Arpitanisht

Arpitanisht/ Franko-Provensal
Pronunciationpato'; ɡaˈɡæx; axpetan
RegionLugina e Aostës, Piemont, Franche-Comté, Savojë, Bresse, Bugey, Dombes, Beaujolais, Dauphiné, Lyonnais, Forez, Romandie
Native speakers
157 (2013)[1]
80,000 në Francë, 70,000 në Itali dhe 7,000 në Zvicër[2]
Language family
Indo-European
Early forms
Latinishtja
  • Latinishtja vulgare
    • Proto-Romance
      • Galo-Romanishtja e vjetër
Dialects
  • Dauphinois
  • Faetar
  • Jurassien
  • Lyonnais
  • Savoyard
  • Valdôtain
  • Vaudois
Writing system
Latin
Language codes
ISO 639-3frp
Glottologfran1269  Francoprovencalic
fran1260  Arpitan
ELPFrancoprovençal
Linguasphere51-AAA-j[3]
Hartë e zonës së gjuhës arpitane:
  • Blu e errët: Zyrtare.
  • Blu e mesme: Rajonet e përgjithshme.
  • Blu e hapur: Zona historike e tranzicionit.
Gjuha arpitane klasifikohet si Përfundimisht e Rrezikuar nga UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger

Franko-Provansale (gjithashtu frankoprovençalisht, patois ose arpitanisht )[2] është një gjuhë brenda degës galo-romane e folur në Francën lindore-qendrore, Zvicrën perëndimore dhe Italinë veriperëndimore.

Gjuha arpitane ka disa dialekte të dallueshme dhe është e ndarë nga, por e lidhur ngushtë me dialektet fqinje romane ( gjuhët e oïl dhe gjuhët e oc, në Francë, si dhe reto-romane në Zvicër dhe Itali). [a]

Edhe duke numëruar të gjitha dialektet e saj të veçanta së bashku, numri i folësve arpitanë ka rënë ndjeshëm dhe në mënyrë të vazhdueshme.[4] Sipas UNESCO-s, franko-provansale ishte tashmë në 1995 një "gjuhë potencialisht e rrezikuar" në Itali dhe një " gjuhë e rrezikuar " në Zvicër dhe Francë. Etnologu e klasifikon atë si "gati të zhdukur".

Emërtimi franko-provansal (Arpitanisht: francoprovençâl ; Frëngjisht: francoprovençal ; italisht: francoprovenzale ) daton në shekullin e 19-të. Në fund të shekullit të 20-të, u propozua që gjuhës ti referohej me neologjizmin Arpitan (Franko-Provensalisht: arpetan ; italisht: arpitano ), dhe zona e saj si Arpitania . Përdorimi i të dy neologjizmave mbetet shumë i kufizuar, me shumicën e akademikëve që përdorin formën tradicionale (shpesh të shkruar pa vizë: frankoprovensale ), ndërsa folësit e gjuhëve i referohen pothuajse ekskluzivisht si patois ose nën emrat e dialekteve të tij të veçanta ( Savoyard, Lyonnais, Gaga në Saint-Étienne, etj. ).[5]

E folur më parë në të gjithë Dukatin e Savojës, arpitanishtja sot flitet kryesisht në Luginën e Aostës si gjuhë amtare nga të gjitha grupmoshat. Të gjitha zonat e mbetura të rajonit të gjuhës franko-provensale tregojnë praktikë të kufizuar në grupmoshat më të larta, me përjashtim të Evolène dhe zonave të tjera rurale të Zvicrës frëngjishtfolëse . Historikisht flitej edhe në luginat alpine rreth Torinos dhe në dy qytete të izoluara ( Faeto dhe Celle di San Vito ) në Pulia .[6]

Shpërndarja gjeografike

Harta e zonës gjuhësore me emrat standardë të vendeve dhe ndarjet moderne politike.

Statusi aktual

Lugina e Aostës është i vetmi rajon i Arpitanisë ku kjo gjuhë ende flitet gjerësisht nga të gjitha grupmoshat e popullsisë. Që nga viti 1948, disa ngjarje janë kombinuar për të stabilizuar gjuhën ( dialekti Valdôtain ) në këtë rajon. Kushtetuta e Italisë u ndryshua për të ndryshuar statusin e ish-provincës në një rajon autonom. Kjo i jep Luginës së Aostës fuqi të veçanta për të marrë vendimet e veta për disa çështje. Kjo rezultoi në rritje në ekonominë e rajonit dhe popullsia u rrit nga viti 1951 në 1991, duke përmirësuar perspektivat afatgjata. Banorët u inkurajuan të qëndronin në rajon dhe ata punuan për të vazhduar traditat e vjetra.

Gjuha u mbrojt në mënyrë eksplicite nga një dekret presidencial italian i vitit 1991[7] dhe një ligj kombëtar i miratuar në 1999. Më tej, një ligj rajonal[8] i miratuar nga qeveria në Aosta kërkon që edukatorët të promovojnë njohuritë e gjuhës dhe kulturës arpitane në kurrikulën shkollore. Disa grupe kulturore, biblioteka dhe kompani teatrore po nxisin një ndjenjë krenarie etnike me përdorimin e tyre aktiv të dialektit Valdôtain gjithashtu (EUROPA, 2005).

Zvicra nuk e njeh gjuhën romande (të mos ngatërrohet me romanishten ) si një nga gjuhët e saj zyrtare . Folësit jetojnë në kantonet perëndimore ku mbizotëron frëngjishtja zvicerane ; ata bisedojnë në dialekte kryesisht si gjuhë e dytë. Përdorimi në jetën e përditshme bujqësore po zhduket me shpejtësi. Megjithatë, në disa vende të izoluara rënia është dukshëm më pak e pjerrët. Ky është rasti më i dukshëm për dialektin Evolène .[9]

Gjuha arpitane ka pasur një rënie të shpejtë në Francë. Gjuha zyrtare e Republikës Franceze është caktuar frëngjishtja (neni 2 i Kushtetutës së Francës ). Qeveria franceze njeh zyrtarisht franko-provensalishten si një nga " gjuhët e Francës ",[10] por kushtetuta e saj e ndalon atë të ratifikojë Kartën Evropiane të 1992 për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave (ECRML) që do të garantonte disa të drejta për folësit e gjuhëve të pakicave. Kjo gjuhë nuk ka pothuajse asnjë mbështetje politike në Francë dhe shoqërohet me status shoqëror përgjithësisht të ulët. Kjo situatë prek shumicën e gjuhëve rajonale që përbëjnë pasurinë gjuhësore të Francës. Folësit e gjuhëve rajonale po plaken dhe jetojnë kryesisht në zonat rurale.

Tipologjia dhe sintaksa

  • Arpitanishtja është një gjuhë sintetike, siç janë oksitanishtja dhe italishtja . Shumica e foljeve kanë mbaresa të ndryshme për personin, numrin dhe kohët, duke e bërë përdorimin e përemrit zgjedhor; kështu, dy funksione gramatikore janë të lidhura së bashku. Sidoqoftë, forma e foljes në vetën e dytë njëjës kërkon rregullisht një përemër të përshtatshëm për dallim.
  • Renditja standarde e fjalëve për franko-provansale është forma kryefjalë-kallëzues-kundrinor (SVO) në një fjali shpallëse, për shembull: Vos côsâds anglès. ("Ti flet anglisht."), përveç rasteve kur objekti është përemër, në të cilin rast rendi i fjalëve është kryefjalë–kundrinor–kallëzues (SOV). Forma kallëzues-kryefjalë-kundrinor (VSO) është renditja standarde e fjalëve për një fjali pyetëse, për shembull: Côsâds-vos anglès ? ("A flisni anglisht?" )

Fonologjia

Bashkëtingëlloret dhe tingujt e zanoreve në arpitanisht:

Zanoret

E parme Qendrore E pasme
E mbyllur i iː y u
E mbyllur-mesore e ø o oː
Mesore ə
E Hapur-mesore ɛ ɛː œ ɔ
E Hapur a ɑ ɑː
  • Realizimet fonetike të /o/, mund të dëgjohen shpesh si [ø, ɔ], si dhe [œ] në formë të shkurtër kur i paraprijnë a /j/ ose a /w/ .
  • Tingujt /ø, œ/ janë kryesisht fonemikë në dialektet e Savojës, Val d'Aosta dhe Lion.[11][12][13]
Zanoret hundore
Përpara Mbrapa
E mbyllur ĩ ũ
Mesore ɛ̃ õ
E Hapur ɑ̃

Bashkëtingëlloret

Buzore Dhëmbore /
Zgavrore		 pas- Zgavrore Qiellzore Vellore / Uvulare
Ndaluese pa zë p t c k
me zë b d ɟ ɡ
Jofërkuese pa zë ( t͡s ) ( t͡ʃ )
me zë ( d͡z ) ( d͡ʒ )
Fërkuese pa zë f s ʃ
me zë v z ʒ ( ʁ )
Hundore m n ɲ ( ŋ )
Trill r
Anësore l ʎ
E përafërt e thjeshtë j
buzore ɥ w
Arpitanisht Occitan Italian French Spanish English
IPA Chenal BREL Conflans ORB Provençal Standard Standard Standard Standard
/kɑ̃/ quan can kan quand quand, quora quando quand cuando when
/ˈtʃikɑ/ tsëca tchica tchika checa un pauc un po' un peu un poco a little
/tsɑ̃/ tsan tsan tsan champ tèrra campo champ campo field
/dʒuˈɑ/ dzoà djouà djoua juè jòc gioco jeu juego game
/ˈtʃøvrɑ/ tseuvra tcheuvra tseûvra chiévra cabra capra chèvre cabra goat
/ˈfɔʎə/ foille foille fòye fôlye fuelha foglia feuille hoja leaf
/ˈføʎə/ faille feuille feûye felye filha figlia fille hija daughter
/fɔ̃ˈtɑ̃.ɑ/ fontana fontan-a fontana fontana fònt fontana fontaine fuente wellspring
/ˈlɑ̃.ɑ/ lana lan-a lana lana lana lana laine lana wool
/siˈlɑ̃sə/ silence silanse silanse silence silenci silenzio silence silencio silence
/rəpəˈbløk.ə/ repeublecca repebleucca repebleûke rèpublica republica repubblica république república republic
  1. ↑ Stampa:Ethnologue18
  2. 1 2 "Arpitan". Ethnologue (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 tetor 2022. Marrë më 2022-08-10.
  3. ↑ "f" (PDF). The Linguasphere Register. fq. 165. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 prill 2014. Marrë më 1 mars 2013. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ↑ "Paesaggio Linguistico in Svizzera" [Switzerland's Linguistic Landscape]. Ufficio Federale di Statistica (në italisht). 2000. Arkivuar nga origjinali më 28 shkurt 2020. Marrë më 2020-02-28.
  5. ↑ Gasquet-Cyrus, Médéric (2018-02-14), Auzanneau, Michelle; Greco, Luca (red.), "Frontières linguistiques et glossonymie en zone de transition: le cas du patois de Valjouffrey", Dessiner les frontières, Langages, Lyon: ENS Éditions, ISBN 978-2-84788-983-3, arkivuar nga origjinali më 28 prill 2021, marrë më 2020-11-16 {{citation}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Parametri work me ISBN (lidhja)
  6. ↑ Enrico Allasino; Consuelo Ferrier; Sergio Scamuzzi; Tullio Telmon (2005). "LE LINGUE DEL PIEMONTE" (PDF). IRES. 113: 71. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shkurt 2022. Marrë më 4 mars 2020 – nëpërmjet Gioventura Piemontèisa. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ↑ Italian presidential decree: Decreto presidenziale della Repubblica del 20 novembre 1991, "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche", Articolo 2.
  8. ↑ "Conseil de la Vallée - Loi régionale 1er août 2005, n. 18 - Texte en vigueur". Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2015. Marrë më 30 prill 2016. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ↑ "Eat Healthy, Eat Well". Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2010. Marrë më 30 prill 2016. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  10. ↑ "Langue française et langues de France". Arkivuar nga origjinali më 10 dhjetor 2014. Marrë më 30 prill 2016. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ↑ Hauff (2016)
  12. ↑ Viret (2021)
  13. ↑ Kasstan (2015)
  1. ↑ For details on the question of linguistic classification see Gallo-Romance, Gallo-Italic, Questione Ladina.
Gabim citimi: Etiketat <ref> ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="lower-alpha"/>
Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.