individ, pra, përpiqet aq sa mundet të përdorë kapitalin e tij në mbështetje të industrisë vendase, dhe ta drejtojë atë industri në atë mënyrë që produkti i saj të ketë vlerën më të madhe; çdo individ domosdoshmërisht punon për ta bërë të ardhurën vjetore të shoqërisë sa më të madhe që mundet. Në përgjithësi, në të vërtetë, ai as nuk synon të promovojë interesin publik, as nuk e di sa shumë po e promovon atë. Duke preferuar mbështetjen e industrisë vendase ndaj asaj të huaj, ai synon vetëm sigurinë e vet; dhe duke e drejtuar atë industri në mënyrë që produkti i saj të ketë vlerën më të madhe, ai synon vetëm fitimin e vet, dhe në këtë, si në shumë raste të tjera, udhëhiqet nga një dorë e padukshme për të promovuar një qëllim që nuk ishte pjesë e synimit të tij. As nuk është gjithmonë më keq për shoqërinë që nuk ishte pjesë e tij. Duke ndjekur interesin e vet, ai shpesh e promovon atë të shoqërisë më efektivisht sesa kur me të vërtetë synon ta promovojë atë. Nuk kam njohur kurrë shumë të mira të bëra nga ata që pretendonin të tregtonin për të mirën publike. Është një pretendim, në të vërtetë, jo shumë i zakonshëm mes tregtarëve, dhe shumë pak fjalë duhen përdorur për t'i shmangur ata prej tij.

Ata që e shohin këtë pohim si mesazhin qendror të Smithit citojnë gjithashtu shpesh maksimën e Smithit:[88]

Nuk është nga bamirësia e kasapit, e prodhuesit të birrës, apo e furrtarit, që presim darkën tonë, por nga konsiderata e tyre për interesin e vet. I drejtohemi jo njerëzisë së tyre, por dashurisë së tyre për veten, dhe nuk u flasim kurrë atyre për nevojat tona, por për përfitimet e tyre.

Megjithatë, në Teorinë e ndjenjave morale ai kishte një qasje më skeptike ndaj interesit vetjak si nxitës i sjelljes:

Sado egoist që të supozohet njeriu, ka qartazi disa parime në natyrën e tij, të cilat e interesojnë atë për fatin e të tjerëve, dhe e bëjnë lumturinë e tyre të nevojshme për të, megjithëse ai nuk përfiton asgjë prej saj përveç kënaqësisë për ta parë atë.

Faqja e parë e një libri
Faqja e parë e Pasurisë së kombeve, botimi i Londrës i vitit 1776

Në lidhje me pohimin e Bernard Mandeville-it se "Veset private … mund të kthehen në Përfitime Publike",[89] bindja e Smithit ishte se kur një individ ndjek interesin e tij vetjak në kushte drejtësie, ai pa dashje promovon të mirën e shoqërisë. Konkurrenca e nxitur nga interesi vetjak në tregun e lirë, argumentoi ai, do të priret të përfitonte shoqërinë në tërësi duke mbajtur çmimet të ulëta, ndërkohë që do të ndërtonte një stimul për një larmi të gjerë mallrash dhe shërbimesh. Sidoqoftë, ai ishte i kujdesshëm ndaj biznesmenëve dhe paralajmëroi për "konspiracionin e tyre kundër publikut ose ndonjë kurthi tjetër për të rritur çmimet."[90] Vazhdimisht, Smithi paralajmëroi për natyrën e fshehtë të interesave të biznesit, të cilat mund të formojnë kabale ose monopole, duke fiksuar çmimin më të lartë "që mund t'u shtrydhet blerësve."[91] Smithi paralajmëroi gjithashtu se një sistem politik i dominuar nga bizneset do të lejonte një konspiracion të bizneseve dhe industrisë kundër konsumatorëve, me të parët duke synuar të ndikonin politikën dhe legjislacionin. Smithi thotë se interesi i prodhuesve dhe tregtarëve "në çdo degë të veçantë tregtie apo prodhimtarie, është gjithmonë në disa aspekte i ndryshëm nga, madje i kundërt me, atë të publikut … Propozimi i çdo ligji apo rregulloreje të re tregtare që vjen nga ky rend, duhet gjithmonë të dëgjohet me kujdes të madh, dhe nuk duhet të miratohet kurrë pa u shqyrtuar gjatë dhe me kujdes, jo vetëm me vëmendjen më skrupuloze, por me atë më të dyshimtën."[92] Kështu, shqetësimi kryesor i Smithit duket të jetë kur biznesi merr mbrojtje apo privilegje të veçanta nga qeveria; në të kundërt, në mungesë të favoreve të tilla politike të veçanta, ai besonte se aktivitetet e biznesit ishin përgjithësisht të dobishme për të gjithë shoqërinë:

Është shumëfishimi i madh i prodhimit të të gjitha arteve të ndryshme, si pasojë e ndarjes së punës, që shkakton, në një shoqëri të mirëqeverisur, atë bollëk universal që shtrihet deri te shtresat më të ulëta të popullit. Çdo punëtor ka një sasi të madhe të punës së tij për të disponuar përtej asaj që ka nevojë vetë; dhe çdo punëtor tjetër duke qenë saktësisht në të njëjtën situatë, ai mundet të shkëmbejë një sasi të madhe të mallrave të veta për një sasi të madhe, ose, çka është e njëjta gjë, për çmimin e një sasie të madhe të mallrave të tyre. Ai i furnizon ata bollshëm me atë që u nevojitet, dhe ata e pajisin atë po aq gjerësisht me atë që i nevojitet atij, dhe një bollëk i përgjithshëm përhapet nëpër të gjitha shtresat e ndryshme të shoqërisë. (Pasuria e kombeve, I.i.10)

Interesi neoklasik në pohimin e Smithit rreth "një dore të padukshme" e ka origjinën në mundësinë e ta shohësh si paraardhëse të ekonomisë neoklasike dhe konceptit të saj të ekuilibrit të përgjithshëm; "Economics" i Paul Samuelson-it i referohet gjashtë herë "dorës së padukshme" të Smithit. Për të theksuar këtë lidhje, Samuelsoni[93] e citon pohimin e Smithit për "dorën e padukshme" duke zëvendësuar "interesin publik" me "interesin e përgjithshëm". Samuelsoni[94] përfundon: "Smithi nuk ishte në gjendje ta provonte thelbin e doktrinës së tij të dorës së padukshme. Në të vërtetë, deri në vitet 1940, askush nuk dinte si ta provonte, apo qoftë edhe ta formulonte siç duhet, thelbin e së vërtetës në këtë propozim mbi tregun në konkurrencë të përsosur."

Botimi i vitit 1922 i Një hetim mbi natyrën dhe shkaqet e pasurisë së kombeve, redaktuar nga Edwin Cannan

Në të kundërt, ekonomistët klasikë shohin te fjalitë e para të Smithit programin e tij për të promovuar "Pasurinë e kombeve". Duke përdorur konceptin fiziokratik të ekonomisë si proces qarkor, për të siguruar rritje, hyrjet e Periudhës 2 duhet të kalojnë hyrjet e Periudhës 1. Prandaj, ato dalje të Periudhës 1 që nuk përdoren apo nuk mund të përdoren si hyrje të Periudhës 2 konsiderohen punë joprodhuese, pasi ato nuk kontribuojnë në rritje. Kjo është ajo që Smithi kishte dëgjuar në Francë, mes të tjerëve, nga François Quesnay, ideve të të cilit Smithi ishte aq i impresionuar sa mund t'ia kishte dedikuar Pasurinë e kombeve po të mos kishte vdekur më parë.[95][96] Kësaj ideje franceze, se puna joprodhuese duhet reduktuar për ta përdorur punën më produktivisht, Smithi i shtoi propozimin e vet, se puna produktive duhet të bëhet edhe më produktive duke thelluar ndarjen e punës.[97] Smithi argumentoi se thellimi i ndarjes së punës nën konkurrencë çon në produktivitet më të madh, gjë që çon në çmime më të ulëta dhe kështu në një nivel jetese në rritje — "bollëk i përgjithshëm" dhe "pasuri universale" — për të gjithë. Tregjet e zgjeruara dhe prodhimi i shtuar çojnë në riorganizimin e vazhdueshëm të prodhimit dhe shpikjen e mënyrave të reja të prodhimit, të cilat nga ana e tyre çojnë në prodhim edhe më të shtuar, çmime më të ulëta, dhe nivel jetese të përmirësuar. Mesazhi qendror i Smithit është, pra, se nën konkurrencën dinamike, një makinë rritjeje siguron "Pasurinë e kombeve". Argumenti i Smithit parashikoi evolucionin e Britanisë si punëtoria e botës, duke shitur më lirë dhe duke prodhuar më shumë se të gjithë konkurrentët e saj. Fjalitë hyrëse të "Pasurisë së kombeve" e përmbledhin këtë politikë:

Puna vjetore e çdo kombi është fondi që fillimisht e furnizon atë me të gjitha nevojat dhe komoditetet e jetës që ai konsumon çdo vit … . [K]y prodhim … mban një përpjesëtim më të madh apo më të vogël me numrin e atyre që do ta konsumojnë atë … . [P]or ky përpjesëtim duhet, në çdo komb, të rregullohet nga dy rrethana të ndryshme;

  • së pari, nga shkathtësia, zotësia dhe gjykimi me të cilin zbatohet përgjithësisht puna e tij; dhe,
  • së dyti, nga përpjesëtimi mes numrit të atyre që janë të punësuar në punë të dobishme, dhe atij të atyre që nuk janë të punësuar kështu [theksim i shtuar].[98]

Megjithatë, Smithi shtoi se "bollëku apo pakësia e këtij furnizimi gjithashtu duket të varet më shumë nga e para prej atyre dy rrethanave sesa nga e dyta."[99]

Në Pasurinë e kombeve Smithi shpall katër maksima të taksimit: (1) barazia (njerëzit duhet të kontribuojnë në mbështetjen e qeverisë në përpjesëtim me aftësitë e tyre), (2) siguria (koha, mënyra dhe sasia e taksës së imponuar duhet të jetë e sigurt, transparente dhe jo arbitrare), (3) komoditeti për taksapaguesit, dhe (4) ekonomia në mbledhjen e taksave.[100]: 2  Sipas Smithit, "Nuk është shumë e paarsyeshme që të pasurit të kontribuojnë në shpenzimin publik, jo vetëm në përpjesëtim me të ardhurat e tyre, por diçka më shumë se ai përpjesëtim".[100]: 98 

Smithi shkroi se një qeveri ka për detyrë të sigurojë shërbime publike që "mbështesin të gjithë shoqërinë", si sigurimi i arsimit publik, transportit, mbrojtjes kombëtare, një sistemi drejtësie, sigurisë publike, dhe infrastrukturës publike për të mbështetur tregtinë.[100]: 163 

Vepra të tjera

Një varrim
Vendvarrimi i Smithit në Canongate Kirkyard

Pak para vdekjes së tij, Smithi kishte shkatërruar pothuajse të gjitha dorëshkrimet e tij. Në vitet e tij të fundit, dukej se ishte duke planifikuar dy traktate kryesore, njërin mbi teorinë dhe historinë e ligjit dhe tjetrin mbi shkencat dhe artet. Essays on Philosophical Subjects, botuar pas vdekjes, një histori e astronomisë deri në epokën e vetë Smithit, plus disa mendime mbi fizikën e lashtë dhe metafizikën, ndoshta përmbajnë pjesë të asaj që do të kishte qenë traktati i dytë. Lectures on Jurisprudence ishin shënime të marra nga leksionet e hershme të Smithit, plus një draft i hershëm i Pasurisë së kombeve, botuar si pjesë e Glasgow Edition të veprave dhe korrespondencës së Smithit të vitit 1976. Vepra të tjera, përfshirë disa të botuara pas vdekjes, përfshijnë Lectures on Justice, Police, Revenue, and Arms (1763) (botuar për herë të parë në 1896); dhe Essays on Philosophical Subjects (1795).[101]

Trashëgimia

Në ekonomi dhe filozofi morale

Pasuria e kombeve ishte pararendëse e disiplinës moderne akademike të ekonomisë. Në këtë dhe vepra të tjera, Smithi shpjegoi se si interesi vetjak racional dhe konkurrenca mund të çojnë në prosperitet ekonomik. Smithi ishte i diskutueshëm në kohën e tij dhe qasja e tij e përgjithshme dhe stili i shkrimit shpesh u satirizuan nga shkrimtarë torie në traditën moralizuese të Hogarth-it dhe Swift-it, siç sugjeron një diskutim në Universitetin e Winchester-it.[102] Në 2005 Pasuria e kombeve u përfshi mes 100 librave më të mirë skocezë të të gjitha kohërave.[103]

Në dritën e argumenteve të paraqitura nga Smithi dhe teoricienë të tjerë ekonomikë në Britani, besimi akademik në merkantilizëm filloi të bjerë në Britani në fund të shekullit XVIII. Gjatë Revolucionit Industrial, Britania përqafoi tregtinë e lirë dhe ekonominë laissez-faire të Smithit, dhe, përmes Perandorisë Britanike, e përdori fuqinë e saj për të përhapur një model ekonomik gjerësisht liberal në mbarë botën, të karakterizuar nga tregje të hapura, dhe tregti të brendshme e ndërkombëtare relativisht pa barriera.[104]

George Stigler i atribuon Smithit "propozimin më të rëndësishëm thelbësor në të gjithë ekonominë". Kjo është se, nën konkurrencë, pronarët e burimeve (për shembull puna, toka dhe kapitali) do t'i përdorin ato me përfitimin më të madh, duke rezultuar në një normë të barabartë kthimi në ekuilibër për të gjitha përdorimet, të rregulluar për dallime të dukshme që vijnë nga faktorë të tillë si trajnimi, besimi, vështirësia dhe papunësia.[105]

Paul Samuelson gjen në përdorimin pluralist të Smithit të ofertës dhe kërkesës të zbatuar për pagat, qiratë dhe fitimin, një parashikim të vlefshëm dhe të çmuar të modelimit të ekuilibrit të përgjithshëm të Léon Walras-it një shekull më vonë. Toleranca e Smithit për rritje pagash në afat të shkurtër dhe të ndërmjetëm nga akumulimi i kapitalit dhe shpikja kontrastonte me Tomas Robert Maltusin, David Ricardo-n dhe Karl Marksin në propozimin e tyre të një teorie të ngurtë të pagës-mbijetesë të ofertës së punës.[106]

Jozef Shumpeteri kritikoi Smithin për mungesë rigoroziteti teknik, megjithatë argumentoi se kjo bëri që shkrimet e Smithit t'u tërhiqnin audiencave më të gjera: "Vetë kufizimi i tij solli sukses. Sikur të kishte qenë më brilant, nuk do të ishte marrë kaq seriozisht. Sikur të kishte gërmuar më thellë, sikur të kishte zbuluar të vërteta më të errëta, sikur të kishte përdorur metoda më të vështira dhe të sofistikuara, nuk do të ishte kuptuar. Por ai nuk kishte ambicie të tilla; në fakt nuk i pëlqente çdo gjë që shkonte përtej sensit të thjeshtë të përbashkët. Ai nuk lëvizi kurrë mbi kokat e as më të dobëtve lexues. I udhëhoqi butë, duke i inkurajuar me trivialitete dhe vëzhgime shtëpiake, duke i bërë të ndihen rehat gjatë gjithë kohës."[107]

Ekonomistët klasikë paraqitën teori konkurruese me ato të Smithit, të quajtura "teoria e vlerës së punës". Ekonomia marksiste e mëvonshme, e dalë nga ekonomia klasike, gjithashtu përdor pjesërisht teoritë e punës të Smithit. Vëllimi i parë i veprës kryesore të Marksit, Das Kapital, u botua në gjermanisht në 1867. Në të, Marksi u fokusua në teorinë e vlerës së punës dhe në atë që ai e konsideronte shfrytëzim të punës nga kapitali.[108][109] Teoria e vlerës së punës mbante se vlera e një sendi përcaktohej nga puna që hynte në prodhimin e tij. Kjo kontraston me pretendimin modern të ekonomisë neoklasike, se vlera e një sendi përcaktohet nga ajo çfarë dikush është gati të heqë dorë për ta marrë sendin. Frédéric Bastiat mbrojti një teori të ngjashme, se vlera e një sendi apo shërbimi ishte dobia, apo përdorshmëria, e tij për të tjerët. Një shembull që ai përdori ishte gjetja e një diamanti të madh pas pak pune; megjithatë ai ishte ende i vlefshëm sepse të tjerët e donin.

Një ndërtesë kafe
Teatri Adam Smith në Kirkcaldy

Trupi i teorisë që më vonë u quajt "ekonomi neoklasike" ose "marzhinalizëm" u formua nga rreth 1870 deri 1910. Termi "ekonomi" u popullarizua nga ekonomistë neoklasikë të tillë si Alfred Marshall si sinonim i shkurtër për "shkencën ekonomike" dhe zëvendësim për termin më të hershëm dhe më të gjerë "ekonomia politike" të përdorur nga Smithi.[110][111] Kjo korrespondoi me ndikimin mbi lëndën të metodave matematikore të përdorura në shkencat natyrore.[112] Ekonomia neoklasike sistemoi ofertën dhe kërkesën si përcaktues të bashkuar të çmimit dhe sasisë në ekuilibrin e tregut, duke ndikuar si shpërndarjen e prodhimit ashtu edhe shpërndarjen e të ardhurave. Ajo braktisi teorinë e vlerës së punës me të cilën Smithi identifikohej më së shumti në ekonominë klasike, në favor të një teorie të dobisë margjinale të vlerës në anën e kërkesës dhe një teorie më të përgjithshme kostosh në anën e ofertës.[113]

Dyqindvjetori i botimit të Pasurisë së kombeve u kremtua në 1976, duke rezultuar në interes të shtuar për Teorinë e ndjenjave morale dhe veprat e tij të tjera në të gjithë botën akademike. Pas 1976 Smithi u përfaqësua më shpesh si autor i të dyja, Pasurisë së kombeve dhe Teorisë së ndjenjave morale, e kështu si themelues i një filozofie morale dhe i shkencës së ekonomisë. Homo economicus-i i tij, apo "njeriu ekonomik", u përfaqësua gjithashtu më shpesh si person moral. Përveç kësaj, ekonomistët David Levy dhe Sandra Peart, në "The Secret History of the Dismal Science", tregojnë kundërshtimin e tij ndaj hierarkisë dhe bindjet për barazi, përfshirë barazinë racore, dhe ofrojnë mbështetje shtesë për ata që theksojnë kundërshtimin e Smithit ndaj skllavërisë, kolonializmit dhe perandorisë. Theksohen gjithashtu deklaratat e Smithit mbi nevojën për paga të larta për të varfrit, dhe përpjekjet për t'i mbajtur pagat të ulëta. Në "The Vanity of the Philosopher: From Equality to Hierarchy in Postclassical Economics", Peart dhe Levy citojnë gjithashtu pikëpamjen e Smithit se një hamall i zakonshëm rruge nuk ishte intelektualisht inferior ndaj një filozofi,[114] dhe theksojnë nevojën për vlerësim më të madh të pikëpamjeve publike në diskutimet e shkencës dhe lëndëve të tjera që tani konsiderohen teknike. Ata citojnë gjithashtu kundërshtimin e Smithit ndaj pikëpamjes shpesh të shprehur se shkenca është superiore ndaj sensit të përbashkët.[115]

Smithi shpjegoi gjithashtu marrëdhënien mes rritjes së pronës private dhe qeverisjes civile:

Njerëzit mund të jetojnë së bashku në shoqëri me një shkallë të tolerueshme sigurie, edhe pse nuk ka magjistrat civil për t'i mbrojtur nga padrejtësia e atyre pasioneve. Por lakmia dhe ambicia te të pasurit, te të varfrit urrejtja për punën dhe dashuria për kënaqësinë dhe rehatinë e menjëhershme, janë pasionet që nxisin pushtimin e pronës, pasione shumë më të qëndrueshme në veprimin e tyre, dhe shumë më universale në ndikimin e tyre. Kudo ku ka pronë të madhe, ka pabarazi të madhe. Për një njeri shumë të pasur duhet të ketë të paktën pesëqind të varfër, dhe bollëku i të paktëve supozon skamjen e të shumtëve. Bollëku i të pasurve nxit indinjatën e të varfërve, të cilët shpesh, të shtyrë nga nevoja dhe të nxitur nga zilia, pushtojnë pronat e tij. Vetëm nën mbrojtjen e magjistratit civil, pronari i asaj prone të vlefshme, e cila fitohet nga puna e shumë vitesh, apo ndoshta e shumë brezave të njëpasnjëshëm, mund të flerë qoftë edhe një natë të vetme në siguri. Ai është gjithnjë i rrethuar nga armiq të panjohur, të cilët, edhe pse nuk i ka provokuar kurrë, nuk mund t'i qetësojë kurrë, dhe nga padrejtësia e të cilëve mund të mbrohet vetëm nga krahu i fuqishëm i magjistratit civil, i mbajtur vazhdimisht lart për ta ndëshkuar atë. Fitimi i pronës së vlefshme dhe të gjerë, pra, kërkon domosdoshmërisht themelimin e qeverisjes civile. Aty ku nuk ka pronë, ose të paktën asnjë që tejkalon vlerën e dy apo tre ditëve pune, qeverisja civile nuk është aq e nevojshme. Qeverisja civile supozon një farë vartësie. Por ashtu si nevoja për qeverisje civile rritet gradualisht me fitimin e pronës së vlefshme, ashtu edhe shkaqet kryesore që natyrshëm sjellin vartësinë rriten gradualisht me rritjen e asaj prone të vlefshme. (…) Njerëzit me pasuri inferiore bashkohen për të mbrojtur ata me pasuri superiore në zotërimin e pronës së tyre, në mënyrë që njerëzit me pasuri superiore të bashkohen për t'i mbrojtur ata në zotërimin e së tyres. Të gjithë barinjtë dhe blegtorët inferiorë ndiejnë se siguria e tufave dhe kopeve të tyre varet nga siguria e atyre të bariut apo blegtorit të madh; se mbajtja e autoritetit të tyre më të vogël varet nga ai i autoritetit të tij më të madh, dhe se nga vartësia e tyre ndaj tij varet fuqia e tij për t'i mbajtur inferiorët e tyre në vartësi ndaj tyre. Ata përbëjnë një lloj fisnikërie të vogël, që ndihen të interesuar për të mbrojtur pronën dhe për të mbështetur autoritetin e sovranit të tyre të vogël, në mënyrë që ai të jetë në gjendje t'ua mbrojë pronën dhe t'ua mbështesë autoritetin. Qeverisja civile, për aq sa është themeluar për sigurinë e pronës, në realitet është themeluar për mbrojtjen e të pasurve kundër të varfërve, ose të atyre që kanë ndonjë pronë kundër atyre që nuk kanë fare.[116]

Në debatet perandorake britanike

Smithi kundërshtoi perandorinë. Ai sfidoi idetë se koloniteshin kyçe për prosperitetin dhe pushtetin britanik. Ai refuzoi që kultura të tjera, si Kina dhe India, ishin kulturalisht dhe zhvillimisht inferiore ndaj Evropës. Ndërkohë që favorizonte "shoqërinë tregtare", ai nuk mbështeti ndryshimin social radikal dhe imponimin e shoqërisë tregtare mbi shoqëri të tjera. Ai propozoi që kolonive t'u jepej pavarësia ose që të drejtat e plota politike t'u shtriheshin subjekteve koloniale.[117]

Kapitulli i Smithit mbi kolonitë, nga ana e vet, do të ndihmonte të formësonte debatet perandorake britanike që nga mesi i shekullit XIX e në vazhdim. Pasuria e kombeve do të bëhej një tekst i dykuptimtë përsa i përket çështjes perandorake. Në kapitullin e tij mbi kolonitë, Smithi u mendua se si të zgjidhej kriza që po zhvillohej përtej Atlantikut mes 13 kolonive amerikane të perandorisë. Ai ofroi dy propozime të ndryshme për të lehtësuar tensionet. Propozimi i parë kërkonte t'u jepej kolonive pavarësia, dhe duke u ndarë kështu në baza miqësore, Britania do të ishte në gjendje të zhvillonte dhe të mbante një marrëdhënie tregtie të lirë me to, dhe ndoshta edhe një aleancë ushtarake joformale. Propozimi i dytë i Smithit kërkonte një federatë teorike perandorake që do t'i afronte kolonitë dhe metropolin më afër njëra-tjetrës përmes një sistemi parlamentar perandorak dhe tregtie të lirë perandorake.[118]

Dishepulli më i shquar i Smithit në Britaninë e shekullit XIX, avokati i paqes Richard Cobden, preferoi propozimin e parë. Cobden do të udhëhiqte Anti-Corn Law League në rrëzimin e Corn Laws në 1846, duke e zhvendosur Britaninë drejt një politike tregtie të lirë dhe perandorie "me kosto të ulët" për dekada të ardhshme. Kjo qasje jondërhyrëse ndaj Perandorisë Britanike do të njihej si Cobdenizëm ose Shkolla e Mançesterit.[119] Megjithatë, nga fillimi i shekullit, mbrojtës të propozimit të dytë të Smithit, si Joseph Shield Nicholson, do të bëheshin gjithnjë e më të zëshëm në kundërshtimin e Cobdenizmit, duke kërkuar në vend të kësaj federatë perandorake.[120] Siç vëren Marc-William Palen: "Nga njëra anë, dishepujt kobdenistë të Smithit të fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX përdorën teoritë e tij për të argumentuar për devolucion gradual perandorak dhe perandori 'me kosto të ulët'. Nga ana tjetër, mbështetës të ndryshëm të federatës perandorake në të gjithë Botën Britanike kërkuan të përdornin teoritë e Smithit për të përmbysur qasjen mbizotëruese jondërhyrëse kobdeniste dhe në vend të kësaj, me një grip të fortë, ta afronin perandorinë më shumë se kurrë më parë."[121] Idetë e Smithit luajtën kështu një rol të rëndësishëm në debatet pasuese mbi Perandorinë Britanike.

Portrete, monumente dhe kartëmonedha

Një statujë e Smithit në High Street në Edinburg, ngritur përmes donacioneve private të organizuara nga Adam Smith Institute

Smithi është përkujtuar në Mbretërinë e Bashkuar në kartëmonedha të shtypura nga dy banka të ndryshme; portreti i tij ka qenë i pranishëm që nga 1981 në kartëmonedhat 50-funtëshe të lëshuara nga Clydesdale Bank në Skoci,[122][123] dhe në mars 2007 imazhi i Smithit u shfaq gjithashtu në serinë e re të kartëmonedhave 20-funtëshe të lëshuara nga Banka e Anglisë, duke e bërë atë skocezin e parë që u shfaq në një kartëmonedhë angleze.[124]

Një statujë e Smithit ndërtuar mes 1867–1870 në selinë e vjetër të Universitetit të Londrës, 6 Burlington Gardens

Mes 1867 dhe 1870, një statujë e Smithit u ndërtua në murin e jashtëm të 6 Burlington Gardens, atëherë selia e Universitetit të Londrës (sot vendndodhja e Akademisë Mbretërore të Arteve).[125] Një memorial në shkallë të gjerë i Smithit nga Alexander Stoddart u zbulua më 4 korrik 2008 në Edinburg. Është një skulpturë bronzi e lartë 3 metra, dhe ngrihet mbi Royal Mile jashtë Katedrales së Shën Egidit në Sheshin e Parlamentit, pranë Kryqit të Mercat-it.[126] Skulptori Jim Sanborn ka krijuar shumë vepra që paraqesin punën e Smithit. Në Central Connecticut State University gjendet Circulating Capital, një cilindër i lartë që paraqet një pjesë nga Pasuria e kombeve në gjysmën e poshtme, dhe në gjysmën e sipërme, të njëjtin tekst, por të paraqitur në kod binar.[127] Në University of North Carolina at Charlotte, jashtë Belk College of Business Administration, gjendet Adam Smith's Spinning Top.[128][129] Një skulpturë tjetër e Smithit gjendet në Cleveland State University.[130] Smithi shfaqet gjithashtu si rrëfyes në shfaqjen e vitit 2013 The Low Road, e përqendruar te një mbrojtës i ekonomisë laissez-faire në fund të shekullit XVIII, por që trajton në mënyrë të tërthortë krizën financiare të 2008-ës dhe Recesionin e Madh; ai u interpretua nga Bill Paterson në produksionin e parë në Royal Court Theatre në Londër.[131]

Një bust i Smithit gjendet në Sallën e Heronjve të National Wallace Monument në Stirling. Pesë pllaka trotuari, që shfaqin citate nga veprat e Smithit, u zbuluan në dhjetor 2023 në High Street në Glasgow. Ato u porositën nga Universiteti i Glasgout për të shënuar 300-vjetorin e lindjes së Smithit.[132]

Panmure House

Adam Smith banoi në Panmure House nga 1778 deri 1790. Në 2008, shtëpia u ble nga Edinburgh Business School në Heriot-Watt University dhe u mblodhën fonde për restaurimin e saj.[133][134] Në 2018 u hap zyrtarisht si qendër studimi në nder të Smithit.[135]

Si simbol i ekonomisë së tregut të lirë

Smithi është kremtuar nga mbrojtësit e politikave të tregut të lirë si themeluesi i ekonomisë së tregut të lirë, pikëpamje e reflektuar në emërtimin e organizmave si Adam Smith Institute në Londër, entitete të shumta të njohura si "Adam Smith Society", përfshirë një organizatë historike italiane,[136] dhe Adam Smith Society-n me bazë në SHBA,[137][138] dhe Australian Adam Smith Club-in,[139] si dhe në terma si kravata Adam Smith.[140]

Alan Greenspan, ish-kryetar i bankës qendrore amerikane, Federal Reserve, argumenton se, ndonëse Smithi nuk e krijoi termin laissez-faire, "i mbeti Adam Smithit të identifikonte bashkësinë më të përgjithshme parimesh që i solli qartësi konceptuale kaosit të dukshëm të transaksioneve të tregut." Greenspan vazhdon se Pasuria e kombeve ishte "një nga arritjet e mëdha në historinë intelektuale njerëzore."[141] P. J. O'Rourke e përshkruan Smithin si "themeluesin e ekonomisë së tregut të lirë."[142]

Ekonomisti fitues i Çmimit Nobel Milton Friedman besonte në 1976, 200 vjet pas botimit të Pasurisë së kombeve, se vepra e Adam Smithit ishte "...shumë më e rëndësishme drejtpërdrejt sot sesa ishte në Njëqindvjetorin e Pasurisë së kombeve në 1876."[143]

Shkrimtarë të tjerë kanë argumentuar se mbështetja e Smithit për laissez-faire (që në frëngjisht do të thotë "lëreni të qetë") është ekzagjeruar. Herbert Stein shkroi se njerëzit që "veshin kravatën Adam Smith" e bëjnë këtë për të "shprehur përkushtimin ndaj idesë së tregjeve të lira dhe qeverisjes së kufizuar", dhe se kjo e keqinterpreton idetë e Smithit. Stein shkruan se Smithi "nuk ishte i pastër apo dogmatik lidhur me këtë ide. E shihte ndërhyrjen e qeverisë në treg me skepticizëm të madh...megjithatë ishte i gatshëm të pranonte apo propozonte kualifikime ndaj asaj politike në raste specifike kur gjykonte se efekti i tyre neto do të ishte i dobishëm dhe nuk do të dëmtonte karakterin thelbësisht të lirë të sistemit. Ai nuk e veshi kravatën Adam Smith." Sipas leximit të Stein-it, Pasuria e kombeve mund të justifikonte Food and Drug Administration-in, Consumer Product Safety Commission-in, përfitimet shëndetësore të detyrueshme nga punëdhënësi, ambientalizmin, dhe "taksimin diskriminues për të penguar sjellje të papërshtatshme apo luksoze".[144]

Në mënyrë të ngjashme, Vivienne Brown deklaroi në The Economic Journal se në Shtetet e Bashkuara të shekullit XX, mbështetësit e Reaganomikës, The Wall Street Journal-it, dhe burimeve të tjera të ngjashme kanë përhapur mes publikut të gjerë një vizion të pjesshëm dhe mashtrues të Smithit, duke e paraqitur atë si "mbrojtës dogmatik ekstrem të kapitalizmit laissez-faire dhe të ekonomisë së anës së ofertës".[145] Në fakt, Pasuria e kombeve përfshin deklaratën e mëposhtme mbi pagesën e taksave:

Subjektet e çdo shteti duhet të kontribuojnë në mbështetjen e qeverisë, sa më afër që të jetë e mundur, në përpjesëtim me aftësitë e tyre përkatëse; domethënë, në përpjesëtim me të ardhurën që secili prej tyre gëzon nën mbrojtjen e shtetit.[146]

Disa komentues kanë argumentuar se veprat e Smithit tregojnë mbështetje për një taksë mbi të ardhurat progresive, jo të sheshtë, dhe se ai përmendi konkretisht taksa që mendonte se duhej t'i kërkonte shteti, mes tyre taksat mbi mallrat e luksit dhe taksën mbi qiranë.[147] Megjithatë Smithi argumentoi për "pamundësinë e taksimit të njerëzve, në përpjesëtim me të ardhurën e tyre ekonomike, përmes çfarëdo kapitacioni".[148] Smithi argumentoi se taksat duhet të shkonin kryesisht drejt mbrojtjes së "drejtësisë" dhe "disa institucioneve publike" që ishin të nevojshme për përfitimin e gjithë shoqërisë, të cilat nuk mund të siguroheshin në mënyrë të përshtatshme nga ndërmarrja private.[149]

Përveç kësaj, Smithi përcaktoi shpenzimet e duhura të qeverisë në Pasuria e kombeve, Libri V, Kap. I. Përfshirë në kërkesat e tij për një qeveri është zbatimi i kontratave dhe sigurimi i një sistemi drejtësie, dhënia e patentave dhe të drejtave të autorit, sigurimi i të mirave publike si infrastruktura, sigurimi i mbrojtjes kombëtare, dhe rregullimi i bankingut. Roli i qeverisë ishte të siguronte të mira "të një natyre të tillë që fitimi nuk mund t'ia kthente kurrë shpenzimin asnjë individi", si rrugët, urat, kanalet dhe portet. Ai gjithashtu inkurajoi shpikjen dhe idetë e reja përmes zbatimit të patentave dhe mbështetjes së monopoleve të industrisë së re. Ai mbështeti subvencione publike të pjesshme për arsimin fillor, dhe besonte se konkurrenca mes institucioneve fetare do të sillte përfitim të përgjithshëm për shoqërinë. Në raste të tilla, Smithi argumentoi për kontroll lokal e jo të centralizuar: "Edhe ato vepra publike që janë të një natyre të tillë që nuk mund të sjellin asnjë të ardhur për mirëmbajtjen e tyre … mirëmbahen gjithmonë më mirë nga një e ardhur lokale apo krahinore, nën administrimin e një qeverisjeje lokale e krahinore, sesa nga e ardhura e përgjithshme e shtetit" (Pasuria e kombeve, V.i.d.18). Së fundi, ai përshkroi se si qeveria duhet të mbështeste dinjitetin e monarkut apo kryemagjistratit, në mënyrë që ata të ishin të barabartë me publikun apo mbi të për nga stili. Ai deklaroi më tej se monarkët duhet të mbahej më bujarisht sesa magjistratët e një republike, sepse "ne natyrshëm presim më shumë shkëlqim në oborrin e një mbreti sesa në rezidencën e një dogji".[150] Përveç kësaj, ai lejoi që në rrethana specifike, tarifat ndëshkuese mund të jenë të dobishme:

Rifitimi i një tregu të madh të huaj përgjithësisht do të kompensonte më shumë sesa parehatinë kalimtare të pagimit më shtrenjtë për një kohë të shkurtër për disa lloje mallrash.[151]

Megjithatë, ai shtoi se përgjithësisht, një tarifë ndëshkuese "duket një metodë e keqe kompensimi për dëmin e bërë disa klasave të njerëzve tanë, duke bërë një dëm tjetër ne vetë, jo vetëm ndaj atyre klasave, por ndaj pothuajse të gjitha klasave të tjera të tyre".[152]

Historianë ekonomikë si Jacob Viner e konsiderojnë Smithin një mbrojtës të fortë të tregjeve të lira dhe qeverisjes së kufizuar (atë që Smithi e quajti "liri natyrore"), por jo si mbështetës dogmatik i laissez-faire-it.[153]

Ekonomisti Daniel Klein beson se përdorimi i termit "ekonomi e tregut të lirë" apo "ekonomist i tregut të lirë" për të identifikuar idetë e Smithit është tepër i përgjithshëm dhe pak mashtrues. Klein ofron gjashtë karakteristika qendrore për identitetin e mendimit ekonomik të Smithit dhe argumenton se nevojitet një emër i ri për të dhënë një përshkrim më të saktë të identitetit "smithian".[154][155] Ekonomisti David Ricardo sqaroi disa nga keqkuptimet rreth mendimeve të Smithit mbi tregun e lirë. Shumë vazhdojnë të bien pré e mendimit se Smithi ishte pa përjashtim ekonomist i tregut të lirë, edhe pse nuk ishte. Ricardo theksoi se Smithi mbështeste ndihmën për industritë e reja. Smithi besonte se qeveria duhej të subvenciononte industrinë e sapoformuar, por kishte frikë se, kur industria e re të rritej në pjekuri, do të ishte e pagatshme të hiqte dorë nga ndihma qeveritare.[156] Smithi mbështeti gjithashtu tarifat mbi mallrat e importuara për të kundërshtuar një taksë të brendshme mbi të njëjtin mall. Smithi gjithashtu ra nën presion duke mbështetur disa tarifa në mbështetje të mbrojtjes kombëtare.[156]

Disa kanë argumentuar gjithashtu, mes tyre Emma Rothschild, se Smithi do të kishte mbështetur një pagë minimale,[157] megjithëse asnjë dëshmi e drejtpërdrejtë tekstuale nuk e mbështet këtë pretendim. Smithi shkroi:

Çmimi i punës, duhet vërejtur, nuk mund të përcaktohet shumë saktësisht askund, pasi çmime të ndryshme paguhen shpesh në të njëjtin vend dhe për të njëjtin lloj pune, jo vetëm sipas aftësive të ndryshme të punëtorëve, por sipas lehtësisë apo ashpërsisë së zotërinjve. Aty ku pagat nuk rregullohen me ligj, gjithçka që mund të pretendojmë të përcaktojmë është ajo që është më e zakonshme; dhe përvoja duket të tregojë se ligji nuk mund t'i rregullojë ato siç duhet, edhe pse shpesh ka pretenduar ta bëjë këtë. (Pasuria e kombeve, Libri 1, Kapitulli 8)

Megjithatë, Smithi vuri re gjithashtu, në të kundërt, ekzistencën e një çekuilibri fuqie negocimi:[158]

Një pronar toke, një fermer, një mjeshtër prodhues, një tregtar, edhe pse nuk do të punësonin asnjë punëtor të vetëm, mund të jetonin përgjithësisht një vit apo dy me stoqet që kanë fituar tashmë. Shumë punëtorë nuk do të mund të mbijetonin një javë, pak do të mund të mbijetonin një muaj, dhe pothuajse asnjë një vit pa punësim. Në afat të gjatë, punëtori mund të jetë po aq i nevojshëm për zotërinë e tij sa zotëria është për të, por nevoja nuk është aq e menjëhershme.

Shiko edhe

  • Kritika e ekonomisë politike
  • Kapitali organizativ

Referime

Shënime informative

  1. ↑ Në Life of Adam Smith, Rae shkruan: "Në vitin e tij të katërt, gjatë një vizite në shtëpinë e gjyshit të tij në Strathendry, në brigjet e lumit Leven, [Smithi] u vodh nga një grup romësh që kalonin aty pranë, dhe për një kohë nuk mund të gjendej. Por së shpejti mbërriti një zotëri që kishte takuar një grua rome disa milje më poshtë rrugës, duke mbajtur një fëmijë që qante me dhimbje. U dërguan menjëherë kërkues në drejtimin e treguar, dhe ata e gjetën gruan në pyllin Leslie. Sapo i pa, ajo e hodhi barrën e saj dhe iku, dhe fëmija u kthye tek e ëma. [Smithi], kam frikë, do të kishte qenë një rom i dobët."[11]
  2. ↑ Gjatë mbretërimit të Luigjit XIV, popullsia u tkurr me 4 milionë dhe produktiviteti bujqësor u reduktua me një të tretën, ndërkohë që taksat ishin rritur. Cusminsky, Rosa, de Cendrero, 1967, Los Fisiócratas, Buenos Aires: Centro Editor de América Latina, f. 6
  3. ↑ 1701–1714 Lufta e Trashëgimisë Spanjolle, 1688–1697 Lufta e Aleancës së Madhe, 1672–1678 Lufta Frëngo-Holandeze, 1667–1668 Lufta e Devolucionit, 1618–1648 Lufta Tridhjetëvjeçare
  4. ↑ 6 botimet e Teorisë së ndjenjave morale u botuan përkatësisht në 1759, 1761, 1767, 1774, 1781 dhe 1790.[76]

Referime

  1. 1 2 "Adam Smith (1723–1790)". BBC (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 mars 2007. Marrë më 20 dhjetor 2019. Adam Smith's exact date of birth is unknown, but he was baptised on 5 June 1723.
  2. ↑ "BBC – History – Scottish History". www.bbc.co.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 prill 2001. Marrë më 20 dhjetor 2019.
  3. ↑ —Brown, Vivienne (5 dhjetor 2008). "Mere Inventions of the Imagination': A Survey of Recent Literature on Adam Smith". Cambridge University Press (në anglisht). 13 (2): 281–312. doi:10.1017/S0266267100004521. ISSN 0266-2671. S2CID 145093382. Arkivuar nga origjinali më 21 korrik 2020. Marrë më 20 korrik 2020.
    —Berry, Christopher J. (2018). Adam Smith Very Short Introductions Series (në anglisht). Oxford University Press. fq. 101. ISBN 978-0-19-878445-6. Arkivuar nga origjinali më 19 korrik 2021. Marrë më 3 tetor 2020.
    —Sharma, Rakesh. "Adam Smith: The Father of Economics". Investopedia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 shtator 2016. Marrë më 20 shkurt 2019.
  4. ↑ —"Adam Smith: Father of Capitalism". www.bbc.co.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 nëntor 2017. Marrë më 20 shkurt 2019.
    —Bassiry, G. R.; Jones, Marc (1993). "Adam Smith and the ethics of contemporary capitalism". Journal of Business Ethics (në anglisht). 12 (1026): 621–627. doi:10.1007/BF01845899. S2CID 51746709.
    —Newbert, Scott L. (30 nëntor 2017). "Lessons on social enterprise from the father of capitalism: A dialectical analysis of Adam Smith". Academy of Management Journal (në anglisht). 2016 (1): 12046. doi:10.5465/ambpp.2016.12046abstract. ISSN 2151-6561.
    —Rasmussen, Dennis C. (2017). The Infidel and the Professor: David Hume, Adam Smith, and the Friendship That Shaped Modern Thought (në anglisht). Princeton University Press. fq. 12. ISBN 978-1-4008-8846-7.
  5. ↑ "Absolute Advantage – Ability to Produce More than Anyone Else". Corporate Finance Institute (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 shkurt 2019. Marrë më 20 shkurt 2019.
  6. ↑ "Adam Smith: Biography on Undiscovered Scotland". Undiscoveredscotland.co.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2019. Marrë më 30 korrik 2019.
  7. ↑ John, McMurray (19 mars 2017). "Capitalism's 'Founding Father' Often Quoted, Frequently Misconstrued". Investor's Business Daily (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 korrik 2021. Marrë më 31 maj 2019.
  8. ↑ Rae 1895, f. 1
  9. ↑ Bussing-Burks 2003, fq. 38–39
  10. ↑ Buchan 2006, f. 12
  11. 1 2 3 Rae 1895, f. 5
  12. ↑ "Fife Place-name Data :: Strathenry". fife-placenames.glasgow.ac.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 korrik 2021. Marrë më 11 nëntor 2020.
  13. 1 2 3 Bussing-Burks 2003, f. 39
  14. ↑ Buchan 2006, f. 22
  15. ↑ Bussing-Burks 2003, f. 41
  16. ↑ Rae 1895, f. 24
  17. 1 2 3 4 Buchholz 1999, f. 12
  18. ↑ Introductory Economics (në anglisht). New Age Publishers. 2006. fq. 4. ISBN 8122418309.
  19. ↑ Rae 1895, f. 22
  20. ↑ Rae 1895, fq. 24–25
  21. 1 2 Bussing-Burks 2003, f. 42
  22. ↑ Buchan 2006, f. 29
  23. ↑ Ekelund, Robert B.; Hébert, Robert F. A History of Economic Theory and Method (në anglisht) (bot. 6th). Waveland Press. Arkivuar nga origjinali më 10 mars 2026. Marrë më 18 prill 2026.
  24. ↑ Blaug, Mark. Economic Theory in Retrospect (në anglisht). Cambridge University Press.
  25. ↑ Kaufman, Bruce E. (2016). "Adam Smith's economics and the modern minimum wage debate". Journal of Labor Research (në anglisht). 37 (1): 29–52. doi:10.1007/s12122-016-9220-9.
  26. ↑ "Adam Smith". Biography (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 korrik 2021. Marrë më 30 korrik 2019.
  27. ↑ Rae 1895, f. 30
  28. ↑ Smith, A. ([1762] 1985). Lectures on Rhetoric and Belles Lettres [1762]. vëll. IV i Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith (Indianapolis: Liberty Fund, 1984). Marrë më 16 shkurt 2012
  29. 1 2 Bussing-Burks 2003, f. 43
  30. ↑ Winch, Donald (shtator 2004). "Smith, Adam (bap. 1723, d. 1790)". Dictionary of National Biography (në anglisht). Oxford University Press.
  31. ↑ Rae 1895, f. 42
  32. ↑ Fleischacker, Samuel (2019). Being Me Being You: Adam Smith and Empathy (në anglisht). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-66189-6.
  33. ↑ Buchholz 1999, f. 15
  34. ↑ Buchan 2006, f. 67
  35. ↑ Buchholz 1999, f. 13
  36. ↑ "MyGlasgow – Archive Services – Exhibitions – Adam Smith in Glasgow – Photo Gallery – Honorary degree". University of Glasgow (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 6 nëntor 2018. Marrë më 6 nëntor 2018.
  37. 1 2 3 Buchholz 1999, f. 16
  38. ↑ Buchholz 1999, fq. 16–17
  39. ↑ Buchholz 1999, f. 17
  40. ↑ Smith, A., 1976, The Wealth of Nations redaktuar nga R. H. Campbell dhe A. S. Skinner, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, vëll. 2b, f. 678.
  41. ↑ Buchholz 1999, f. 18
  42. ↑ Buchan 2006, f. 90
  43. ↑ Dr James Currie për Thomas Creevey, 24 shkurt 1793, Lpool RO, Currie MS 920 CUR
  44. ↑ Smithi u zgjodh Anëtar i Royal Society më 21 maj 1767, por nuk u pranua deri më 27 maj 1773. Shih Mossner, Ernest Campbell; Ross, Ian Simpson, red. (1987). The Correspondence of Adam Smith (në anglisht) (bot. 2nd). Indianapolis: Liberty Fund. fq. 131. ISBN 0-19-828570-1 – nëpërmjet Internet Archive.; Ross, Ian Simpson (2010). The Life of Adam Smith (në anglisht) (bot. 2nd). Oxford: Clarendon Press. fq. 266. ISBN 978-0-19-955003-6 – nëpërmjet Internet Archive.
  45. ↑ Buchan 2006, f. 89
  46. ↑ Buchholz 1999, f. 19
  47. ↑ Durant, Will; Durant, Ariel (1967). The Story of Civilization: Rousseau and Revolution (në anglisht). MJF Books. ISBN 1-56731-021-4.
  48. ↑ Buchan 2006, f. 128
  49. ↑ Buchan 2006, f. 133
  50. ↑ Buchan 2006, f. 137
  51. ↑ Buchan 2006, f. 145
  52. 1 2 3 Bussing-Burks 2003, f. 53
  53. 1 2 Buchan 2006, f. 25
  54. 1 2 Buchan 2006, f. 88
  55. ↑ Bonar 1894, f. xiv.
  56. ↑ Buchan 2006, f. 11
  57. ↑ Buchan 2006, f. 134
  58. ↑ Rae 1895, f. 262
  59. 1 2 3 Skousen 2001, f. 32
  60. 1 2 Buchholz 1999, f. 14
  61. ↑ Boswell's Life of Samuel Johnson, 1780.
  62. ↑ Ross 2010, f. 330
  63. ↑ Stewart, Dugald (1853). The Works of Adam Smith: With An Account of His Life and Writings (në anglisht). London: Henry G. Bohn. lxix. OCLC 3226570. Arkivuar nga origjinali më 13 qershor 2020. Marrë më 13 maj 2020.
  64. ↑ Rae 1895, fq. 376–377
  65. ↑ Bonar 1894, f. xxi
  66. ↑ Ross 1995, f. 15
  67. ↑ "Times obituary of Adam Smith". The Times (në anglisht). 24 korrik 1790. Arkivuar nga origjinali më 10 maj 2013. Marrë më 24 tetor 2012.
  68. ↑ Coase 1976, fq. 529–546
  69. 1 2 Coase 1976, f. 538
  70. ↑ Hill, L. (2001). "The hidden theology of Adam Smith". The European Journal of the History of Economic Thought (në anglisht). 8: 1–29. doi:10.1080/713765225. S2CID 154571991.
  71. ↑ Long, Brendan (2006), "Adam Smith's natural theology of society", përmbledhur nga Brown, Vivienne (red.), The Adam Smith Review (në anglisht), vëll. 2, Routledge, doi:10.4324/9780203966365, ISBN 978-0-203-96636-5, marrë më 31 maj 2022
  72. ↑ Kennedy, Gavin (2011). "The Hidden Adam Smith In His Alleged Theology". Journal of the History of Economic Thought (në anglisht). 33 (3): 385–402. doi:10.1017/S1053837211000204. ISSN 1469-9656. S2CID 154779976.
  73. ↑ "Hume on Religion". Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 shtator 2018. Marrë më 26 maj 2008.
  74. ↑ Eric Schliesser (2003). "The Obituary of a Vain Philosopher: Adam Smith's Reflections on Hume's Life" (PDF). Hume Studies (në anglisht). 29 (2): 327–362. doi:10.1353/hms.2003.a383343. S2CID 170901056. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 7 qershor 2012. Marrë më 27 maj 2012.
  75. ↑ "Andrew Millar Project, University of Edinburgh". millar-project.ed.ac.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 qershor 2016. Marrë më 3 qershor 2016.
  76. ↑ Adam Smith, Glasgow Edition of the Works and Correspondence Vol. 1 The Theory of Moral Sentiments [1759] (në anglisht).
  77. ↑ Rae 1895
  78. ↑ Falkner, Robert (1997). "Biography of Smith" (në anglisht). Liberal Democrat History Group. Arkivuar nga origjinali më 11 qershor 2008. Marrë më 14 maj 2008.
  79. ↑ Smith 2002, f. xv
  80. ↑ Robbins, Lionel. A History of Economic Thought. Princeton: Princeton University Press, 1998.
  81. 1 2 3 Van Schie, Patrick. "The Theory of Moral Sentiments". European Liberal Forum (në anglisht). Marrë më 2 gusht 2022.
  82. 1 2 Otteson, James R. 2002, Adam Smith's Marketplace of Life. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
  83. 1 2 Ekelund, R. & Hebert, R. 2007, A History of Economic Theory and Method botimi 5. Waveland Press, Shtetet e Bashkuara, f. 105.
  84. ↑ Smith, A., 1976, The Wealth of Nations redaktuar nga R. H. Campbell dhe A. S. Skinner, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, vëll. 2a, f. 456.
  85. ↑ Smith, A., 1980, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, vëll. 3, f. 49, redaktuar nga W. P. D. Wightman dhe J. C. Bryce, Oksford: Clarendon Press.
  86. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, vëll. 1, f. 184–185, redaktuar nga D. D. Raphael dhe A. L. Macfie, Oksford: Clarendon Press.
  87. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, vëll. 2a, f. 456, redaktuar nga R. H. Cambell dhe A. S. Skinner, Oksford: Clarendon Press.
  88. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition, vëll. 2a, f. 26–27.
  89. ↑ Mandeville, B., 1724, The Fable of the Bees, Londër: Tonson.
  90. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition, vëll. 2a, f. 145, 158.
  91. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition, vëll. 2a, f. 79.
  92. ↑ Gopnik, Adam (10 tetor 2010). "Market Man". The New Yorker (në anglisht). Nr. 2010-10-18. fq. 82. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2011. Marrë më 27 prill 2011.
  93. ↑ Samuelson, P. A./Nordhaus, William D., 1989, Economics, botimi 13, N.Y. et al.: McGraw-Hill, f. 825.
  94. ↑ Samuelson, P. A./Nordhaus, William D., 1989, po aty, f. 825.
  95. ↑ Buchan 2006, f. 80
  96. ↑ Stewart, D., 1799, Essays on Philosophical Subjects, to which is prefixed An Account of the Life and Writings of the Author by Dugald Stewart, F.R.S.E., Bazël; nga Transactions of the Royal Society of Edinburgh, lexuar nga Z. Stewart, 21 janar dhe 18 mars 1793; në: The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, 1982, vëll. 3, f. 304 e në vazhdim.
  97. ↑ Bertholet, Auguste (2021). "Constant, Sismondi et la Pologne". Annales Benjamin Constant (në frëngjisht). 46: 80–81.
  98. ↑ Smith, A., 1976, vëll. 2a, f. 10, po aty
  99. ↑ Smith, A., 1976, vëll. 1, f. 10, para. 4
  100. 1 2 3 Lin, Shuanglin (2022). China's Public Finance: Reforms, Challenges, and Options (në anglisht). New York, NY: Cambridge University Press. ISBN 978-1-00-909902-8.
  101. ↑ The Glasgow edition of the Works and Correspondence of Adam Smith, 1982, 6 vëllime
  102. ↑ "Adam Smith – Jonathan Swift" (në anglisht). University of Winchester. Arkivuar nga origjinali më 28 nëntor 2009. Marrë më 11 shkurt 2010.
  103. ↑ 100 Best Scottish Books, Adam Smith Arkivuar 2013-10-20 tek Wayback Machine Marrë më 31 janar 2012
  104. ↑ L.Seabrooke (2006). "Global Standards of Market Civilization". f. 192. Taylor & Francis 2006
  105. ↑ Stigler, George J. (1976). "The Successes and Failures of Professor Smith", Journal of Political Economy, 84(6), f. 1199–1213 [1202]. Botuar gjithashtu si Selected Papers, Nr. 50, Graduate School of Business, University of Chicago.
  106. ↑ Samuelson, Paul A. (1977). "A Modern Theorist's Vindication of Adam Smith", American Economic Review, 67(1), f. 42. Ribotuar në J.C. Wood, red., Adam Smith: Critical Assessments, f. 498–509.
  107. ↑ Schumpeter History of Economic Analysis (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 185.
  108. ↑ Roemer, J.E. (1987). "Marxian Value Analysis". The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 3, 383.
  109. ↑ Mandel, Ernest (1987). "Marx, Karl Heinrich", The New Palgrave: A Dictionary of Economics v. 3, f. 372, 376.
  110. ↑ Marshall, Alfred; Marshall, Mary Paley (1879). The Economics of Industry (në anglisht). Macmillan. fq. 2. ISBN 978-1-85506-547-5. Arkivuar nga origjinali më 13 qershor 2020. Marrë më 13 maj 2020. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  111. ↑ Jevons, W. Stanley (1879). The Theory of Political Economy (në anglisht) (bot. 2nd). fq. xiv. Arkivuar nga origjinali më 13 qershor 2020. Marrë më 13 maj 2020.
  112. ↑ Clark, B. (1998). Political-economy: A comparative approach, botimi 2, Westport, CT: Praeger. f. 32.
  113. ↑ Campus, Antonietta (1987). "Marginalist Economics", The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 3, f. 320
  114. ↑ Smith 1977, §Libri I, Kapitulli 2
  115. ↑ "The Vanity of the Philosopher: From Equality to Hierarchy" në Postclassical Economics "Kopje e arkivuar" (PDF). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 tetor 2012. Marrë më 25 gusht 2026. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Archived copy si titull (lidhja)
  116. ↑ Pasuria e kombeve, Libri 5, Kapitulli 1, Pjesa 2
  117. ↑ Pitts, Jennifer (2005). A Turn to Empire: The Rise of Imperial Liberalism in Britain and France (në anglisht). Princeton University Press. fq. 39–58. ISBN 978-1-4008-2663-6.
  118. ↑ E.A. Benians, 'Adam Smith's project of an empire', Cambridge Historical Journal 1 (1925): 249–283
  119. ↑ Anthony Howe, Free trade and liberal England, 1846–1946 (Oxford, 1997)
  120. ↑ J. Shield Nicholson, A project of empire: a critical study of the economics of imperialism, with special reference to the ideas of Adam Smith (Londër, 1909)
  121. ↑ Marc-William Palen, "Adam Smith as Advocate of Empire, c. 1870–1932", Historical Journal 57: 1 (mars 2014): 179–198.
  122. ↑ "Clydesdale 50 Pounds, 1981" (në anglisht). Ron Wise's Banknoteworld. Arkivuar nga origjinali më 30 tetor 2008. Marrë më 15 tetor 2008.
  123. ↑ "Current Banknotes : Clydesdale Bank" (në anglisht). The Committee of Scottish Clearing Bankers. Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2008. Marrë më 15 tetor 2008.
  124. ↑ "Smith replaces Elgar on £20 note" (në anglisht). BBC. 29 tetor 2006. Arkivuar nga origjinali më 24 mars 2007. Marrë më 14 maj 2008.
  125. ↑ "Mid-Georgian Portraits Catalogue — Adam Smith (1723–1790), Political economist" (në anglisht). National Portrait Gallery. Marrë më 13 shkurt 2025.
  126. ↑ Blackley, Michael (26 shtator 2007). "Adam Smith sculpture to tower over Royal Mile". Edinburgh Evening News (në anglisht).
  127. ↑ Fillo, Maryellen (13 mars 2001). "CCSU welcomes a new kid on the block". The Hartford Courant (në anglisht).
  128. ↑ Kelley, Pam (20 maj 1997). "Piece at UNCC is a puzzle for Charlotte, artist says". The Charlotte Observer (në anglisht).
  129. ↑ Shaw-Eagle, Joanna (1 qershor 1997). "Artist sheds new light on sculpture". The Washington Times (në anglisht).
  130. ↑ "Adam Smith's Spinning Top" (në anglisht). Ohio Outdoor Sculpture Inventory. Arkivuar nga origjinali më 5 shkurt 2005. Marrë më 24 maj 2008.
  131. ↑ Paul Taylor (28 mars 2013). "The Low Road, Royal Court, London – Reviews – Theatre & Dance". The Independent (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 qershor 2022.
  132. ↑ Wilson, Caroline (4 dhjetor 2023). "University of Glasgow honours famous graduate at historic site". The Herald (në anglisht). fq. 11. Marrë më 5 dhjetor 2023.
  133. ↑ "The restoration of Panmure House" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 janar 2012.
  134. ↑ "Adam Smith's Home Gets Business School Revival". Bloomberg (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 qershor 2013. Marrë më 5 mars 2017.
  135. ↑ Stephen, Phyllis (9 dhjetor 2018). "Panmure House reopened for the people". The Edinburgh Reporter (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 dhjetor 2023. Marrë më 5 dhjetor 2023.
  136. ↑ "The Adam Smith Society" (në italisht). The Adam Smith Society. Arkivuar nga origjinali më 21 korrik 2007. Marrë më 24 maj 2008.
  137. ↑ Choi, Amy (4 mars 2014). "Defying Skeptics, Some Business Schools Double Down on Capitalism" (në anglisht). Bloomberg Business News. Arkivuar nga origjinali më 26 shkurt 2015. Marrë më 24 shkurt 2015.
  138. ↑ "Who We Are: The Adam Smith Society". Adam Smith Society (në anglisht). prill 2016. Arkivuar nga origjinali më 9 shkurt 2019. Marrë më 2 shkurt 2019.
  139. ↑ "The Australian Adam Smith Club" (në anglisht). Adam Smith Club. Arkivuar nga origjinali më 9 maj 2010. Marrë më 12 tetor 2008.
  140. ↑ Levy, David (qershor 1992). "Interview with Milton Friedman" (në anglisht). Federal Reserve Bank of Minneapolis. Arkivuar nga origjinali më 3 shtator 2009. Marrë më 1 shtator 2008.
  141. ↑ "FRB: Speech, Greenspan – Adam Smith – 6 February 2005" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2008. Marrë më 31 maj 2008.
  142. ↑ "Adam Smith: Web Junkie". Forbes (në anglisht). 5 korrik 2007. Arkivuar nga origjinali më 20 maj 2008. Marrë më 10 qershor 2008.
  143. ↑ "From 1976: Adam Smith's Relevance for 1976". The University of Chicago Booth School of Business (në anglisht). Marrë më 24 gusht 2023.
  144. ↑ Stein, Herbert (6 prill 1994). "Board of Contributors: Remembering Adam Smith". The Wall Street Journal Asia (në anglisht): A14.
  145. ↑ Brown, Vivienne; Pack, Spencer J.; Werhane, Patricia H. (janar 1993). "Untitled review of 'Capitalism as a Moral System: Adam Smith's Critique of the Free Market Economy' and 'Adam Smith and his Legacy for Modern Capitalism'". The Economic Journal (në anglisht). 103 (416): 230–232. doi:10.2307/2234351. JSTOR 2234351.
  146. ↑ Smith 1977, libri V, kap. 2
  147. ↑ "Market Man". The New Yorker (në anglisht). 18 tetor 2010. Arkivuar nga origjinali më 28 maj 2014. Marrë më 20 shkurt 2020.
  148. ↑ Pasuria e kombeve, V.ii.k.1
  149. ↑ Pasuria e kombeve, IV.ix.51
  150. ↑ Smith 1977, libri V
  151. ↑ Smith, A., 1976, The Glasgow edition, vëll. 2a, f. 468.
  152. ↑ Pasuria e kombeve, IV.ii.39
  153. ↑ Viner, Jacob (prill 1927). "Adam Smith and Laissez-faire". The Journal of Political Economy (në anglisht). 35 (2): 198–232. doi:10.1086/253837. JSTOR 1823421. S2CID 154539413.
  154. ↑ Klein, Daniel B. (2008). "Toward a Public and Professional Identity for Our Economics". Econ Journal Watch (në anglisht). 5 (3): 358–372. Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2013. Marrë më 10 shkurt 2010.
  155. ↑ Klein, Daniel B. (2009). "Desperately Seeking Smithians: Responses to the Questionnaire about Building an Identity". Econ Journal Watch (në anglisht). 6 (1): 113–180. Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2013. Marrë më 10 shkurt 2010.
  156. 1 2 Buchholz, Todd (dhjetor 1990). f. 38–39.
  157. ↑ Martin, Christopher. "Adam Smith and Liberal Economics: Reading the Minimum Wage Debate of 1795–96," Econ Journal Watch 8(2): 110–125, maj 2011
  158. ↑ A Smith, Wealth of Nations (1776) Libri I, kap 8

Bibliografia

Lexime shtesë

Lidhje të jashtme

This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.