Piemonti

Piemonti
Piemonte
Rajon
Regione Piemonte
Flag of Piemonti
Flamuri
Coat of arms of Piemonti
Coat of arms
Vendndodhja e Piemontit në Itali
Vendndodhja e Piemontit në Itali
Location of Piemonti
ShtetiItalia
KryeqendraTorino
Qeverisja
 • PresidentiAlberto Cirio (Forza Italia)
Sipërfaqja
 • Total
25.391,67 km2 (980,378 sq mi)
Popullsia
 (1 janar 2025)[1]
 • Total
4.251.868
 • Dendësia167,45/km2 (43,370/sq mi)
Ndarja administrative7 provinca dhe 1 qytet metropolitan
Numri i komunave1180
Faqja zyrtarewww.regione.piemonte.it

Piemonti (italisht: Piemonte) është një rajon në Italinë veriperëndimore, me kryeqendër Torinon. Rajoni kufizohet me Francën në perëndim, me Zvicrën në veri, me Lugina e Aostës dhe Lombardian në lindje, si edhe me Ligurian në jug; në juglindje kufizohet gjithashtu me Emilia-Romanjan. Me 4.251.868 banorë më 1 janar 2025, Piemonti është një nga rajonet më të mëdha dhe më të rëndësishme të Italisë për nga historia, ekonomia dhe peizazhi.[1][2][3]

Që nga viti 2019 president i rajonit është Alberto Cirio, i rikonfirmuar në detyrë në vitin 2024.[4][5]

Gjeografia

Piemonti shtrihet në këmbët e Alpeve Perëndimore, prej nga rrjedh edhe vetë emri i rajonit, i lidhur me latinishten Pedemontium, domethënë “në këmbët e maleve”. Territori i tij është i larmishëm dhe përfshin vargje alpine, kodra, fusha të gjera dhe zona liqenore. Në rajon ndodhen ose shtrihen zona malore shumë të njohura si Monte Rosa, Monviso dhe pjesë të masiveve alpine kufitare me Francën e Zvicrën.[6][3]

Në jug dhe juglindje shtrihen peizazhet kodrinore të Langhes, Roeros dhe Monferratos, ndërsa në pjesën lindore ndodhen edhe zonat liqenore pranë Lago Maggiores dhe Lago d'Ortas. Piemonti përfshin gjithashtu burimin e Pos, lumi më i gjatë i Italisë, i cili lind pranë Monvisos.[6][2]

Historia

Piemonti ka luajtur një rol themelor në historinë italiane. Gjatë Mesjetës dhe Epokës Moderne territori i tij u nda midis komunave, principatave dhe zotërimeve të ndryshme, por me kohë u afirmua fuqishëm nën Shtëpinë e Savojës, e cila e bëri rajonin bërthamën politike të shtetit të saj.[2][3]

Në shekullin XIX Piemonti, me qendër në Torino, u bë zemra politike e Mbretërisë së Sardenjës dhe më pas një nga protagonistët kryesorë të Rilindjes italiane. Rëndësia e Torinos dhe e elitave politike piemonteze ishte vendimtare në procesin e bashkimit kombëtar. Pas vitit 1861, Torino u bë kryeqyteti i parë i Italisë së bashkuar.[7][3]

Ndarja administrative

Sipas të dhënave më të fundit, Piemonti përfshin 1.180 komuna, 7 provinca dhe Qyteti metropolitan i Torinos.[1][8]

Stema Emri shqiptar Emri italian Lloji Kryeqendra Komuna
Provinca e Aleksandrisë Provincia di Alessandria Provinca Aleksandria 187
Provinca e Astit Provincia di Asti Provinca Asti 117
Provinca e Biellës Provincia di Biella Provinca Biella 74
Provinca e Kuneos Provincia di Cuneo Provinca Kuneo 247
Provinca e Novarës Provincia di Novara Provinca Novara 87
Qyteti metropolitan i Torinos Città metropolitana di Torino Qytet metropolitan Torino 312
Provinca e Verbano-Kuzio-Osolës Provincia del Verbano-Cusio-Ossola Provinca Verbania 74
Provinca e Verçelit Provincia di Vercelli Provinca Verçelli 82

Demografia

Me 4.251.868 banorë më 1 janar 2025, Piemonti është një nga rajonet më të populluara të Italisë. Popullsia është e përqendruar sidomos në dhe rreth Torinos, që përbën qendrën kryesore urbane, industriale dhe administrative të rajonit. Qendra të tjera të rëndësishme janë Novara, Aleksandria, Asti, Kuneo, Biella dhe Verçelli.[1][8]

Struktura demografike e rajonit pasqyron dallimin ndërmjet zonës metropolitane të Torinos, që ka peshën kryesore urbane, dhe pjesës tjetër të rajonit, e cila mbështetet në një rrjet të gjerë qytetesh të mesme, qendrash historike dhe komunash të shpërndara në fusha, kodra e lugina alpine.[2][3]

Ekonomia

Piemonti është një nga rajonet kryesore ekonomike të Italisë. Rëndësia e tij ekonomike lidhet historikisht me industrializimin e Torinos dhe të zonave përreth, veçanërisht në sektorët e automobilëve, mekanikës, inxhinierisë, kimisë dhe prodhimit industrial. Në shekullin XX rajoni u bë një nga shtyllat kryesore të ekonomisë industriale italiane.[2][3]

Krahas industrisë, Piemonti ka edhe një profil shumë të fortë agro-ushqimor dhe enologjik. Burimet zyrtare rajonale dhe turistike theksojnë rëndësinë e verërave të rajonit, si Barolo, të tartufit të bardhë të Albas, të orizit të fushave të Verçellit dhe Novaras, si edhe të shumë produkteve të tjera tipike të territorit.[9][6]

Monumentet dhe kultura

Piemonti ka një trashëgimi kulturore dhe monumentale shumë të pasur. Materialet zyrtare të Rajonit të Piemontit theksojnë se rajoni ka 5 site të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, ndër të cilat spikasin Rezidencat mbretërore të Savojës, Sacri Monti, peizazhet vitivinicole të Langhe, Roeros dhe Monferratos, si edhe Ivrea, e njohur për trashëgiminë e saj industriale bashkëkohore.[10]

Kultura piemonteze lidhet ngushtë me historinë e Torinos si ish-kryeqytet shtetëror dhe si qendër baroke, me pallatet savojarde, me muzeumet, me traditat qytetare dhe me kulturën e verës e të gastronomisë. Rajoni ruan gjithashtu identitete të forta lokale në zonat alpine, në liqene dhe në territoret kodrinore të jugut e lindjes së tij.[2][9]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

Piemonti është një nga qendrat më të rëndësishme italiane të arsimit të lartë dhe të kërkimit shkencor. Institucionet më të rëndësishme të rajonit janë Università degli Studi di Torino, e cila i ka rrënjët në vitin 1404, dhe Politecnico di Torino, i themeluar në shekullin XIX dhe i njohur si shkolla e parë e inxhinierisë në Itali.[11][12]

Një rol të rëndësishëm ka edhe Università del Piemonte Orientale, e cila është e organizuar në mënyrë policentrike midis Alessandria, Novaras dhe Verçellit. Këto institucione e bëjnë rajonin një qendër të madhe të formimit universitar, të inovacionit dhe të kërkimit në Italinë veriore.[13]

Transporti

Megjithëse Piemonti nuk ka dalje në det, ai ka një rol të madh në sistemin italian dhe evropian të komunikimeve. Burimet turistike dhe rajonale theksojnë praninë e një rrjeti të dendur autostradash dhe lidhjesh hekurudhore që lidhin rajonin me Milanon, me qytetet kryesore italiane dhe me Francën e Zvicrën.[6]

Transporti ajror përqendrohet veçanërisht te Aeroporti i Torinos-Caselle, i cili përfaqëson nyjën kryesore ajrore të rajonit dhe shërben zonën metropolitane të Torinos si edhe të gjithë Piemontin. Roli i tij plotëson funksionin e rëndësishëm tokësor të rajonit në komunikimet transalpine dhe kombëtare.[14][6]

Sporti

Sporti ka një vend të rëndësishëm në identitetin publik dhe turistik të Piemontit. Rajoni mbështet institucionalisht veprimtaritë sportive, impiantet dhe ngjarjet nëpërmjet politikave të tij për sportin dhe kohën e lirë.[15]

Piemonti është veçanërisht i njohur për sportet dimërore dhe malore. Materialet zyrtare turistike kujtojnë se në vitin 2006 Torino priti Lojërat Olimpike Dimërore, ndërsa zonat alpine të rajonit vazhdojnë të jenë ndër qendrat më të rëndësishme italiane për ski, alpinizëm, trekking dhe turizëm aktiv në natyrë.[16][17]

Shih edhe

Referime

  1. 1 2 3 4 "Regione Piemonte - Guida ai comuni e alle province" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 "Piemonte". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 "Piedmont". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.
  4. ↑ "Alberto Cirio". Regione Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  5. ↑ "Alberto Cirio confermato presidente della Regione Piemonte". Regione Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  6. 1 2 3 4 5 "Piemonte. L'esperienza che non ti aspetti" (PDF). Visit Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  7. ↑ "Piemonte". Treccani (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  8. 1 2 "Le province del Piemonte per numero di comuni" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 14 prill 2026.
  9. 1 2 "Turismo". Regione Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  10. ↑ "Piemonte. Terra di riconoscimenti UNESCO" (PDF). Regione Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  11. ↑ "L'Università di Torino". Università degli Studi di Torino (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  12. ↑ "Chi siamo". Politecnico di Torino (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  13. ↑ "Chi siamo". Università del Piemonte Orientale (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  14. ↑ "Torino Airport". Torino Airport (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  15. ↑ "Sport". Regione Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  16. ↑ "Piemonte. L'esperienza che non ti aspetti" (PDF). Visit Piemonte (në italisht). Marrë më 14 prill 2026.
  17. ↑ "Winter Experience for All". Visit Piemonte (në anglisht). Marrë më 14 prill 2026.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.