Arti

Alegori e artit (1690–1694), nga Sebastiano Ricci.

Arti (nga latinishtja ars, artis, përkthim i fjalës greke τέχνη, téchnē) kuptohet zakonisht si çdo veprimtari ose produkt i realizuar me qëllim estetik, por edhe komunikues, nëpërmjet të cilit shprehen ide, emocione dhe, në përgjithësi, një vizion i botës, përmes burimeve të ndryshme plastike, gjuhësore, tingullore, trupore dhe të përziera. Arti është një përbërës i kulturës, që pasqyron në konceptimin e vet bazat ekonomike dhe shoqërore, si dhe transmetimin e ideve e vlerave të natyrshme në çdo kulturë njerëzore përgjatë hapësirës dhe kohës. Zakonisht konsiderohet se me shfaqjen e Homo sapiens arti pati fillimisht një funksion ritual, magjik apo fetar (arti paleolitik), por ky funksion ndryshoi me evolucionin e njeriut, duke fituar një përbërës estetik dhe një funksion shoqëror, pedagogjik, tregtar apo thjesht zbukurues.

Nocioni i artit mbetet objekt i mosmarrëveshjeve të thella, pasi përkufizimi i tij është i hapur ndaj interpretimeve të shumta, që ndryshojnë sipas kulturës, epokës, rrymës apo shoqërisë për të cilën termi merr një kuptim të caktuar. Fjala "art" ka një kuptim shumë të gjerë dhe mund të përshkruajë çdo veprimtari njerëzore të kryer me kujdes e përkushtim, ose çdo grup rregullash të domosdoshme për zhvillimin optimal të një veprimtarie: kështu flitet për "art kulinar", "art mjekësor", "arte marciale" etj. Në këtë kuptim, arti është sinonim i aftësisë, shkathtësisë, talentit apo eksperiencës. Megjithatë, më zakonisht arti konsiderohet si veprimtari krijuese e qenies njerëzore, nëpërmjet së cilës prodhohet një sërë objektesh (vepra arti) të veçanta, qëllimi i të cilave është kryesisht estetik. Në këtë kontekst, arti do të ishte përgjithësimi i një koncepti të shprehur qysh herët si "artet e bukura", term sot disi i vjetëruar dhe i kufizuar në fusha akademike e administrative. Në të njëjtën mënyrë, përdorimi i fjalës "art" për të përshkruar realizimin e veprimtarive të tjera është zëvendësuar gjithnjë e më shumë nga terma si "teknikë" apo "zanat". Në këtë artikull arti trajtohet si mjet i shprehjes njerëzore me karakter krijues.

Koncepti

Atributet e pikturës, skulpturës dhe arkitekturës (1769), nga Anne Vallayer-Coster.

Përkufizimi i artit është i hapur, subjektiv dhe i diskutueshëm. Nuk ekziston pajtim i njëzëshëm mes historianëve, filozofëve apo artistëve. Përgjatë kohës janë dhënë përkufizime të shumta të artit: «arti është rregullimi i drejtë i arsyes» (Toma Akuini); «arti është ajo që përcakton rregullin e vet» (Schiller); «arti është stili» (Max Dvořák); «arti është shprehje e shoqërisë» (John Ruskin); «arti është liria e gjeniut» (Adolf Loos); «arti është ideja» (Marcel Duchamp); «arti është risia» (Jean Dubuffet); «arti është veprimi, jeta» (Joseph Beuys); «art është gjithçka që njerëzit e quajnë art» (Dino Formaggio); «arti është gënjeshtra që na ndihmon të shohim të vërtetën» (Pablo Picasso); «art është jetë, jetë është art» (Wolf Vostell).

Koncepti ka ndryshuar me kalimin e kohës: deri në Rilindje vetëm artet liberale konsideroheshin art; Arkitektura, skulptura dhe pikturëa konsideroheshin "zanate". Arti ka qenë prej kohësh një nga mjetet kryesore të shprehjes së qenies njerëzore, përmes të cilit ajo shpreh idetë dhe ndjenjat e veta, mënyrën si lidhet me botën. Funksioni i tij mund të ndryshojë nga më praktiku deri te më zbukuruesi, mund të ketë përmbajtje fetare ose thjesht estetike, mund të jetë i qëndrueshëm ose i përkohshëm. Në shekullin XX humbet madje edhe përbërësi material: thoshte Beuys se jeta është mjet i shprehjes artistike, duke theksuar aspektin jetësor, veprimin.

Termi "art" vjen nga latinishtja ars, dhe është ekuivalenti i termit grek τέχνη (téchne, prej nga vjen "teknikë"). Fillimisht zbatohej për tërë prodhimin e realizuar nga njeriu dhe për disiplinat e dijes praktike. Kështu, artistë ishin njëlloj kuzhinieri, kopshtari apo ndërtuesi, sikurse piktori apo poeti. Me kalimin e kohës, forma latine (ars → art) u përdor për të përcaktuar disiplinat e lidhura me artet e estetikës dhe emocionit; kurse forma greke (téchne → teknikë), për disiplinat që kanë të bëjnë me prodhimet intelektuale dhe artikujt e përdorimit. Sot është e vështirë të gjenden rastet kur të dy termat (art dhe teknikë) ngatërrohen apo përdoren si sinonime.

Evolucioni historik i konceptit të artit

Origjina e pikturës (1786), nga Jean-Baptiste Regnault. Sipas një legjende të Plinit Plakut, pikturën e shpiku një vajzë greke që gjurmoi siluetën e të dashurit të saj para se ai të nisej për në luftë, për t'ia ruajtur kujtimin (Naturalis Historia, XXXV, 15).

Në antikitetin klasik greko-romak, një nga djepet kryesore të qytetërimit perëndimor dhe kultura e parë që u mendua thellë rreth artit, arti konsiderohej si aftësi e qenies njerëzore në çdo fushë prodhimi, duke qenë praktikisht sinonim i "shkathtësisë": shkathtësi për të ndërtuar një objekt, për të komanduar një ushtri, për të bindur publikun në një debat, ose për të bërë matje bujqësore. Në fund të fundit, çdo shkathtësi e nënshtruar ndaj rregullave, ndaj parimeve të veçanta që e bëjnë objekt mësimi, evolucioni dhe përsosjeje teknike. Në të kundërt, poezia, që vinte nga frymëzimi, nuk klasifikohej si art. Kështu, Aristoteli, për shembull, e përkufizoi artin si "gatishmërinë e përhershme për të prodhuar gjëra në mënyrë racionale", ndërsa Kuintiliani përcaktoi se ishte ajo "që bazohet në një metodë dhe një rend" (via et ordine). Platoni, në dialogun Protagora, foli për artin, duke e konsideruar si aftësinë për të bërë gjëra nëpërmjet inteligjencës, përmes një procesi mësimi. Për Platonin arti ka kuptim të përgjithshëm, është aftësia krijuese e qenies njerëzore. Kasiodori theksoi aspektin prodhues të artit, në përputhje me rregulla, duke përcaktuar tri qëllime kryesore të artit: të mësojë (doceat), të prekë (moveat) dhe të kënaqë (delectet).

Gjatë Rilindjes filloi të gatuhej një ndryshim mendësie, duke ndarë zanatet dhe shkencat nga artet, ku për herë të parë u përfshi edhe poezia, e konsideruar deri atëherë një lloj filozofie apo edhe profecie — për këtë ishte vendimtare botimi në 1549 i përkthimit italian të Poetikës së Aristotelit. Në këtë ndryshim ndikoi ndjeshëm përmirësimi progresiv i pozitës shoqërore të artistit, falë interesit që fisnikët dhe të pasurit italianë filluan të tregojnë për bukurinë. Produktet e artistit fituan një status të ri objektesh të destinuara për konsum estetik, dhe për këtë arsye arti u kthye në mjet promovimi shoqëror, duke rritur mecenatizëmin artistik dhe duke nxitur koleksionizmin. Në këtë kontekst u shfaqën traktate të ndryshme teorike rreth artit, si ato të Leon Battista Albertit (De Pictura, 1436–1439; De re aedificatoria, 1450; dhe De Statua, 1460), ose Komentaret (1447) të Lorenzo Ghibertit. Alberti mori ndikimin aristotelian, duke synuar t'i japë artit një bazë shkencore. Foli për decorum, trajtimin nga artisti i objekteve dhe temave artistike sipas një kuptimi të matur, perfeksionist. Ghiberti ishte i pari që periodizoi historinë e artit, duke dalluar antikitetin klasik, periudhën mesjetare dhe atë që ai e quajti "rilindja e arteve".

Alegoria e pikturës (1666), nga Johannes Vermeer.

Me manierizëmin filloi arti modern: gjërat nuk përfaqësohen më siç janë, por siç i sheh artisti. Bukuria relativizohet, kalohet nga bukuria e vetme e rilindjes, e bazuar në shkencë, tek bukuritë e shumta të manierizmit, të nxjerra nga natyra. Në art u shfaq një përbërës i ri imagjinate, që pasqyronte njëkohësisht të fantastiken dhe grotesken, siç mund të vërehet në veprën e Brueghelit apo Arcimboldos. Giordano Bruno ishte një nga mendimtarët e parë që paralajmëroi idetë moderne: thoshte se krijimi është i pafund, nuk ka qendër as kufij — as Zot as njeri — gjithçka është lëvizje, dinamizëm. Për Brunon ka aq shumë arte sa artistë, duke futur idenë e origjinalitetit të artistit. Arti nuk ka norma, nuk mësohet, por vjen nga frymëzimi.

Hapat e mëtejshëm u bënë në shekullin XVIII me Iluminizmin, ku filloi të prodhohej një farë autonomie e faktit artistik: arti u largua nga feja dhe nga përfaqësimi i pushtetit për t'u bërë pasqyrim besnik i vullnetit të artistit, duke u përqendruar më shumë te cilësitë e ndjeshme të veprës sesa te kuptimi i saj. Jean-Baptiste Dubos, në Reflexions critiques sur la poésie et sur la peinture (1719), hapi rrugën drejt relativitetit të shijes, duke arsyetuar se estetika nuk vjen nga arsyeja, por nga ndjenjat. Kështu, për Dubos arti prek, arrin te fryma në mënyrë më të drejtpërdrejtë e të menjëhershme se sa njohja racionale. Dubos bëri të mundur popullarizimin e shijes, duke iu kundërvënë rregullimit akademik, dhe futi figurën e "gjeniut" si atribut të dhënë nga natyra dhe që qëndron përtej rregullave.

Në romantizëm, i lindur në Gjermani në fund të shekullit XVIII me lëvizjen e quajtur Sturm und Drang, triumfoi ideja e një arti që lind spontanisht nga individi, duke zhvilluar nocionin e gjeniut — arti është shprehja e emocioneve të artistit — që fillon të mitizohet. Autorë si Novalis dhe Friedrich von Schlegel reflektuan mbi artin: në revistën Athenäum, botuar prej tyre, u shfaqën shprehjet e para të autonomisë së artit të lidhur me natyrën. Për ta, në veprën e artit takohen brendia e artistit dhe gjuha e tij e vetë natyrshme.

Tribuna e Uffizit (1772–1778), nga Johann Zoffany.

Arthur Schopenhauer i kushtoi librin e tretë të veprës Bota si vullnet dhe përfytyrim teorisë së artit: arti është një rrugë për t'i shpëtuar gjendjes së pakënaqësisë karakteristike të njeriut. Identifikoi dijenin me krijimin artistik, që është forma më e thellë e njohjes. Arti është pajtimi mes vullnetit dhe vetëdijes, mes objektit dhe subjektit, duke arritur një gjendje kontemplimi, lumturie. Vetëdija estetike është një gjendje kontemplimi të pandërlidhur, ku gjërat shfaqen në pastërtinë e tyre më të thellë. Arti flet në gjuhën e intuitës, jo të reflektimit; është plotësues i filozofisë, etikës dhe fesë. I ndikuar nga filozofia orientale, ai shprehu se njeriu duhet të çlirohet nga vullneti për të jetuar, nga "dëshira", që është burim pakënaqësie. Arti është mënyrë për t'u çliruar nga vullneti, për të shkuar përtej "unit".

Richard Wagner mori ambivalencën mes të ndjeshmes dhe të shpirtërores të Schopenhauerit: në Opera dhe drama (1851), Wagner shtjelloi idenë e "veprës totale të artit" (Gesamtkunstwerk), ku do të bëhej një sintezë e poezisë, fjalës — elementi mashkullor — me muzikën — elementi femëror. Mendonte se gjuha primitive do të ishte zanore, ndërsa bashkëtingëllorja ishte një element racionalizues; kështu, futja e muzikës në fjalë do të ishte një kthim tek pafajësia primitive e gjuhës.

Në fund të shekullit XIX u shfaq estetizmi, i cili ishte një reagim ndaj utilitarizëmit mbizotërues të kohës dhe ndaj shëmtisë e materializmit të erës industriale. Përballë kësaj, u shfaq një tendencë që i jepte artit dhe bukurisë një autonomi të vetën, e sintetizuar në formulën e Théophile Gautier-t "arti për artin" (l'art pour l'art), duke arritur madje të flitej për "fe estetike". Kjo qasje synonte të izolonte artistin nga shoqëria, që ai të kërkonte në mënyrë autonome frymëzimin e vet dhe të udhëhiqej vetëm nga një kërkim individual i bukurisë. Kështu, bukuria largohet nga çdo përbërës moral, duke u bërë qëllimi përfundimtar i artistit, i cili arrin ta jetojë vetë jetën e tij si vepër arti — siç vërehet te figura e dandit. Një nga teoricienët e lëvizjes ishte Walter Pater, që ndikoi te i ashtuquajturi dekadentizëm anglez, duke përcaktuar në veprat e tij se artisti duhet ta jetojë jetën intensivisht, duke ndjekur si ideal bukurinë. Për Pater, arti është "rrethi magjik i ekzistencës", një botë e izoluar dhe autonome vënë në shërbim të kënaqësisë, duke elaboruar një metafizikë të vërtetë të bukurisë.

Punëtoria e piktorit (1855), nga Gustave Courbet.

Nga ana tjetër, Charles Baudelaire ishte një nga autorët e parë që analizoi lidhjen e artit me erën e sapolindur industriale, duke paralajmëruar nocionin e "bukurisë moderne": nuk ekziston bukuria e përjetshme dhe absolute, por çdo koncept i së bukurës ka diçka të përjetshme dhe diçka kalimtare, diçka absolute dhe diçka të veçantë. Bukuria vjen nga pasioni dhe, meqë çdo individ ka pasionin e vet, ka edhe konceptin e vet të bukurisë. Në lidhjen e saj me artin, bukuria shpreh nga njëra anë një ide "përjetësisht ekzistuese", që do të ishte "shpirti i artit", dhe nga ana tjetër një përbërës relativ e rastësor, që është "trupi i artit". Kështu, dualiteti i artit është shprehje e dualitetit të njeriut, e aspiratës së tij drejt një lumturie ideale, e përballur me pasionet që e shtyjnë drejt saj. Përballë gjysmës së përjetshme, të lidhur me artin klasik të lashtë, Baudelaire pa te gjysma relative artin modern, shenjat dalluese të të cilit janë kalimtaria, e shpejta, efemeriteti dhe ndryshueshmëria — të sintetizuara në modën. Baudelaire kishte një koncept neoplatonik të bukurisë, që është aspirata njerëzore drejt një ideali superior, i arritshëm përmes artit. Artisti është "heroi i modernitetit", cilësia kryesore e të cilit është melankolia, që është dëshira për bukurinë ideale.

Në kundërvënie me estetizmin, Hippolyte-Adolphe Taine hartoi një teori sociologjike të artit: në veprën e tij Filozofia e artit (1865–1869) zbatoi te arti një determinizëm të bazuar në racën, kontekstin dhe epokën (race, milieu, moment). Për Taine-n, estetika, "shkenca e artit", vepron si çdo disiplinë tjetër shkencore, duke u mbështetur në parametra racionalë dhe empirikë. Në mënyrë të ngjashme, Jean-Marie Guyau, në Les problèmes de l'esthétique contemporaine (1884) dhe L'art au point de vue sociologique (1888), shtjelloi një vizion evolucionist të artit, duke pohuar se arti është në jetë dhe evoluon si ajo; dhe, ashtu si jeta e qenies njerëzore është e organizuar shoqërisht, arti duhet të jetë pasqyrim i shoqërisë.

Estetika sociologjike pati një lidhje të fortë me realizmin piktorik dhe me lëvizjet politike të majta, veçanërisht socializmi utopik: autorë si Henri de Saint-Simon, Charles Fourier dhe Pierre-Joseph Proudhon mbrojtën funksionin shoqëror të artit, që kontribuon në zhvillimin e shoqërisë, duke bashkuar bukurinë dhe dobinë në një tërësi harmonike. Nga ana tjetër, në Mbretërinë e Bashkuar, vepra e teoricienëve si John Ruskin dhe William Morris solli një vizion funksionalist të artit: në Gurët e Venedikut (1851–1856) Ruskin denonconte shkatërrimin e bukurisë dhe vulgarizimin e artit të kryer nga shoqëria industriale, si dhe degradimin e klasës punëtore, duke mbrojtur funksionin shoqëror të artit. Në Arti i popullit (1879) kërkoi ndryshime rrënjësore në ekonomi dhe shoqëri, duke kërkuar një art "të bërë nga populli dhe për popullin". Nga ana e vet, Morris — themelues i lëvizjes Arts & Crafts — mbrojti një art funksional, praktik, që të plotësojë nevoja materiale e jo vetëm shpirtërore. Në Shkrime estetike (1882–1884) dhe Qëllimet e artit (1887) shtjelloi një koncept të artit utilitar, por të larguar nga sisteme prodhimi tepër të teknikizuara, afër një socializmi të afërt me korporativizmin mesjetar.

Përfaqësim i Arrëthyesit, nga Pjotr Çajkovski.

Nga ana tjetër, funksionin e artit e vuri në pikëpyetje shkrimtari rus Lev Tolstoi: në Çfarë është arti? (1898) shtjelloi justifikimin shoqëror të artit, duke argumentuar se, meqë arti është formë komunikimi, ai mund të jetë i vlefshëm vetëm nëse emocionet që përcjell mund të ndahen nga të gjithë njerëzit. Për Tolstoin justifikimi i vetëm i vlefshëm është kontributi i artit ndaj vëllazërimit njerëzor: një vepër arti mund të ketë vlerë shoqërore vetëm kur përcjell vlera vëllazërimi, pra emocione që nxisin bashkimin e popujve.

Në atë kohë filloi të trajtohej studimi i artit edhe nga fusha e psikologjisë: Sigmund Freud zbatoi psikanalizën te arti në Një kujtim fëmijërie i Leonardo da Vinçit (1910), duke mbrojtur se arti do të ishte një nga mënyrat për të përfaqësuar një dëshirë, një nxitje të shtypur, në formë të sublimuar. Mendonte se artisti është një figurë narciziste, e afërt me fëmijën, që pasqyron në art dëshirat e veta, dhe pohoi se veprat artistike mund të studiohen si ëndrrat dhe sëmundjet mendore, me psikanalizën. Metoda e tij ishte semiotike, duke studiuar simbolet, dhe mendonte se një vepër arti është një simbol. Por meqë simboli përfaqëson një koncept të caktuar të simbolizuar, duhet studiuar vepra e artit për të arritur te origjina krijuese e saj. Po ashtu, Carl Gustav Jung lidhi psikologjinë me disiplina të ndryshme si filozofia, sociologjia, feja, mitologjia, letërsia dhe arti. Në Kontribute për psikologjinë analitike (1928), sugjeroi se elementet simbolike të pranishme në art janë "imazhe parësore" ose "arketipe", të pranishme në mënyrë të lindur në "nënvetëdijen kolektive" të qenies njerëzore.

Wilhelm Dilthey, nga estetika kulturore, formuloi një teori mbi unitetin mes artit dhe jetës. Duke paralajmëruar artin e avangardës, Dilthey vërente qysh në fund të shekullit XIX se si arti largohej nga rregullat akademike, dhe si merrte gjithnjë e më shumë rëndësi funksioni i publikut, që ka pushtetin të injorojë ose të lartësojë veprën e një artisti të caktuar. Në të gjitha këto gjeti një "anarki të shijes", të cilën ia atribuoi një ndryshimi shoqëror të interpretimit të realitetit, por që e perceptoi si kalimtare, duke qenë e nevojshme të gjendej «një lidhje e shëndetshme mes mendimit estetik dhe artit». Kështu, ofroi si shpëtim për artin "shkencat e frymës", veçanërisht psikologjinë: krijimi artistik duhet të mund të analizohet nën prizmin e interpretimit psikologjik të fantazisë. Në Jeta dhe poezia (1905) e paraqiti poezinë si shprehje të jetës, si "përjetim" (Erlebnis) që pasqyron realitetin e jashtëm të jetës. Krijimi artistik ka pra si funksion të intensifikojë vizionin tonë të botës së jashtme, duke e paraqitur si tërësi koherente dhe plot kuptim.

Vizioni aktual

Burimi, nga Marcel Duchamp. Shekulli XX solli humbjen e konceptit të bukurisë klasike, në kërkim të një efekti më të madh në dialogun artist–shikues.

Shekulli XX ka sjellë një transformim rrënjësor të konceptit të artit: kapërcimi i ideve racionaliste të Iluminizmit dhe kalimi drejt koncepteve më subjektive e individuale, duke u nisur nga lëvizja romantike dhe duke u kristalizuar në veprën e autorëve si Kierkegaard dhe Nietzsche, sjellin një këputje me traditën dhe një refuzim të bukurisë klasike. Koncepti i realitetit u vu në pikëpyetje nga teoritë e reja shkencore: subjektiviteti i kohës te Bergson, teoria e relativitetit e Ajnshtajnit, mekanika kuantike, teoria e psikanalizës së Freud-it etj. Nga ana tjetër, teknologjitë e reja bëjnë që arti të ndryshojë funksion, meqë fotografia dhe kinemaja tashmë merren me pasqyrimin e realitetit. Të gjithë këta faktorë prodhojnë gjenezën e artit abstrakt: artisti nuk përpiqet më të pasqyrojë realitetin, por botën e tij të brendshme, të shprehë ndjenjat e veta. Arti i sotëm ka luhatje të vazhdueshme të shijes, ndryshon njëkohësisht me të: ashtu siç arti klasik mbështetej mbi një metafizikë idesh të pandryshueshme, ai i sotmi, me rrënjë kantiane, gjen kënaqësi në vetëdijen shoqërore të kënaqësisë (kulturën e masave). Duhet vlerësuar gjithashtu ulja progresive e analfabetizëmit, sepse dikur, meqë pjesa më e madhe e popullsisë nuk dinte të lexonte, arti grafik ishte mjeti më i mirë për transmetimin e njohurive — mbi të gjitha fetare — funksion që nuk është më i nevojshëm në shekullin XX.

Një nga formulimet e para ishte ajo e marksizmit: nga vepra e Karl Marksit dilte se arti është një "superstrukturë" kulturore e përcaktuar nga kushtet shoqërore dhe ekonomike të qenies njerëzore. Për marksistët, arti është pasqyrim i realitetit shoqëror, edhe pse vetë Marksi nuk shihte një korrespondencë të drejtpërdrejtë mes një shoqërie të caktuar dhe artit që ajo prodhon. Georgi Plehanov, në Arti dhe jeta shoqërore (1912), formuloi një estetikë materialiste që refuzonte "artin për artin", si dhe individualitetin e artistit të shkëputur nga shoqëria që e rrethon. Walter Benjamin u përqendrua sërish te arti i avangardës, që për të është «kulmi i dialektikës së modernitetit», fundi i përpjekjes totalizuese të artit si shprehje e botës përreth. U përpoq të sqaronte rolin e artit në shoqërinë moderne, duke bërë një analizë semiotike ku arti shpjegohet përmes shenjash që njeriu përpiqet t'i deshifrojë pa një rezultat në dukje të kënaqshëm. Në Vepra e artit në epokën e riprodhueshmërisë së saj teknike (1936) analizoi mënyrën si teknikat e reja të riprodhimit industrial të artit mund ta ndryshojnë konceptin e tij, duke humbur karakterin e objektit unik dhe, për rrjedhojë, aurën e nderimit mitik; kjo hap rrugë të reja për ta konceptuar artin — ende të paeksploruara për Benjaminin — por që do të sjellin një lidhje më të lirë dhe të hapur me veprën e artit.

Theodor W. Adorno, si Benjamini pjesëtar i Shkollës së Frankfurtit, mbrojti artin e avangardës si reagim ndaj teknikizimit të tepërt të shoqërisë moderne. Në Teoria estetike (1970) pohoi se arti është pasqyrim i tendencave kulturore të shoqërisë, por pa qenë pasqyrim besnik i saj, meqë arti përfaqëson të paekzistuarën, të parealtën; ose, në çdo rast, përfaqëson atë që ekziston, por si mundësi për të qenë diçka tjetër, për të tejkaluar. Arti është "mohimi i sendit", që përmes këtij mohimi e tejkalon, tregon atë që nuk ka në të në formë parësore. Është dukje, gënjeshtër, që paraqet të paekzistuarën si ekzistuese, duke premtuar se e pamundura është e mundur.

Ishulli Pagoda, në grykëderdhjen e lumit Min (1870), nga John Thomson. Fotografia solli një revolucion të madh në mënyrën e konceptimit të artit në shekujt XIX dhe XX.

Përfaqësues i pragmatizmit, John Dewey, në Arti si përvojë (1934), e përkufizoi artin si "kulmim i natyrës", duke mbrojtur se baza e estetikës është përvoja shqisore. Veprimtaria artistike është edhe një pasojë e veprimtarisë natyrore të qenies njerëzore, forma organizative e së cilës varet nga kushtëzimet mjedisore në të cilat zhvillohet. Kështu, arti është "shprehje", ku qëllimet dhe mjetet bashkohen në një përvojë të këndshme. Për Dewey-n arti, si çdo veprimtari njerëzore, nënkupton nismë dhe krijimtari, si dhe një ndërveprim mes subjektit dhe objektit, mes njeriut dhe kushteve materiale në të cilat ai zhvillon punën e vet.

José Ortega y Gasset analizoi në Çnjerëzimi i artit (1925) artin e avangardës nga koncepti i "shoqërisë së masave", ku karakteri pakicë i artit avangardist prodhon një elitizim të publikut konsumator të artit. Ortega vëren te arti një "çnjerëzim" të shkaktuar nga humbja e perspektivës historike, pra e paaftësisë për të analizuar me distancë të mjaftueshme kritike substratin sociokulturor që bart arti i avangardës. Humbja e elementit realist, imitues, që Ortega vëren te arti i avangardës, sjell eliminimin e elementit njerëzor që ishte i pranishëm te arti natyralist. Po ashtu, kjo humbje e së njerëzishmes bën që të zhduken referencat mbi të cilat bazohej arti klasik, gjë që sjell një këputje mes artit dhe publikut, dhe krijon një mënyrë të re për të kuptuar artin, që vetëm të inicuarit do ta kuptojnë. Perceptimi estetik i artit të çnjerëzuar është ai i një ndjeshmërie të re, jo e bazuar në afinitetin sentimental — siç ndodhte me artin romantik — por në një farë distancimi, një vlerësim nuancash. Kjo ndarje mes artit dhe njerëzimit përfaqëson një përpjekje për ta rikthyer njeriun te jeta, për ta zbritur konceptin e artit si veprimtari dytësore të përvojës njerëzore.

Në shkollën semiotike, Luigi Pareyson hartoi në Estetika. Teoria e formativitetit (1954) një estetikë hermeneutike, ku arti është interpretim i së vërtetës. Për Pareyson-in arti është "formativ", pra shpreh një mënyrë të bërit që, «ndërkohë që bën, shpik mënyrën e të bërit». Me fjalë të tjera, nuk bazohet në rregulla fikse, por i përcakton ato ndërkohë që vepra elaborohet dhe i projekton në momentin e realizimit të saj. Kështu, në formativitet vepra e artit nuk është "rezultat", por "arritje", ku vepra ka gjetur rregullin që e përkufizon në mënyrë specifike. Arti është çdo veprimtari që kërkon një qëllim pa mjete të caktuara, duke qenë e nevojshme, për realizimin e vet, të gjejë një proces krijues e novator që të japë rezultate origjinale me karakter shpikës. Pareyson-i ndikoi te e ashtuquajtura Shkolla e Torinos, që do të zhvillojë konceptin e vet ontologjik të artit: Umberto Eco, në Vepra e hapur (1962), pohoi se vepra e artit ekziston vetëm në interpretimin e saj, në hapjen ndaj kuptimeve të shumta që mund të ketë për shikuesin; Gianni Vattimo, në Poesia e ontologia (1968), lidhi artin me qenien, dhe pra me të vërtetën, meqë është në art ku e vërteta shfaqet në mënyrën më të pastër dhe zbuluese.

Komiku ka qenë një nga përfshirjet e fundit në kategorinë e artet e bukura. Në figurë Little Nemo in Slumberland, klasiku i madh i parë i komikut, botuar në 1905.

Një nga derivimet e fundit të filozofisë dhe artit është postmodernizmi, teori sociokulturore që postulonte vlefshmërinë e një periudhe historike që do të kishte tejkaluar projektin modern, pra rrënjën kulturore, politike dhe ekonomike të Epokës Bashkëkohore, të shënuar në aspektin kulturor nga Iluminizmi, në atë politik nga Revolucioni Francez dhe në atë ekonomik nga Revolucioni Industrial. Përballë propozimeve të artit të avangardës, postmodernët nuk shtronin ide të reja, as etike as estetike; thjesht ripërcaktonin realitetin që i rrethon, nëpërmjet përsëritjes së imazheve të mëparshme, që kështu humbin kuptimin. Përsëritja e mbyll kornizën e artit brenda vetë artit, pranohet dështimi i angazhimit artistik, paaftësia e artit për të transformuar jetën e përditshme. Arti postmodern kthehet pa turp te substrati material, te vepra-objekt e artit, te "arti për artin", pa synuar asnjë evolucion, asnjë këputje. Disa nga teoricienët më të rëndësishëm të tij kanë qenë Jacques Derrida dhe Michel Foucault.

Si përfundim, do të mund të thuhej se formulat e vjetra që e bazonin artin te krijimi i bukurisë ose te imitimi i natyrës kanë mbetur të vjetruara, dhe sot arti është një cilësi dinamike, në transformim të vazhdueshëm, e zhytur gjithashtu në mediat masive, në kanalet e konsumit, me pamje shpesh efemere, të perceptimit të menjëhershëm, të pranishme me vlefshmëri të njëjtë në ide dhe në objekt, në gjenezën e vet konceptuale dhe në realizimin e vet material. Morris Weitz, përfaqësues i estetikës analitike, mendonte në Roli i teorisë në estetikë (1957) se «është e pamundur të vendosen kritere të artit që të jenë të domosdoshme dhe të mjaftueshme; prandaj, çdo teori e artit është një pamundësi logjike dhe jo thjesht diçka e vështirë për t'u arritur në praktikë». Sipas Weitz-it, një cilësi e brendshme e krijimtarisë artistike është se ajo prodhon gjithnjë forma dhe objekte të reja, prandaj «kushtet e artit nuk mund të vendosen kurrë paraprakisht». Kështu, «supozimi themelor se arti mund të jetë objekt i çfarëdo përkufizimi realist apo të vërtetë, është i gabuar».

Në thelb, papërcaktueshmëria e artit qëndron te reduktimi i tij në kategori të caktuara — si imitim, si rikrijim, si shprehje — arti është një koncept global që përfshin të gjitha këto formulime e shumë të tjera, një koncept në evolucion e të hapur ndaj interpretimeve të reja, që nuk mund të fiksohet në mënyrë konvencionale, por duhet të bashkojë të gjitha përpjekjet për ta shprehur dhe formuluar, duke qenë një sintezë e gjerë dhe subjektive e të gjitha atyre.

Arti është një veprimtari e ndërgjegjshme njerëzore, e aftë të riprodhojë sende, të ndërtojë forma, ose të shprehë një përvojë, nëse produkti i kësaj riprodhimi, ndërtimi apo shprehjeje mund të kënaqë, të prekë emocionalisht apo të prodhojë një tronditje.

— Władysław Tatarkiewicz, Historia de seis ideas (1976)

Klasifikimi

Shtatë artet liberale, imazh nga Hortus deliciarum (shekulli XII), i Herrad von Landsberg-ut.

Klasifikimi i artit, ose i faqeve dhe kategorive të ndryshme që mund të konsiderohen artistike, ka pasur një evolucion paralel me vetë konceptin e artit: siç është parë më sipër, gjatë antikitetit klasik konsiderohej art çdo lloj shkathtësie manuale, e natyrës racionale dhe e nënshtruar ndaj rregullave; kështu, në atë term përfshiheshin njëlloj artet e bukura të sotme sa edhe zejtaria dhe shkencat, ndërkohë që mbeteshin jashtë muzika dhe poezia. Një nga klasifikimet e para të arteve u bë nga filozofët sofistë presokratikë, që dalluan mes "arteve të dobishme" dhe "arteve të kënaqshme", pra mes atyre që prodhojnë objekte me farë dobie dhe atyre që shërbejnë për argëtim. Plutarku shtoi, krahas këtyre dyjave, "artet e përsosura", që do të ishin ato që sot i konsiderojmë shkenca. Platoni, nga ana e vet, bëri dallimin mes "arteve prodhuese" dhe "arteve imituese", sipas nëse prodhonin objekte të reja apo imitonin të tjera.

Gjatë epokës romake pati përpjekje të ndryshme për të klasifikuar artet: Kuintiliani e ndau artin në tri sfera: "arte teorike", të bazuara në studim (kryesisht, shkencat); "arte praktike", të bazuara në një veprimtari, por pa prodhuar asgjë (si vallëzimi); dhe "arte poetike" — sipas etimologjisë greke, ku ποίησις (poíêsis) do të thotë 'prodhim' — që janë ato që prodhojnë objekte. Ciceroni i renditi artet sipas rëndësisë: "arte të mëdha" (politika dhe strategjia ushtarake), "arte mesatare" (shkencat, poezia dhe retorika) dhe "arte të vogla" (piktura, skulptura, muzika, interpretimi dhe atletika). Plotini i klasifikoi artet në pesë grupe: ato që prodhojnë objekte fizike (arkitektura), ato që ndihmojnë natyrën (mjekësia dhe bujqësia), ato që imitojnë natyrën (piktura), ato që përmirësojnë veprimin njerëzor (politika dhe retorika) dhe ato intelektuale (gjeometria).

Megjithatë, klasifikimi që pati fatin më të mirë — duke arritur deri në epokën moderne — ishte ai i Galenit, në shekullin II, i cili e ndau artin në "artet liberale" dhe "artet e zakonshme", sipas nëse kishin origjinë intelektuale apo manuale. Mes liberaleve gjendeshin: gramatika, retorika dhe dialektika — që formonin trivium-in — dhe aritmetika, gjeometria, astronomia dhe muzika — që formonin quadrivium-in; të zakonshmet përfshinin arkitekturën, skulpturën dhe pikturën, por edhe veprimtari të tjera që sot i konsiderojmë zejtari.

Gjatë Mesjetës vazhdoi ndarja e artit mes arteve liberale dhe atyre të zakonshme — të quajtura tashmë "mekanike" — edhe pse pati përpjekje të reja klasifikimi: Boeci i ndau artet në ars dhe artificium, klasifikim i ngjashëm me atë të arteve liberale dhe të zakonshme, por në një kuptim që përjashtonte pothuajse format manuale nga fusha e artit, duke e varur atë vetëm nga mendja. Në shekullin XII, Radulfo de Campo Lungo u përpoq të klasifikonte artet mekanike, duke i reduktuar në shtatë, po aq sa liberalet. Në funksion të dobisë ndaj shoqërisë, i ndau në ars victuaria, për të ushqyer njerëzit; lanificaria, për t'i veshur; architectura, për t'u siguruar shtëpi; suffragatoria, për t'u dhënë mjete transporti; medicinaria, që i shëronte; negotiatoria, për tregtinë; militaria, për t'u mbrojtur.

Në shekullin XVI filloi të konsiderohej se arkitektura, piktura dhe skulptura ishin veprimtari që kërkonin jo vetëm zanat e shkathtësi, por edhe një lloj konceptimi intelektual që i bënte më të larta se llojet e tjera të zejtarive. Kështu u formua koncepti modern i artit, që gjatë Rilindjes fitoi emrin arti del disegno (artet e dizajnit), meqë kuptohej se kjo veprimtari — dizajnimi — ishte kryesorja në gjenezën e veprave të artit.

Las Meninas (1656), nga Velázquez, ishte një pledoari për figurën e piktorit si artist i frymëzuar, në kundërshtim me statusin e thjeshtë zejtari që deri atëherë i njihej ofiqit të piktorit.

Megjithatë, mbetej për t'u bashkuar këto arte dizajni me pjesën tjetër të veprimtarive të konsideruara artistike (muzikë, poezi dhe teatër), detyrë që u zhvillua gjatë dy shekujve në vijim me përpjekje të ndryshme për të gjetur një lidhje të përbashkët mes gjithë këtyre veprimtarive: kështu, humanisti firence Giannozzo Manetti propozoi termin "arte të mençura", ku përfshinte artet liberale, pra vetëm ndryshonte fjala; filozofi neoplatonik Marsilio Ficino hartoi konceptin e "arteve muzikore", duke argumentuar se muzika ishte frymëzimi për të gjitha artet; në 1555 Giovanni Pietro Capriano futi në veprën e tij De vera poetica kuptimin "arte fisnike", duke iu referuar qëllimit të lartë të këtyre veprimtarive; Lodovico Castelvetro foli në Correttione të tij (1572) për "arte kujtese", pasi sipas tij këto arte synonin të fiksonin në objekte kujtimin e sendeve dhe ngjarjeve; Claude-François Menestrier, historian francez i shekullit XVII, shtjelloi idenë e "arteve piktoreske", duke theksuar karakterin vizual të artit; Emanuele Tesauro krijoi në 1658 nocionin e "arteve poetike", i frymëzuar nga citimi i njohur i Horacit ut pictura poesis (piktura si poezia), duke përshkruar përbërësin poetik dhe metaforik të këtyre arteve; tashmë në shekullin XVIII, u përkuan në të njëjtin vit (1744) dy përkufizime, ai i "arteve të këndshme" nga Giambattista Vico, dhe ai i "arteve elegante" nga James Harris; së fundi, në 1746, Charles Batteux vendosi në Les Beaux Arts réduits à un même principe konceptimin aktual të artet e bukura, duke theksuar aspektin e tyre imitues (imitatio).

Batteux i përfshiu te artet e bukura pikturën, skulpturën, muzikën, poezinë dhe vallëzimin, ndërsa ruajti termin arte mekanike për pjesën tjetër të veprimtarive artistike, dhe caktoi si veprimtari mes të dy kategorive arkitekturën dhe retorikën, edhe pse pas pak kohësh u hoq grupi i ndërmjetëm dhe arkitektura e retorika u përfshinë plotësisht te artet e bukura. Megjithatë, me kalimin e kohës, kjo listë pësoi ndryshime të ndryshme, dhe edhe pse pranohej zakonisht prania e arkitekturës, pikturës, skulpturës, muzikës dhe poezisë, dy vendet e mbetura luhateshin mes vallëzimit, retorikës, teatrit dhe kopshtarisë, ose, më vonë, disiplina të reja si fotografia dhe kinemaja. Termi "artet e bukura" pati sukses, dhe mbeti si përkufizim i të gjitha veprimtarive të bazuara në krijimin e objekteve me qëllim estetik, të prodhuara në mënyrë intelektuale dhe me vullnet shprehës e transcendent. Kështu, që atëherë artet u bënë "artet e bukura", të ndara si nga shkencat ashtu edhe nga zejtaritë manuale. Për të njëjtën arsye, gjatë shekullit XIX u prodhua një ndryshim i ri terminologjik: meqë artet ishin vetëm artet e bukura, dhe pjesa tjetër e veprimtarive nuk ishin të tilla, dalëngadalë u humb termi 'të bukura' dhe mbeti vetëm ai i 'arteve', duke arritur kuptimin e sotëm të fjalës 'art'. Madje ndodhi që atëherë termi "artet e bukura" u kufizua për të përcaktuar artet vizuale, ato që në Rilindje quheshin "artet e dizajnit" (arkitektura, piktura dhe skulptura), duke qenë të tjerat "artet në përgjithësi". Pati gjithashtu një tendencë gjithnjë e në rritje për të ndarë artet vizuale nga ato letrare, që morën emrin "letra të bukura". Mund të thuhet se "artet e bukura" janë ato që plotësojnë disa karakteristika estetike të denja për t'u admiruar: kanë si qëllim të shprehin bukurinë, edhe pse kjo përcaktohet nga artisti apo nga perspektiva e veçantë e vëzhguesit, duke rënë në paqartësinë e asaj që është e bukur. Gary Martin vuri në dukje se, meqë përbën një përvojë subjektive, shpesh thuhet se «bukuria është në syrin e shikuesit». "Artet e bukura" kanë pasur historikisht këtë mbiemër sepse përfaqësojnë shprehjen maksimale ndijore të qenies njerëzore që nga kohët e lashta.

Megjithatë, pavarësisht pranimit të përgjithshëm të klasifikimit të propozuar nga Batteux, në shekujt në vijim vazhduan përpjekjet për klasifikime të reja të artit: Immanuel Kant dalloi mes "arteve mekanike" dhe "arteve estetike"; Robert von Zimmermann foli për artet e përfaqësimit material (arkitektura dhe skulptura), të përfaqësimit ndijor (piktura dhe muzika) dhe të përfaqësimit të mendimit (letërsia); dhe Alois Riegl, në Arte industriale e artit të vonë romak, e ndau artin në arkitekturë, plastikë dhe ornament. Hegeli, në Estetikën e tij (1835–1838), përcaktoi tri forma të shfaqjes artistike: arti simbolik, klasik dhe romantik, të lidhura me tri forma të ndryshme arti, tri stade evolucioni historik dhe tri mënyra të ndryshme se si ideja merr formë:

Arti	Historia	Ideja	Forma
Simbolik	Fëmijëri	Mospërputhje	Arkitektura
Klasik	Pjekuri	Përputhje	Skulptura
Romantik	Pleqëri	Tejkalim	Piktura, muzika dhe poezia

Në ide, fillimisht ka një marrëdhënie mospërputhjeje, ku ideja nuk gjen formë; më pas ka përputhje, kur ideja i përshtatet formës; së fundi, në tejkalim, ideja e kapërcen formën, priret drejt të pafundmes. Në evolucionin historik, e barazon fëmijërinë me artin parahistorik, të lashtë e oriental; pjekurinë, me artin grek dhe romak; dhe pleqërinë, me artin e krishterë. Sa i takon formës, arkitektura (formë monumentale) është art tektonik, varet nga materia, nga pesha, masat etj.; skulptura (formë antropomorfike) varet më shumë nga forma vëllimore, prandaj i afrohet më shumë njeriut; piktura, muzika dhe poezia (forma të mbindjeshme) janë faza më shpirtërore, më e dematerializuar. Krijimi artistik nuk duhet të jetë mimesis, por proces lirie shpirtërore. Në evolucionin e tij, kur artisti arrin kufirin e vet, humbasin format e ndjeshme, arti bëhet më konceptual e reflektiv; në fund të këtij procesi ndodh "vdekja e artit".

Megjithatë, këto përpjekje klasifikimi rezultuan disi të kota dhe, kur dukej se më në fund ishte arritur një përkufizim i artit universalisht i pranueshëm, pas kaq shekujsh evolucioni, ndryshimet shoqërore, kulturore dhe teknologjike të prodhuara gjatë shekujve XIX dhe XX sollën një përpjekje të re për të përkufizuar artin mbi baza më të hapura e gjithëpërfshirëse, duke u përpjekur të përfshinin njëkohësisht një përkufizim teorik të artit dhe një katalogim praktik që të përfshinte format e reja artistike të shfaqura kohëve të fundit (fotografia, kinemaja, komiku, teknologjitë e reja etj.). Si ai i Juan Acha-s me esenë e tij Arte y sociedad. Latinoamérica: el producto artístico y estructura (1979), organizimi kompleks i të cilit i rendit artet sipas zbatimit dhe origjinës së tyre, në grupe si "Trup-Objekt", "Sipërfaqe-Objekte", "Sipërfaqe-Ikonike", "Sipërfaqe-Letrare", "Spektakle" dhe "Audicione". Dhe një tjetër më e thjeshtë në Lógica del Límite (1991) të Eugenio Trías-it, ku artisti është si një "banor" dhe një zanat i caktuar artistik si "banesë", që përbëjnë tri fusha të mëdha të artit: artet statike ose të hapësirës, artet e përziera dhe artet e përkohshme ose dinamike.

Artet statike ose hapësinore	Artet e përziera	Artet dinamike ose të përkohshme
Arkitektura	Kinemaja	Muzika
Skulptura	Teatri	Vallëzimi
Piktura	Opera	Letërsia

Këto përpjekje, disi të pafrytshme, kanë prodhuar në njëfarë mënyre efektin e kundërt, duke theksuar edhe më shumë papërcaktueshmërinë e artit, që sot është një koncept i hapur dhe i interpretueshëm, ku hyjnë shumë formula dhe konceptime, edhe pse zakonisht pranohet një emërues i përbashkët minimal i bazuar në cilësi estetike e shprehëse, si dhe një përbërës krijimtarie.

Pesë arte përmenden zakonisht në shekullin XIX, të cilave në shekullin XX do t'u shtohen katër të tjera, duke arritur në total nëntë arte, pa qenë ekspertët dhe kritikët në gjendje të pajtohen mbi klasifikimin e një "arti të dhjetë".

Në fund të shekullit XX, lista e mëposhtme përcakton klasifikimet e reja, njësoj si numri i muzave të lashta:

1. Arkitektura
2. Skulptura
3. Artet vizuale, që përfshijnë pikturën, vizatimin dhe gravurën
4. Muzika
5. Letërsia, që përfshin poezinë
6. Artet skenike, që përfshijnë teatrin, vallëzimin, mimikën dhe cirkun
7. Kinematografia
8. Fotografia
9. Historieta (komiku)

Disa kritikë dhe historianë përfshijnë në listë edhe arte të tjera, si gastronomia, parfumeria, televizioni, moda, reklama, animacioni dhe videolojërat. Aktualisht ekziston ende një farë mospërputhjeje se cili do të ishte "arti i dhjetë".

Elementet e fenomenit artistik

Autoportret (1498), nga Albrecht Dürer.

• Artisti: quhet artist personi që, ose praktikon një art, ose spikat në të. Sipas përkufizimit, artist është ai që harton një vepër arti; kështu, në paralel me evolucionin e konceptit të artit që u pa më sipër, në epoka të kaluara artist ishte çdo person që punonte në artet liberale ose të zakonshme, nga një gramatikan, një astronom apo një muzikant, deri te një murator, një poçar apo një marangoz. Megjithatë, sot me artist kuptohet ai që praktikon artet e bukura. Sido që të jetë, termi artist mund të ketë kuptime të ndryshme, nga artisti si krijues, deri te artisti si ai që e ka praktikën e një arti si profesion. Kështu, shpesh i quajmë artistë aktorët apo muzikantët që vetëm interpretojnë vepra të krijuara nga autorë të tjerë. Zakonisht përdoret fjala artist edhe për të dalluar atë që praktikon një veprimtari liberale nga ai që praktikon një zanat: në atë kuptim, zakonisht thuhet "piktor artist" për ta dalluar nga një "bojaxhi". Artistit i supozohet një ndjeshmëri e veçantë ndaj botës që e rrethon: ka zhvilluar këndvështrimin e vet, si dhe krijimtarinë e vet, një teknikë të mirë dhe një mjet komunikimi me shikuesin nëpërmjet veprave të veta. Artisti fiton zotërimin e vet mbi teknikën dhe zhvillimin e vet intelektual artistik për të arritur rrugën e profesionalizmit. Me këtë personalitet, artisti i drejtohet botës duke u përpjekur të pasqyrojë atë që ndodh — ose do të donte të ndodhte — në të.
• Vepër arti: një vepër është një realizim material, që ka ekzistencë objektive dhe që perceptohet me shqisa. Termi vjen nga latinishtja opera, që rrjedh nga opus ('punë'), prandaj ekuivalon me punën si objekt, pra si rezultat i një pune. Një vepër arti mund të jetë njëlloj objekti material në vetvete — një pikturë, një skulpturë, një gravurë — sa edhe një prodhim intelektual ku artisticiteti gjendet në momentin e ekzekutimit apo perceptimit të tij me shqisa: kështu, në letërsi, arti gjendet më shumë te leximi i veprës sesa te gjuha e shkruar që i shërben si mjet komunikimi, apo te mjeti material (libri, revista) që i shërben si mbështetje; në muzikë, arti gjendet te perceptimi dëgjimor, jo te partitura ku pasqyrohet. Kështu, në artin konceptual vlerësohet më shumë konceptimi i veprës nga artisti sesa realizimi i saj material. Në atë kuptim një vepër arti mund të ketë disa nivele elaborimi: thoshte Erwin Panofsky se, kur shkruan një letër, plotësohet në thelb qëllimi për të komunikuar; por nëse shkruhet duke i kushtuar vëmendje të veçantë kaligrafisë, mund të ketë kuptim artistik të vlerësueshëm per se; dhe nëse, përveç kësaj, shkruhet me ton poetik apo letrar, letra tejkalon substratin e vet material për t'u bërë vepër arti e vlerësueshme për cilësitë e veta të brendshme. Nga ana tjetër, duhet vlerësuar perceptimi i marrësit: një objekt mund të mos jetë hartuar me qëllime artistike, por të interpretohet kështu nga personi që e percepton — si te ready-made-t e Marcel Duchamp-it. Po ashtu, një vepër arti mund të ketë interpretime të ndryshme sipas personit që e vlerëson, siç theksoi Umberto Eco me konceptin e vet të "veprës së hapur". Dhe e njëjta vepër mund të perceptohet si artistike nga disa dhe si joartistike nga të tjerë: thoshte Marcel Mauss se «vepër arti është objekti që njihet si i tillë nga një grup shoqëror i caktuar». Kështu, duhet pranuar se një vepër arti është një objekt me vlerë të shtuar, qoftë kjo vlerë koncept artistik, estetik, kulturor, sociologjik apo i çfarëdo natyre tjetër. Si përfundim, mund të thuhet se një vepër arti është një fakt shqisor, i realizuar në mënyrë artificiale, me qëllim komunikues dhe orientim lozonjar. Vepra e artit, për t'u konsideruar e tillë, duhet të tejkalojë substratin e vet material për të fituar një kuptim transcendent, të bazuar njëlloj në aspektin estetik dhe atë historik, duke qenë pasqyrim i një vendi dhe kohe të caktuar, si dhe i një kulture të caktuar që qëndron nën gjenezën e çdo vepre arti.

Sido që të jetë vjetërsia dhe klasicizmi i saj, një vepër arti është në akt e jo vetëm potencialisht një vepër arti kur mbijeton në ndonjë përvojë të individualizuar. Si copë pergamene, mermeri apo pëlhure, ajo mbetet (edhe pse e nënshtruar ndaj shkatërrimeve të kohës) identike me veten përgjatë viteve. Por si vepër arti, ajo rikrijohet çdo herë që përjetohet estetikisht.

— John Dewey, Arti si përvojë (1934)

Një performancë, shembull veprimtarie artistike që kërkon një publik.

• Publiku: një faktor gjithnjë e më vendimtar në botën e artit është publiku, njerëzit që shkojnë në muze ose ekspozita dhe që tregojnë gjithnjë e më shumë ndjeshmëri kritike dhe vlerësuese ndaj artit, dhe që mund të ndikojnë në modat dhe shijet artistike. Në shekuj të mëparshëm, arti ishte një rreth i mbyllur ku kishin qasje vetëm klasat më të favorizuara, të cilat porosisnin dhe blinin vepra arti. Megjithatë, që nga hapja e muzeve të para publike në shekullin XVIII, pjesëmarrja e publikut të gjerë në vlerësimin e artit ka qenë gjithnjë e më e madhe, e favorizuar mbi të gjitha nga rritja e mediave masive (shtypi, librat, revistat dhe, më kohët e fundit, mediat dixhitale dhe interneti). Po ashtu, rrymat e reja artistike, sidomos që nga Lufta e Dytë Botërore, kanë favorizuar pjesëmarrjen e publikut në vetë gjenezën e faktit artistik, nëpërmjet veprimeve artistike si happening-et dhe performancat.
• Perceptimi: perceptimi i artit është një fenomen subjektiv, i motivuar jo vetëm nga fakti shqisor, por edhe nga aspekti i mendësisë së natyrshme, që varet nga kultura, edukimi etj. Perceptimi është një proces aktiv dhe selektiv, qenia njerëzore priret të zgjedhë perceptimin më të thjeshtë, si dhe të shohë gjërat në mënyrë globale — për shembull, priremi t'i shohim gjërat simetrike edhe kur nuk janë të tilla. Nga perceptimi shqisor varen faktorë si tekstura, forma dhe ngjyra, si dhe gjeometria, proporcioni dhe ritmi.
• Materia dhe teknika: procesi artistik fillon me elaborimin mendor të veprës nga ana e artistit, por kjo duhet të konkretizohet në materie, proces që kryhet përmes teknikës. Materia ka një kuptim konstitutiv, krijues, dhe është pjesë thelbësore e krijimit artistik. Mund të sjellë gjithashtu konceptime të ndryshme estetike, si përdorimi i hekurit dhe qelqit në arkitekturën bashkëkohore. Nga ana tjetër, teknika është mënyra si artisti i jep formë veprës së artit, si e modelon materien për të arritur të shprehë atë që dëshiron të krijojë. Materialet dhe teknika evoluojnë me kohën, dhe mund të jenë përcaktuese për një gjuhë apo stil të caktuar artistik.
• Funksioni i artit: arti mund të përmbushë funksione të ndryshme, sipas vullnetit të vetë artistit ose sipas interpretimit që publiku i bën veprës:
  • Praktike: arti mund të ketë dobi praktike, për sa kohë që plotëson kushte të ndryshme si të kënaqë nevoja apo të ketë një qëllim të destinuar për përdorim apo gëzim, siç ndodh me arkitekturën, ose me zejtarinë dhe artet e zbatuara, dekorative e industriale.
  • Estetike: arti është ngushtë i lidhur me një qëllim estetik, pra të prodhojë ndjenja apo emocione, ose të nxisë bukuri dhe admirim te ai që sodit veprën e artit.
  • Simbolike: arti mund të veshë një funksion simbolik kur synon të tejkalojë materialitetin e vet të thjeshtë për t'u bërë simbol, mënyrë shprehjeje apo komunikimi, gjuhë përmes së cilës shprehet një ide që duhet të jetë e deshifrueshme për publikun të cilit i drejtohet.
  • Ekonomike: arti, si produkt i hartuar nga njeriu, nuk resht së qeni një objekt që mund të motivohet nga qëllime ekonomike, qoftë në konceptimin e vet apo në tregtarizimin e mëvonshëm.
  • Komunikuese: arti është mjet komunikimi, përmes të cilit shprehen ide apo koncepte, ose rikrijohen gjendje shpirtërore. Në këtë kuptim, mund të jetë njëlloj kritik sa edhe propagandistik i mesazhit që dëshiron të përcjellë.
  • Imituese: arti historikisht ka synuar të jetë pasqyrim besnik i realitetit, të paktën deri në shfaqjen e fotografisë dhe kinemasë në shekullin XX. Kështu, arti ka qenë mjet ideal për të pasqyruar botën, mënyrën e jetesës të kulturave dhe qytetërimeve të ndryshme që janë pasuar përgjatë kohës.
  • Kritike: arti mund të ketë vullnet kritik, qoftë politik, fetar apo shoqëror, duke u bërë jehonë e kërkesave shoqërore të çdo periudhe historike.

Muzeu del Prado.

• Muzetë: janë institucione të kushtuara studimit, ruajtjes dhe ekspozimit të veprave të artit. Origjina e muzeve gjendet te koleksionizmi, ku veprës së artit i shtohet një vlerë historike apo kulturore, ose admirimi apo veçantia. Që nga shekulli XVIII filluan të hapeshin koleksionet për publikun, duke u shfaqur muzetë me mbrojtje shtetërore (British Museum, 1753; Uffizi, 1769; Louvret, 1789; Prado, 1819; Altes Museum i Berlinit, 1830; National Gallery e Londrës, 1838; Ermitazhi, 1851), ndërkohë që u shfaqën edhe akademitë, institucione që rregullojnë procesin krijues, edukativ dhe formues të artit. Këshilli Ndërkombëtar i Muzeve (ICOM) e përkufizon muzeun si «një institucion jofitimprurës, i përhershëm, në shërbim të shoqërisë dhe zhvillimit të saj, i hapur për publikun, që blen, ruan, kërkon, komunikon dhe ekspozon dëshmi materiale të evolucionit të natyrës dhe njeriut, me qëllime studimi, edukimi dhe kënaqësie». Ekzistojnë dy disiplina të lidhura me studimin e muzeve: muzeografia studion anën teknike dhe strukturore të muzeve (arkitektura, pajisjet, mjetet e ekspozimit); dhe muzeologjia analizon muzeun nga një perspektivë historike, shoqërore dhe kulturore.
• Akademitë e artit: janë institucione të ngarkuara për të ruajtur artin si fenomen kulturor, për të rregulluar studimin dhe ruajtjen e tij, dhe për ta promovuar përmes ekspozitash e konkurseve; fillimisht, shërbenin gjithashtu si qendra formimi për artistët, edhe pse me kalimin e kohës humbën këtë funksion, të kaluar te institucione private. Akademitë e para u shfaqën në Itali në shekullin XVI: në 1562, Accademia del Disegno në Firence; në 1577, Accademia di San Luca në Romë. Më pas, vlen të përmendet Académie Royale d'Art, themeluar në Paris në 1648; Akademia e Arteve e Berlinit (1696); Akademia Mbretërore e Arteve të Bukura San Fernando e Madridit (1744); Akademia Ruse e Arteve e Shën Petersburgut (1757); dhe Royal Academy of Arts e Londrës (1768). Akademitë e artit shpesh janë kritikuar si qendra konservatore, të lidhura me shijen për artin klasik, tepër të rregulluara, duke arritur madje që termi "art akademik" të jetë sinonim i një arti me prerje klasike dhe tip kanonik, i përsëritjes së formave tradicionale. Sot, akademitë kanë kryesisht një funksion institucional, përfaqësues dhe këshillimor.
• Fondacionet e artit: të njohura si "sektori i tretë", meqë janë private por nuk kërkojnë fitim, prandaj vendosen mes muzeve dhe galerive të artit, fondacionet janë institucione private dhe filantropike të ngarkuara për të përhapur dhe nxitur artin. Ndër funksionet e tyre përfshihen njëlloj ruajtja e veprave të artit — zakonisht këto fondacione kanë koleksionet e veta — sa edhe nxitja e krijimtarisë artistike, përmes bursave për artistë të rinj. Instancë e ndërmjetme mes shoqërisë civile dhe shtetit, fondacionet favorizojnë pjesëmarrjen qytetare në sferat kulturore, duke nxitur demokratizimin e sferës artistike. Ndër fondacionet e ndryshme ndërkombëtare spikasin Fondacioni Maeght, ai i Chase Manhattan Bank, Fondacioni Beyeler, Fondacioni Cartier, Fondacioni Lucio Fontana, Fondacioni Calouste Gulbenkian, Fondacioni Solomon R. Guggenheim etj.; në Spanjë, Fondacioni Miró, Fondacioni Antoni Tàpies, Fondacioni BBVA, Fondacioni CaixaForum, Fondacioni Telefónica, Fondacioni Juan March, Fondacioni Gala-Salvador Dalí, Fondacioni Thyssen-Bornemisza etj.
• Koleksionizmi: është një veprimtari, zakonisht private, e destinuar për krijimin e koleksioneve të veprave arti. Që herët, njeriu ka ndjerë fascinim për artin, gjë që e ka shtyrë drejt blerjes së veprave arti, për kënaqësinë e vet personale ose, që nga rritja e tregut artistik në Rilindje, si investim ekonomik. Koleksionet private të artit shpesh kanë rivalizuar me muzetë sa i takon sasisë dhe cilësisë së veprave të artit dhe, falë dhurimeve filantropike, kanë qenë shpesh origjina e zgjerimit apo krijimit të muzeve të reja. Koleksionizmi filloi gjerësisht në Romën e lashtë, zakonisht si rezultat i plaçkave të luftës nga vendet e pushtuara. Gjatë Mesjetës ishte e zakonshme grumbullimi i pjesëve me vlerë (argjendari, vepra fildishi dhe abanoz) dhe relikeve fetare. Megjithatë, lulëzimi i koleksionizmit ndodhi në Rilindje, kur fisnikë dhe mecenatë porositën dhe blenë numër të madh veprash arti për pallatet dhe vilat e tyre. I kufizuar fillimisht te aristokracia, që nga shekulli XVIII koleksionizmi kaloi edhe te borgjezia dhe te njerëzit e pasur të biznesit, meqë arti kishte atëherë një përbërës të theksuar ostentimi shoqëror. Që atëherë, figura e koleksionistit privat ka qenë thelbësore për suksesin e tregut artistik.

Galeri arti me pamje të Romës së lashtë (1754–1757), nga Giovanni Paolo Pannini.

• Tregu artistik: vlerësimi i veprës së artit si mall i mundshëm për t'u blerë kundrejt një kundërvlere ekonomike fillon me ndërgjegjësimin ndaj veçantisë së artit, ndaj vlerës së tij si vepër unike dhe e papersëritshme, e lidhur me aspekte si vjetërsia, cilësia, autenticiteti etj. Tregtia artistike u shfaq në Greqi dhe Romë, por u konsolidua në Rilindje: në shekullin XVI ekzistonin tashmë në Venecia dhe Firence tregje të specializuara në transaksionin e artit. Në shekullin XVII qendra kryesore tregtare e artit ishin Vendet e Ulëta, ku një borgjezi në rritje e bënte artin pasqyrim të statusit të vet shoqëror. Në shekullin XIX tregu i artit fitoi përhapje të madhe, në paralel me hapjen e muzeve publike dhe realizimin e ekspozitave ndërkombëtare ku ekspozoheshin produktet më të mira, njëlloj artistike sa edhe industriale, të të gjitha vendeve. Atëherë u përhapën galeritë private të artit, dhe u shfaq figura e tregtarit të artit, që shpesh do të luante rol të rëndësishëm në marrëdhënien e tij me artistët, dhe do të fitonte rol të vetin në historinë e artit (si Daniel-Henry Kahnweiler apo Ambroise Vollard). U shfaqën gjithashtu shtëpi ankandesh, si të famshmet Christie's dhe Sotheby's britanike, franceze Drouot, gjermane Lempertz, italiane Finarte apo spanjollet Brok, Ansorena dhe Durán.
• Panairet e artit: një nga mjetet kryesore të tregtarizimit të artit janë panairet, ku artistët e bëjnë të njohur punën e tyre, ndërsa publiku mund t'i vlerësojë dhe të jetë në dijeni të risive të ndryshme që shfaqen me kalimin e kohës. Panairet kanë fituar gjithnjë e më shumë rëndësi, duke ekzistuar një qark ku përgjatë vitit qytete të ndryshme të gjithë botës presin panaire të natyrave të ndryshme. Aktualisht funksioni i tyre nuk është vetëm tregtar, por edhe kulturor e institucional, meqë përbëjnë një burim përhapjeje të artit. Një nga panairet e para të njohura ishte ai i mbajtur në Salone degli Innocenti të Akademisë së Firences, ku në 1564 u shitën 17 nga 25 pikturat e realizuara si homazh për Mikelanxhelon pas vdekjes së tij. Në 1737 u hap ekspozita dyvjeçare e Salon Carré të Louvre-it, organizuar nga Académie Royale d'Art, një nga panairet e para të hapura për një publik më të gjerë. Sot spikasin: Bienalja e Venecias, Documenta e Kaselit, Bienalja e São Paulos, Trienalja e Milanos, panairi ARCO i Madridit, FIAC-u i Parisit, Art Basel i Bazelit etj.
• Ekspozitat: një nga faktorët kyç në përhapjen e artit, sidomos sot, është organizimi i ekspozitave, publike apo private, të artit të lashtë apo bashkëkohor, individuale apo kolektive, tematike apo antologjike. Ekspozitat e para u shfaqën në Britaninë e Madhe në fund të shekullit XVIII, të nxitura nga mërgimi i artistëve i shkaktuar nga Revolucioni Francez. Në shekullin XIX u shfaqën ekspozitat universale, fenomenet e para masive ku ekspozoheshin risitë kryesore njëlloj të botës së artit sa edhe të shkencës, industrisë dhe çdo veprimtarie tjetër njerëzore. Që atëherë ekspozitat janë përsëritur në mbarë botën, shpesh të kufizuara në vetë muzetë e artit, si mënyrë për të favorizuar një prurje më të madhe publiku. Sot, janë të zakonshme ekspozitat antologjike dhe udhëtuese, që zakonisht kalojnë nëpër qendrat kryesore artistike botërore. Një faktor tjetër për t'u marrë parasysh, veçanërisht duke pasur parasysh përkohshmërinë e këtyre ekspozitave, është rëndësia gjithnjë e më e madhe e katalogëve, dëshmitë e vetme të bashkësisë së veprave arti të ekspozuara, shpesh në mënyrë të papersëritshme. Ekspozita udhëtuese më e vizituar ishte ajo e Artit të degjeneruar, organizuar në 1937 nga ministri i propagandës naziste Joseph Goebbels, e cila u vizitua nga rreth tre milionë njerëz në qytete të ndryshme gjermane përgjatë katër vitesh.

Disiplinat artistike

Arkitektura: Shtëpia mbi Ujëvarë (1939), nga Frank Lloyd Wright.

Piktura: Nata me yje (1889), nga Vincent van Gogh.

Skulptura: Ekstaza e së lumes Ludovica Albertoni (1671–1674), nga Gian Lorenzo Bernini.

Muzika: Kuarteti për flaut (1777), nga Wolfgang Amadeus Mozart.

Letërsia: shembull kaligrafie në latinisht, nga një Bibël e vitit 1407.

Artet krijuese shpesh ndahen në kategori më specifike, si artet dekorative, artet plastike, artet skenike ose letërsia. Kështu, piktura është një formë e artit vizual, dhe poezia një formë letërsie. Disa shembuj janë:

Artet vizuale

• Arkitektura: është arti i projektimit dhe ndërtimit të ndërtesave. E quajtur ndonjëherë "arti i hapësirës", arkitektura është një proces teknik dhe dizajni që synon, përmes materialesh të ndryshme, ndërtimin e strukturave që organizojnë hapësirën për përdorim nga qenia njerëzore. Fillimisht e destinuar për ndërtimin e banesave, me kalimin e kohës është diversifikuar në tipologji të ndryshme me qëllime shumë të larmishme, nga hapësira kulti fetar deri te instalime ushtarake, duke përfshirë ndërtesa publike (bashki, shkolla, universitete, spitale, biblioteka, muze etj.), fabrika, instalime sportive, vepra inxhinierike (ura, rrugë), stacione transporti (hekurudha, porte, aeroporte) etj. Po ashtu, arkitektura ka marrë me kohën kompetenca të ndryshme, si urbanistika, peizazhistika, vepra shëndeti publik (kanalizime) etj.
• Arti trupor: është ai që përdor trupin njerëzor si mbështetje. Përfshin veprimtari si grimi, veshja, floktaria, tatuazhi, piercing-u etj.
• Arti digjital: është ai i realizuar me mjete dixhitale, si video apo informatika, shpesh i lidhur me instalimet artistike, ose që përdor mbështetje të ndryshme, si interneti; një shembull janë videolojërat.
• Arti efemer: është ai me kohëzgjatje të caktuar, meqë në gjenezën e konceptimit të tij qëndron pikërisht fakti që të jetë i përkohshëm. Përfshin forma të ndryshme të artit konceptual dhe të veprimit, si happening-u dhe performanca. Përfshin gjithashtu veprimtari të ndryshme si gastronomia, parfumeria, piroteknika etj. Një pikë thelbësore e këtij lloji veprimtarish është pjesëmarrja e publikut.
• Artet dekorative ose të zbatuara: term i zbatuar kryesisht për artet industriale, si dhe për pikturën dhe skulpturën, kur qëllimi i tyre nuk është të krijojnë një vepër unike e të diferencuar, por synojnë një qëllim dekorativ e ornamental.
• Artet grafike: janë ato që realizohen përmes një procesi shtypjeje; kështu, janë arte grafike njëlloj gravura sa edhe fotografia, afishizmi apo komiku, ose çdo veprimtari artistike që përdor një mjet të shtypur. Në realizimin e tyre ndërhyn, nga njëra anë, krijimi i një dizajni dhe, nga ana tjetër, kalimi i tij në një substrat të caktuar — si letra. Artet grafike u shfaqën me shpikjen e shtypshkronjës nga Johannes Gutenberg rreth vitit 1450, dhe grupuan me kohën të gjitha zanatet e lidhura me shtypjen tipografike. Më vonë, nevoja për të prodhuar shtypje me cilësi më të mirë solli shfaqjen e paraprintimit apo fotomekanikës.
• Artet industriale: janë ato të zhvilluara me elaborim industrial apo zejtar, por duke ndjekur një qëllim të caktuar estetik, mbi të gjitha në hartimin e objekteve të caktuara si veshje, banesa dhe orendi, si dhe elementë të ndryshëm dekori. Shumë arte dekorative janë njëkohësisht edhe industriale.
• Artet dhe zanatet: janë ato që përfshijnë punë dore, që mund të ketë karakter zejtar apo industrial. Përfshin veprimtari të ndryshme si qeramika, punimi i lëkurës, marangozia, farkëtaria, kopshtaria, argjendaria, mozaiku, tapiceria, xhamvitrazhi etj.
• Kinematografia (Kinemaja): teknikë e bazuar në riprodhimin e imazheve në lëvizje, kinemaja u shfaq me shpikjen e kinematografit nga vëllezërit Lumière në 1895. Nëse fillimisht nënkuptonte thjesht kapjen e imazheve nga natyra, si të ishte një dokumentar, shpejt kinematografia evoluoi drejt tregimit të historive përmes përdorimit të skenarëve dhe proceseve teknike si montazhi, që lejonin xhirimin e skenave dhe renditjen e tyre në mënyrë që të paraqisnin një histori koherente. Me përfshirjen e elementeve të marra nga teatri — proces i filluar nga Georges Méliès — kinemaja arriti një shkallë artisticiteti të vërtetë, duke u pagëzuar si arti i shtatë, term i propozuar nga Ricciotto Canudo në 1911.
• Vizatimi: përfaqësim grafik i realizuar përmes vijave, gjurmëve dhe hijeve, të hartuara me laps, penë apo objekte të ngjashme. Vizatimi qëndron në bazën e pothuajse çdo vepre artistike, pasi shumica e veprave piktorike realizohen mbi një skicë të vizatuar në pëlhurë, mbi të cilën më pas pikturohet; po ashtu, shumë skulptura dizajnohen fillimisht me vizatim, e madje edhe arkitektura bazohet në plane të vizatuara. Përveç kësaj, vizatimi ka një autonomi të padyshimtë artistike, dhe janë të panumërta vizatimet e realizuara nga shumica e artistëve të mëdhenj përgjatë historisë.
• Dizajni: është skica apo delineacioni i çdo elementi të lidhur me qenien njerëzore, qoftë një ndërtesë, një veshje, një frizurë etj. I përdorur zakonisht në kontekstin e arteve të zbatuara, inxhinierisë, arkitekturës dhe disiplinave të tjera krijuese, dizajni përkufizohet si procesi paraprak i konfigurimit mendor të një vepre, përmes skicave, vizatimeve apo skemave të hartuara në çfarëdo mjeti. Dizajni ka një përbërës funksional dhe një tjetër estetik, duhet të plotësojë nevoja dhe njëkohësisht mund t'i pëlqejë shqisave. Përfshin një shumësi disiplinash dhe zanatesh, sipas objektit që dizajnohet dhe pjesëmarrjes në proces të një apo disa personave apo specialiteteve.
• Skulptura: është arti i modelimit të figurave në vëllim, përmes materialesh të ndryshme si balta, guri, druri, metali etj. Është art hapësinor, ku autori shprehet përmes vëllimeve dhe formave dimensionale. Në skulpturë përfshihen të gjitha artet e gdhendjes dhe dallgës, së bashku me ato të shkrirjes dhe kallëpimit, e ndonjëherë edhe arti i poçarisë. Mund të jetë në gdhendje të lirë — quajtur edhe në trup të plotë — ose në relief mbi sipërfaqe të ndryshme.
• Fotografia: është një teknikë që lejon marrjen e imazheve të botës së ndjeshme dhe fiksimin e tyre në një mbështetje materiale — një peliçe fotografike e ndjeshme ndaj dritës apo një sensor dixhital. Fotografia primitive bazohej në parimin e dhomës së errët, me anë të së cilës arrihet të projektohet një imazh i kapur nga një vrimë e vogël mbi një sipërfaqe, në mënyrë që madhësia e imazhit të reduktohet dhe qartësia e tij të rritet. Fotografia moderne filloi me ndërtimin e dagerotipisë nga Louis-Jacques-Mandé Daguerre, prej nga u përsosën procedurat teknike për kapjen dhe riprodhimin e saj. Pavarësisht se merr imazhet e veta nga realiteti, fotografia shpejt u konsiderua art, pasi pranohet se vizioni i sjellë nga fotografi në momentin e zgjedhjes së një kuadri është një proces artistik, i realizuar me vullnet estetik.
• Gravura: gravura është teknikë hartimi e stampave artistike përmes një pllake druri apo metali të punuar sipas procedurash të ndryshme: akuaforte, akuatinta, kallkografi, gravurë me çelik gdhendjeje, gravurë me gjysmëton, gravurë me majë të thatë, linogravurë, litografi, serigrafi, ksilografi etj.
• Historieta (komiku): komiku është një përfaqësim grafik nëpërmjet të cilit tregohet një histori përmes një vargu vinjetash, në të cilat, me anë vizatimesh — me ngjyra apo bardhezi — dhe tekstesh të kornizuara në kuti të quajtura "flluska", paraqitet veprimi i treguar, në një kuptim linear. E dala nga karikatura, historieta u zhvillua që nga shekulli XIX kryesisht në mediat gazetareske, në shirita të futur zakonisht në seksionet e argëtimit të gazetave, edhe pse shpejt fituan autonominë e vet dhe filluan të botoheshin në formë albumesh. Edhe pse filloi brenda zhanrit humoristik, më pas u shfaqën histori të të gjitha zhanreve, duke arritur sukses të madh popullor gjatë shekullit XX.
• Piktura: është arti dhe teknika e krijimit të imazheve përmes aplikimit të pigmenteve me ngjyrë mbi një sipërfaqe, qoftë letër, pëlhurë, dru, mur etj. Zakonisht ndahet në pikturë murale (afresk, tempera) ose kavaleti (tempera, vaj, pastel), dhe njëlloj mund të klasifikohet sipas zhanrit (portret, peizazh, natyrë e qetë etj.). Piktura ka qenë për shekuj mjeti kryesor për të dokumentuar realitetin, botën përreth, duke pasqyruar në imazhet e saj rrjedhën historike të kulturave të ndryshme që janë pasuar përgjatë kohës, si dhe zakonet e tyre dhe kushtet materiale.

Artet skenike

• Vallëzimi: vallëzimi është një formë shprehjeje e trupit njerëzor, që përbëhet nga një sërë lëvizjesh ritmike sipas taktit të një muzike — edhe pse kjo e fundit nuk është plotësisht e domosdoshme. Ndër modalitetet e tij bën pjesë baleti apo vallëzimi klasik, edhe pse ekzistojnë lloje të panumërta vallesh rituale dhe folklorike mes kulturave dhe shoqërive të ndryshme njerëzore, si dhe pafundësi kërcimesh popullore. Teknikat e vallëzimit kërkojnë përqendrim të madh për të zotëruar tërë trupin, me theks të veçantë te fleksibiliteti, koordinimi dhe ritmi.
• Teatri: është një art skenik që synon paraqitjen e një drame letrare, nëpërmjet aktorësh që interpretojnë role të caktuara, kombinuar me një sërë faktorësh si skenografia, muzika, spektakli, efektet speciale, grimi, veshja, objektet e rekuizitës etj. Realizohet mbi një skenë, duke qenë pjesë thelbësore e veprës drejtimi ndaj një publiku. Teatri mund të përfshijë, ekskluzivisht apo në mënyrë të kombinuar, modalitete të ndryshme skenike, si opera, baleti dhe pantomima.

Artet muzikore

• Kori: është ai i realizuar nga një grup zërash, qofshin mashkullorë, femërorë apo të përzier, që interpretojnë një këngë apo melodi së bashku, duke bashkuar zërat e tyre për të dhënë një zë të vetëm muzikor. Ndër format e ndryshme të këngës korale bën pjesë kanti gregorian.
• Muzika simfonike: muzika është arti i organizimit ndijor dhe logjik të një kombinimi koherent tingujsh dhe heshtjesh, duke përdorur parimet themelore të melodisë, harmonisë dhe ritmit. Në aspektin e vet simfonik, konsiderohet muzikë instrumentale e interpretuar nga një orkestër e formuar nga instrumentet kryesore me erë (druri dhe metali), me tela dhe me goditje.
• Opera: është një art ku muzika kombinohet me këngën, mbi bazën e një skenari (libreto) i interpretuar sipas parimeve të arteve skenike. Interpretimi kryhet nga këngëtarë të regjistrave të ndryshëm vokalë: bas, bariton, tenor, kontralto, mezzosoprano dhe soprano.

Artet letrare

• Proza narrative: është arti i të shkruarit në prozë, duke rikrijuar me fjalë ngjarje reale apo fiktive, që shkrimtari i rendit në mënyrë të përshtatshme për t'u kuptuar drejt nga lexuesi, me qëllime informuese apo argëtuese, të shprehura me një gjuhë që mund të ndryshojë nga aspekti përshkrues deri te ai imagjinar apo i çfarëdo natyre tjetër. Ndër format e ndryshme të narrativës gjenden romani dhe tregimi.
• Poezia: është një kompozim letrar i bazuar në metrikë dhe ritëm, i renditur përmes një strukture vargjesh dhe strofash që mund të kenë forma të ndryshme rime, edhe pse mund të jenë edhe vargje të lira. Përmbajtja e saj mund të jetë njëlloj reale apo fiktive, edhe pse në përgjithësi poezia ka zakonisht një aspekt evokues dhe intim, duke qenë mjeti kryesor i shprehjes së përbërësit më emocional të qenies njerëzore.
• Drama: është një formë të shkruari e bazuar në dialogun e personazheve të ndryshëm, që tregojnë një histori përmes vargut kronologjik dhe subjektiv të skenave të ndryshme ku zhvillohet veprimi. Edhe pse ka karakter letrar autonom, zakonisht konceptohet për t'u interpretuar në formë teatrale, prandaj drama është ngushtë e lidhur me artet skenike.

Stilet artistike

Çdo periudhë historike ka pasur karakteristika konkrete dhe të përcaktueshme, të përbashkëta me rajone dhe kultura të tjera, ose të veçanta dhe të diferencuara, që kanë evoluar me kalimin e kohës. Prej andej lindin stilet artistike, që mund të kenë origjinë gjeografike apo kohore, apo madje të reduktohen te vepra e një artisti të caktuar, për sa kohë që prodhohen forma artistike qartësisht dalluese. "Stili" vjen nga latinishtja stilus ('gjilpërë shkrimi'), shkruar në epokën mesjetare si stylus nën ndikimin e termit grek στύλος (stylos, 'shtyllë'). Dikur kështu quhej një lloj gjilpëre për të shkruar mbi tabela dylli; me kohën, kaloi të përcaktojë njëlloj instrumentin sa edhe punën e shkrimtarit dhe mënyrën e tij të të shkruarit. Koncepti i stilit u shfaq në letërsi, por shpejt u shtri te pjesa tjetër e arteve, veçanërisht muzika dhe vallëzimi. Sot ky term përdoret në kuptimin e vet metonimik, pra si ajo cilësi që identifikon mënyrën e punës, të shprehurit apo të konceptimit të një vepre arti nga artisti, ose, në kuptim më të përgjithshëm, të një bashkësie artistësh apo veprash që kanë disa pika të përbashkëta, të grupuara gjeografikisht apo kronologjikisht. Kështu, stili mund të jetë njëlloj një bashkësi karakteresh formale, qoftë individuale — mënyra e të shkruarit, të kompozuarit apo të hartuarit e një vepre arti nga një artist — qoftë kolektive — e një grupi, një epoke apo një vendi gjeografik — sa edhe një sistem organik formash, ku bashkimi i disa faktorëve të caktuar do të gjeneronte mënyrën e punës së grupit, si te arti roman, gotik, barok etj. Sipas Henri Focillon-it, një stil është «një bashkësi koherente formash të bashkuara nga një përshtatshmëri reciproke, të nënshtruara ndaj një logjike të brendshme që i organizon».

Këto karaktere individuale apo shoqërore janë shenja dalluese që lejojnë të diferencohet, të përcaktohet dhe të katalogohet në mënyrë empirike vepra e një artisti apo grupi artistësh të përkatësisë së të njëjtit stil apo "shkolle" — term që përcakton një grup autorësh me karakteristika të përbashkëta përcaktuese. Kështu, "stilistika" është shkenca që studion shenjat e ndryshme dalluese, objektive dhe të njëkuptimshme, të veprës së një artisti apo shkolle. Ky studim ka shërbyer në historinë e artit si pikënisje për analizën e rrjedhës historike artistike të bazuar te stili, siç mund të vërehet te ndonjë shkollë historiografike si formalizmi (në art).

Stili studion artistin dhe veprën e artit si materializim i një ideje, të përftuar në materie përmes teknikës, gjë që përbën një gjuhë formale të ndjeshme ndaj analizës, katalogimit dhe periodizimit. Nga ana tjetër, ashtu si ngjashmëria e formave krijon një gjuhë, dhe pra një stil, e njëjta formë mund të ketë kuptim të ndryshëm në stile të ndryshme. Kështu, stilet i nënshtrohen një dinamike evolutive që zakonisht është ciklike, e përsëritshme, e perceptueshme në shkallë më të madhe apo më të vogël në çdo periudhë historike. Zakonisht dallohen te çdo stil, shkollë apo periudhë artistike disa faza — me variacionet e natyrshme të veçanta për çdo rast: "faza paraklasike", ku fillojnë të formohen shenjat dalluese të çdo stili konkret — zakonisht shënohen me parashtesat 'proto' apo 'para', si parromantizmi; "faza klasike", ku konkretizohen shenjat kryesore karakteristike të stilit, që do të shërbejnë si pika referimi dhe do të përbëjnë materializimin e realizimeve të tij kryesore; "faza manieriste", ku riinterpretohen format klasike, të hartuara nga një këndvështrim më subjektiv nga ana e autorit; "faza barok", që është një reagim kundër formave klasike, të deformuara sipas dëshirës dhe kaprico të artistit; "faza arkaizuese", ku kthehet te format klasike, por tashmë me mungesën e dukshme të natyrshmërisë që i është e brendshme — zakonisht shënohet me parashtesën 'neo-' — dhe "faza e përsëritshme", ku mungesa e referencave shkakton një prirje drejt eklektizmit — zakonisht shënohet me parashtesën 'neo-', si te neoklasicizmi.

Stilet artistike

• 
  Faza paraklasike:
  Kuros i Asklepionit të Parosit.
• 
  Faza klasike:
  Diskobolet, nga Mironi.
• 
  Faza manieriste:
  Apoloni Sauroktonos, nga Praksiteli.
• 
  Faza barok:
  Laokonti dhe bijtë e tij, nga Agesandri, Polidori dhe Atenodori nga Rodi.
• 
  Faza arkaizuese:
  Grupi i Shën Ildefonsit, skulpturë romake e frymëzuar nga modele greke.
• 
  Faza e përsëritshme:
  "Napoleoni i hyjnizuar", nga Antonio Canova, skulpturë neoklasiciste e frymëzuar nga modele klasike greko-romake.

Zhanret artistike

Një zhanër artistik është një specializim tematik sipas të cilit ndahen zakonisht artet e ndryshme. Dikur quheshin "piktorë zhanri" ata që merreshin me një temë të vetme: portrete, peizazhe, piktura lulesh, kafshësh etj. Termi kishte një kuptim disi përçmues, pasi dukej sikur artisti që trajtonte vetëm ato çështje nuk vlente për të tjera, dhe kundërvihej me "piktorin e historisë", që në një kompozim të vetëm trajtonte elementë të ndryshëm (peizazh, arkitekturë, figura njerëzore). Në shekullin XVIII, termi iu zbatua piktorit që përfaqësonte skena të jetës së përditshme, po ashtu i kundërvënë piktorit të historisë, që trajtonte tema historike, mitologjike etj. Në të kundërt, në shekullin XIX, kur piktura e historisë humbi pozitën e vet të privilegjuar, iu dha e njëjta kategori historisë sa edhe peizazhit, portretit etj. Atëherë piktura e zhanrit u bë ajo që nuk trajtonte katër klasat kryesore të njohura: histori, portret, peizazh dhe marinë. Kështu, piktor zhanri ishte ai që nuk kishte asnjë zhanër të përcaktuar. Së fundi, duke eliminuar çdo hierarki në përfaqësimin artistik, sot konsiderohet pikturë zhanri çdo vepër që përfaqëson skena të jetës së përditshme, tema anekdotike, ndërkohë që ende flitet për zhanre artistike për të përcaktuar temat e ndryshme që kanë qenë të përsëritura në historinë e artit (peizazh, portret, lakuriq, natyrë e qetë), duke bërë kështu një sintezë mes koncepteve të ndryshme të mësipërme.

• Zhanre piktorike: zakonisht klasifikohen sipas përmbajtjes tematike: portret dhe autoportret, lakuriq, natyrë e qetë dhe vanitas, peizazh dhe marinë, pikturë mitologjie, pikturë historike, pikturë fetare, pikturë zhanri etj.
• Zhanre letrare: janë grupet apo kategoritë e ndryshme në të cilat mund të klasifikohen veprat letrare sipas përmbajtjes së tyre. Retorika klasike i ka klasifikuar në tri grupe kryesore: lirik, epik dhe dramatik. Këtyre disa zakonisht i shtojnë atë didaktik (oratoria, eseja, biografia, kronika).
• Zhanre muzikore: bazohen në kritere si ritmi, instrumentimi, karakteristikat harmonike apo melodike ose struktura. Muzika klasike, akademike apo muzika e kultivuar është një nga tri zhanret e mëdha në të cilat mund të ndahet muzika në përgjithësi, së bashku me muzikën popullore dhe muzikën tradicionale apo folklorike.
• Zhanre kinematografike: fillimisht u klasifikuan në dy grupe të mëdha: komedi dhe tragjedi; më pas, u diversifikuan: film aksioni, thriller, film lufte, film shkencor-fantastik, film aventurash, western, arte marciale, film fantastik, film horror, film katastrofash, film epik, film historik, film muzikor, film policor, film noir, gore, erotik, film animacioni, dokumentar, film eksperimental, "klasë B" etj.
• Në arkitekturë, në vend të zhanreve flitet për tipologji, që varen nga konfigurimi i përgjithshëm, teknika, ndërtimi dhe dekori. Kemi kështu tipologji si kisha, pallati, kështjella, banesa, rrokaqielli, fabrika etj.

Zhanret artistike

• 
  Portret:
  Xhokonda (1503), nga Leonardo da Vinçi.
• 
  Peizazh:
  Port me anijosjen e Mbretëreshës së Shebës (1648), nga Claude Lorrain.
• 
  Lakuriq:
  Venusi i pasqyrës (1647–1651), nga Diego Velázquez.
• 
  Natyrë e qetë:
  Natyrë e qetë me qepë (1895–1900), nga Paul Cézanne.

Teknika artistike

Johann Sebastian Bach, i konsideruar mjeshtri i madh i kontrapunktit.

Muzika

• Harmonia: është shkenca që mëson të ndërtohen akordet (bashkësi tingujsh) dhe që sugjeron mënyrën për t'i kombinuar ato në mënyrën më të ekuilibruar, duke arritur kështu ndjesi relaksimi (harmoni konsonante) apo tensioni (harmoni disonante). Vendos një stil kompozimi thelbësisht vertikal, mes notash që luhen njëkohësisht.
• Kontrapunkti: është teknika e përdorur për të kompozuar muzikë polifonike përmes lidhjes së dy ose më shumë melodive (apo zërave a linjave) të pavarura, që dëgjohen njëkohësisht. Me kompleksitet më të madh se harmonia, i jep theks më të madh zhvillimit horizontal të kompozimit, që vendoset përmes marrëdhënieve intervalore mes notave të njëpasnjëshme.
• Homofonia dhe monodia: janë një teksturë muzikore ku dy apo më shumë pjesë muzikore lëvizin njëkohësisht nga pikëpamja harmonike, dhe marrëdhënia e të cilave formon akorde. Kundërvihet me polifoninë, meqë në këtë të fundit pjesët kanë pavarësi ritmike e melodike dhe nuk ka mbizotërim të asnjë pjese.
• Polifonia: njihet si një bashkësi tingujsh të njëkohshëm, ku secili shpreh idenë e vet muzikore, duke ruajtur pavarësinë e vet, duke formuar kështu me të tjerët një tërësi harmonike.
• Zbukurimet muzikore: janë mjete që mund të përdoren në kompozime me qëllim t'u japin atyre shprehje, ornament, larmi, hijeshi apo vivacitet. Përfshijnë trilet, mordentët, floriturat...

Vizatimi

• Qymyri (karboncilli): është një nga materialet më të vjetra për vizatim, i përdorur që nga parahistoria. Bëhet me degëza shelgu të pjekura në furrë brenda një tigani të mbyllur, duke i lënë të piqen ngadalë gjithë natën. Pastaj mprihet dhe futet në një kallam apo shkop të vogël. Është ideal për skica dhe studime përgatitore, meqë thyhet lehtë e fshihet me lehtësi.
• Lapsi: është grafit i futur në një tub druri apo metali, i zi, që mprihet dhe fshihet me lehtësi, ideal për vizatim. U përhap nga Italia në shekullin XV.
• Furça: e përshtatshme për vizatim dhe pikturë, përbëhet nga një mbajtëse druri dhe qime kafshësh të ndryshme, kryesisht derri, sable, ketri etj. Përdoret me bojë të zezë (ngjyrë boje), lëng i përgatitur me qymyr të zi nga lëvozhga arre të djegura, me ujë, gome arabike, xhelatinë dhe aromatizues si kamfori apo myshku. Është ideale për të theksuar vëllime dhe për të nxjerrë në pah shkëlqime dhe zona të ndriçuara.
• Pena: një nga mjetet më të vjetra dhe ideale për vizatim, si dhe për shkrim dhe çfarëdo lloj shprehjeje grafike, është pena, qoftë me kallam të mprehur, qoftë me pupla shpendësh, kryesisht të patës. Përdoret me bojë, mbi letër apo pergamenë.
• Majat metalike (stilum): maja e metaltë (plumb, kallaj, argjend) përdoret që nga epoka romake, e zbatuar mbi letër, pergamenë apo dru.
• Sanguina: është një lloj lapsi me ngjyrë rrëshqanoze të kuqërremtë, i nxjerrë nga argjila hekurore, që prodhon një lloj vizatimi me ngjyrë të kuqërremtë shumë karakteristike, i modës në Italinë e Rilindjes.
• Shkumësi (tiza): është sulfat kalciumi bihidratik, i përdorur që nga Rilindja si material vizatimi ose si pigment për pikturën me tempera. I gdhendur në formë shkopinjsh, ekziston shkumësi i bardhë (kalcit), i hirtë (argjilë e papjekur tullash) dhe i zi (qymyr fosili), dhe, tashmë në epokën moderne, shkumësat me ngjyra, të përbërjeve artificiale.

Paletë piktori, furça dhe tuba bojrash (vaji).

Piktura

Piktura, si element dydimensional, ka nevojë për një mbështetje (mur, dru, pëlhurë, xham, metal, letër etj.); mbi këtë mbështetje vendoset pigmenti (ngjyrues + lidhës). Është lidhësi ai që klasifikon procedurat e ndryshme piktorike:

• Akrilik: teknikë piktorike ku ngjyruesit i shtohet një lidhës plastik.
• Akuarelë: teknikë e realizuar me pigmente transparente të holluara në ujë, me lidhës si goma arabike apo mjalti, duke përdorur si të bardhë vetë ngjyrën e letrës. Teknikë e njohur që nga Egjipti i lashtë, është përdorur në të gjitha epokat, edhe pse me intensitet më të madh gjatë shekujve XVIII dhe XIX.
• Guaash: teknikë e ngjashme me akuarelën, me ngjyra më të dendura, të holluara në ujë apo ngjitës të përzier me mjaltë. Ndryshe nga akuarela, përmban ngjyrën e bardhë.
• Enkaustikë: teknikë ku ngjyrat holohen në dyllë të shkrirë, ngjitës dhe lizhë, duke pikturuar të nxehta. Është një pikturë e dendur dhe kremoze, rezistente ndaj dritës dhe ujit. Pasi vendoset pigmenti, duhet lustruar, me copa liri.
• Afresk: piktura al fresko realizohet mbi një mur të suvatuar me gëlqere të lagësht dhe me ngjyra të holluara në ujë gëlqereje. Afresku duhet ekzekutuar shumë shpejt, meqë gëlqerja e thith shpejt ngjyrën, prandaj duhet rretushuar më pas me tempera, nëse është e nevojshme. I njohur që nga antikiteti, u praktikua shpesh gjatë Mesjetës dhe Rilindjes.
• Llak: ngjyruesi lidhet me llak — produkt i disa insekteve japoneze — i tretur me alkool apo aceton.
• Miniaturë: është dekorimi i dorëshkrimeve me fletë ari dhe argjendi, dhe pigmente me ngjyra të lidhura me ngjitës, vezë apo gomë arabike. Fjala vjen nga përdorimi i minit të kuq në shkrimin e inicialeve të dorëshkrimit.
• Vaj: teknikë që konsiston në tretjen e ngjyrave në një lidhës vajor (vaj liri, arre, bajame apo lajthie; vajra shtazorë), duke shtuar terpentinë që të thahet më mirë.
• Pastel: pasteli është një laps pigmenti me ngjyra të ndryshme minerale, me lidhës (kaolin, allçi, gomë arabike, lateks fiku, ngjitës peshku, sheqer i kristalizuar etj.), i përzier me dyllë dhe sapun Marsejeje dhe i prerë në formë shkopinjsh. Ngjyra duhet përhapur me një "difumino" — cilindër lëkure apo letre të mbështjellë, që përdoret për të zbutur vijat e ngjyrës, konturet etj. — gjë që i jep një pamje të butë e kadifeje, ideale për portrete. Megjithatë, është pak i qëndrueshëm, prandaj kërkon ndonjë fiksues (ujë dhe ngjitës apo qumësht). U shfaq në Francë në shekullin XVI.
• Tempera: pikturë e realizuar me ngjyra të holluara në ujë të temperuar apo të trashur me lidhës me bazë ngjitëse (të verdha veze, kazeinë, ngjitës fiku, qershie apo kumbulle). Përdoret mbi dërrasë apo mur dhe, ndryshe nga afreski, mund të rretushohet e thatë.
• Teknika të përziera:
  • Kolazh: teknikë që konsiston në ngjitjen mbi një sipërfaqe të materialeve të ndryshme (letër, pëlhurë, llamarinë, gazeta, fotografi etj.), të hartuara në mënyra të ndryshme (të thyera, të prera, të grisura), në mënyrë që të përbëjnë një kompozim me karakter artistik, qoftë vetëm, qoftë të përzier me teknika të tjera piktorike.
  • Décollage përcakton teknikën e kundërt me kolazhin: në vend të ndërtimit të një imazhi nga shuma e imazheve të tjera apo pjesëve të tyre, ai krijohet duke prerë, grisur apo eliminuar në çfarëdo mënyre pjesë të imazhit origjinal.
  • Dripping: teknikë e ardhur nga action painting, konsiston në rrjedhjen e ngjyrës (dripping = 'që rrjedh') mbi pëlhurë, e cila, përmes lëvizjes së artistit mbi pëlhurë, merr forma dhe trashësi të ndryshme.
  • Asamblazh (assemblage): teknikë që konsiston në përdorimin e objekteve reale të marra nga jeta e përditshme, që ngjiten apo montohen mbi një mbështetje dhe i nënshtrohen më pas veprimeve të tjera piktorike apo teknikash të tjera të përziera.
  • Frottage: teknikë e ideuar nga Max Ernst në 1925, konsiston në fërkimin e një lapsi mbi një fletë të vendosur sipër një objekti, duke arritur një përshtypje të formës dhe teksturës së atij objekti. Mund të bëhet gjithashtu me laps me ngjyra, apo të pikturohet mbi skicën e parë.
  • Grattage: rrjedh nga frottage, duke e hartuar imazhin si një sgrafit, duke shpërndarë ngjyrën në shtresa të dendura, që më pas gërvishten me shpatull apo me rrjeta metalike teksturash të ndryshme.

Skulptura

Sipas materialit, mund të punohet me tri sisteme: "shtues", duke modeluar dhe shtuar materie, zakonisht në materiale të buta (dyllë, plastelinë, baltë); "zbritës", duke eliminuar materie deri sa të zbulohet figura, zakonisht në materiale të forta (gur, mermer, dru, bronz, hekur); dhe "i përzier", duke shtuar dhe hequr. Mund të bëhet edhe me shkrirje, përmes një kallëpi. Pasi skulptura kryhet, mund të lihet natyrale ose të polikromohet, me ngjyrues bimor apo mineral, ose me enkaustikë, tempera apo vaj, e praruar apo e stufuar (imitim ari).

• Skulpturë fildishi: e nxjerrë nga dhëmbët e kafshëve të ndryshme (elefant, hipopotam, morsë, derr i egër afrikan), fildishi është material i përdorur në skulpturë dhe argjendari. Punohet lehtë, edhe pse ka pengesën e gjatësisë së kufizuar dhe të lakimit të vet. Punohet me daltë dhe trapan. Në kombinim me arin, prodhon teknikën e ashtuquajtur krizoelefantine.
• Skulpturë metali: realizohet me bakër, bronz, ar apo argjend, punuar drejtpërdrejt me çekiç dhe daltë, zakonisht në fletë metali mbi pllaka druri. Metali bëhet i ngurtë ndërsa goditet, prandaj duhet ngrohur për të vazhduar punën, proces i njohur si "rikoktim". Mund të punohet edhe në "reliev", duke praktikuar bazorelievin me çekiç dhe pikë. Një teknikë tjetër është ajo "me dyllë të humbur", mbi një model argjile apo allçie, mbi të cilin aplikohet një aliazh bronzi apo tunxhi.
• Skulpturë guri: është një nga më të shpeshtat, e realizuar me zbritje. Zakonisht përdoren gurë si gëlqerori, mermeri, bazalti, graniti, porfiri, alabastri etj. Punohet me trapan, daltë, çekiç dhe gëlqerë.
• Stuko: i formuar nga gëlqere, pluhur mermeri, rërë e larë dhe ngjitës kazeine, stuko përdoret që nga antikiteti në skulpturë apo si element dekorativ në arkitekturë. I lehtë për t'u modeluar, mund të lihet natyral apo të polikromohet.
• Gdhendja: gdhendja në dru është një nga teknikat skulpturore më të vjetra, e lehtë për t'u ekzekutuar dhe me cilësi të shumta plastike. Karakteri i saj i parregullt i jep një pamje shprehëse, të papërfunduar, që mund të jetë ideale për stile të caktuara artistike, por refuzohet nga të tjera me prerje më klasike e perfeksioniste. Pasi kryhet gdhendja, mund të polikromohet, t'i aplikohen trajtime të ndryshme me dyllë apo llak, fletë metalike, pëlhura apo inkrustacione gurësh të çmuar apo elementesh të tjera.
• Terrakotë: skulpturë e realizuar me argjilë të pjekur, ishte materiali i parë i përdorur për modelimin e figurave. Punohet mbi një kavalet, me shpatulla apo instrumente të vogla, ose me kallëp allçie. Pasi modelohet dhe lihet të thahet, piqet në 750–950 °C. Pasi përfundon, mund të lihet natyrale, të dekorohet me pikturë ose të emailohet (formë e fundit e ideuar në shekullin XV nga Luca della Robbia).
• Raku: raku është një pjekje në temperaturë të ulët, ku pjesët e kuqe të nxehta nxirren nga furra me pinca dhe futen në lëmishte druri. Nëse mbulohen plotësisht, pjesët përjetojnë një reduktim pas pjekjes. Mund të merren efekte shkëlqimi metalik nga karbonati i bakrit apo nitrati i argjendit.
• Teknika të përziera: si në pikturë, edhe në skulpturë mund të ndodhë përdorimi i elementeve të ndryshme për të formuar figurën, procedurë e diversifikuar në shekullin XX me përdorimin e materialeve të konsideruara joartistike, të ardhura madje nga elemente detritike apo mbeturina, apo duke shtuar objekte të ndryshme natyrore apo artificiale, si te të ashtuquajturat ready-made.

Gravurë: Vello i Veronikës (1513), nga Albrecht Dürer.

Mozaik: mozaik bizantin i shekullit V (Stambolli).

Xhamvitrazh: "Moisiu në malin Sinai" dhe "Moisiu para faraonit" (shekulli XIII), Katedralja e Këlnit, Gjermani.

Qeramikë: enë e dinastisë Ming (shekujt XIV–XV).

Argjendari: gjerdan ari mikenas, shekulli XII p.e.s.

Gravura

• Kallkografia: gravurë mbi bakër e realizuar në zbrazëti, me teknika të ndryshme:
  • Akuaforte: teknikë gravure që konsiston në trajtimin e pjesëve të pllakës së metaltë të pambrojtura nga një llak me "ujë të fortë" (acid nitrik i holluar në ujë).
  • Akuatinta: teknikë e ardhur nga një pllakë metali e mbuluar me rrëshirë, që, pasi ngrohet, ngjitet në sipërfaqen e pllakës, mbi të cilën më pas vizatohet me një lloj boje të veçantë, të quajtur akuatintë. E ardhur nga akuaforte, prodhon efekte të ngjashme me akuarelën. U shfaq në shekullin XVIII.
  • Gravurë me stil: realizohet mbi pllakë bakri, me një stil (buril), instrument i përbërë nga një dorezë e rrumbullakët dhe një shufër çeliku, me prerje katrore të gdhendur në formë rombi. Me këtë vegël konturohet vizatimi, duke mbushur brazdat me bojë.
  • Gravurë me majë të thatë: në këtë teknikë pllaka punohet drejtpërdrejt me një majë çeliku, diamanti apo rubini, pa iu drejtuar llakut apo acideve, duke marrë vija të ashpra të quajtura "flluska metali", të ndryshme sipas presionit dhe këndit të incizimit. Ndryshe nga stili, nuk e pret metalin, por e gërvisht.
  • Gravurë me gjysmëton (mezzotinto): quajtur edhe gravurë e zezë apo me tym, pllaka punohet me një kruajtëse me disa maja (rocker apo berceau), duke marrë një grimcim uniform përmes kryqëzimit të vijave, duke dalluar kështu tone të çelëta dhe të errëta.
• Linogravurë: teknikë gravure në reliev e ngjashme me ksilografinë, por duke përdorur linoleum në vend të drurit.
• Litografia: është një gravurë mbi gëlqeror, duke trajtuar sipërfaqen me një laps material yndyror për të kufizuar vizatimin dhe duke realizuar gravurën sipas dy procedurash: duke e larë me acid, për të korroduar pjesën e paypëryndyer dhe për të lënë vizatimin në reliev; ose duke aplikuar dy lloje boje, ujore dhe yndyrore, e para duke u fiksuar në sfond dhe e dyta duke mbuluar vijat e vizatuara me laps. U shpik nga Aloys Senefelder në 1778.
• Serigrafi: teknikë me të cilën fitohen shtypje duke filtruar ngjyrat përmes një rrjete mëndafshi — apo, sot, najloni — duke mbuluar me ngjitës pjesët që nuk duhet të filtrohen, për t'i bërë të papërshkueshme. U shpik në Kinë.
• Ksilografi: gravurë në dru (zakonisht qershi apo shpenj), e realizuar mbi një skicë të kalkuar mbi pllakën e drurit dhe të gdhendur me thikë, gubi, daltë apo stil, duke zbrazur nga druri të bardhat dhe duke lënë në reliev të zezat; më pas, lyhet me bojë me anë të një rrole dhe shtypet, qoftë me dorë, qoftë me presë shtypjeje. U përdor gjerësisht në Mesjetë, sidomos në Gjermani.

Mozaiku

• Lithóstroton: term grek që përcakton mozaikun e vendosur si dysheme. Veshja aplikohet mbi gëlqere, rërë apo materiale të tjera si gurë, guralecë, pllaka mermeri etj. Ekzistojnë disa lloje: opus lapilli, guralecë të vegjël me ngjyra natyrore, që vetë përbëjnë vizatimin; opus tessellatum, i formuar nga tesera, pjesë me formë katrore, me të cilat hartohet kompozimi, zakonisht i tipit gjeometrik; opus vermiculatum, po ashtu i hartuar me tesera, por me kontur të ndryshëm, duke mundur kështu të formojë vizatime të ndryshme; opus sectile, i formuar nga pllaka mermeri me formë të parregullt.
• Mozaiku: quajtur edhe opus musivum, është e njëjta teknikë si lithóstroton-i, por e zbatuar te dekori mural, në vend të atij të dyshemesë. Realizohet me tesera paste xhami, të aplikuara mbi murin e përgatitur me disa shtresa llaçi, duke hartuar figura dhe vizatime.
• Taracea: teknikë e ngjashme me të mëparshmet, mund të jetë e dyshemesë apo e murit, apo madje mund të zbatohet te orenditë apo objekte të tjera. Konsiston në inkrustimin mbi një sipërfaqe kompakte të pllakave të holla guri dhe mermeri me ngjyrë, të prera dhe të vendosura duke formuar imazhe apo kompozime të ndryshme. Mund të realizohet edhe në dru ("intarsia"), duke qenë një teknikë e shpeshtë në marangozi. Në Carpi, në shekullin XVII, u shfaq gjithashtu një taracea me allçi.

Qelqi

Ekzistojnë lloje të ndryshme qelqi: "qelq natriumi" (më bazikja, nga silici), kristali (silic dhe oksid plumbi apo kaliumi), "qelq kalcedoni" (silic dhe okside metalike) dhe "qelq qumështor" (silic, dioksid mangani dhe oksid kallaji). Teknika kryesore për ta punuar është fryrja, ku mund t'i jepet çfarëdo forme dhe trashësie. Sa i takon dekorit, mund të jetë i pikturuar, i sgrafituar, i gdhendur, me pinca, me filigran etj.

• Xhamvitrazh: realizohet mbi xhama të futura në dru, allçi, ar apo plumb, të cilat futen me fleta plumbi, me kallaj, me një shtresë masilje (i bardhë piktori me vaj liri). Xhamvitrazhet e lashta kanë "grizale", oksid hekuri të lëngshëm, të aplikuar për të vizatuar me saktësi detaje të vogla; nga viti 1340 u zëvendësua me oksidin e argjendit dhe, që nga atëherë, nuk bëhen më xhama me ngjyra, por ngjyroset mbi xham të bardhë.
• Emaili: është një pastë xhami (silic, gëlqere, potas, plumb dhe min), mbi mbështetje metali, e punuar sipas teknikash të ndryshme: cloisonné, fije të holla ari apo bakri, me të cilat vizatohet figura mbi mbështetje, për ta ndarë emailin në ndarje; champlevé, duke zbritur mbështetjen në alveole, duke zbrazur materialin në konkavitete, të mbushura me email; ajougé, sipërfaqe ari ku format priten me sharra apo lima, duke mbushur me email pjesën e eliminuar.

Qeramika

Realizohet me argjilë, në katër klasa: baltë e pjekur poroze e kuqe-verdhashme (poçari, terrakotë, biskuit); baltë e pjekur poroze e bardhë (fajancë); baltë e pjekur jo poroze hiri, kafe apo kafe e errët (gres); baltë e pjekur kompakte jo poroze e bardhë mesatarisht transparente (porcelan). Mund të hartohet dorazi apo mekanikisht — me çark — pastaj piqet në furrë — në temperatura mes 400 °C dhe 1300 °C, sipas llojit — dhe dekorohet me emal apo pikturë.

Argjendaria

Është arti i hartimit të objekteve dekorative me metale të çmuar apo gurë të çmuar, si ari, argjendi, diamanti, perla, qelibari, koralet etj.

• Kameo: është gdhendja e figurave në reliev mbi gurë të fortë të shtresuar, si agati, sardoniku, koralet dhe guaska, që zakonisht kanë shtresa ngjyrash të ndryshme, gjë që sjell kontraste të forta ngjyrash.
• Gdhendje me daltë: konsiston në punimin e metalit të çmuar me një daltë, duke realizuar dekorime të zbrazëta apo punime finishimi, me daltë të formave dhe trashësive të ndryshme.
• Damaskinim (apo "ataujía"): mbi një mbështetje metali skicohet vizatimi me majë të hollë, pastaj bëhet një incizim me stile dhe skalpela, dhe së fundi aplikohet një filigran metalesh me ngjyra të ndryshme.
• Filigran: krijohet me fije metali të çmuar, me të cilat hartohet pjesa duke thurur apo dredhur fijet, deri sa të merret forma e dëshiruar.
• Shkrirja: janë punimet e ekzekutuara me kallëp, të hartuara në dy mënyra: "shkrirje e përhershme", e realizuar me kallëp bivalv, me formën tashmë të punuar, prej guri apo terrakote; "me dyllë të humbur", ku objekti modelohet me dyllë, të cilit i aplikohet një gyp me vrima ajrimi, duke u mbuluar me argjilë të bardhë, që, pasi thahet, ngrohet derisa të dëbojë dyllin, duke u mbushur më pas me metal të shkrirë.
• Granulim: është procedurë me të cilën merren sferëza të vockla ari, me të cilat hartohen vizatime apo dekorime gjeometrike.
• Nielim: konsiston në gdhendjen e një vizatimi mbi një fletë metali — zakonisht argjendi — duke mbushur brazdat me "nielon", aliazh argjendi, bakri dhe plumbi, me squfur dhe boraks, që prodhon një përzierje të zezë e të shndritshme.
• Opus interrasile: teknikë me origjinë romake që konsiston në bërjen e incizimeve të vogla në fletët e metalit të çmuar, duke kryer një funksion ajrimi që i jep veprës pamje dantelle.
• Repuse: është dekori në reliev i realizuar mbi pllaka ari, argjendi apo bakri, duke punuar anën e pasme të pllakës me çekiç dhe daltë.

Farkëtaria

Bëhet me hekur (limonit, pirit apo magnetit), duke e reduktuar me nxehtësi, duke dalë një pastë e kuqe me të cilën bëhen bulmete. Ka tri klasa: "i shkrirë", me shumë karbon, silic, squfur dhe mangan, nuk vlen për t'u farkëtuar, vetëm për t'u shkrirë në kallëp; "hekur i butë apo i farkëtuar", me më pak karbon, është më i lakueshëm dhe i punueshëm, mund të farkëtohet, por është i butë dhe humbet mprehtësinë; "çelik", me mangan, tungsten dhe kobalt, është më i fortë, për instrumente prerëse. Modelimi realizohet pa shtuar as hequr material, por ekzistojnë teknika alternative të ndryshme: shtrirje, zgjerim, çarje, lakim, dendësim etj.

Krijimi i imazheve me inteligjencë artificiale

Disa mjete informatike si Midjourney, Stable Diffusion apo Dall-E lejojnë krijimin e imazheve që mund të konsiderohen art. Këto mjete përdorin, përmes inteligjencës artificiale, një shumësi imazhesh të disponueshme në internet për krijimin e veprës që kërkon një përdorues, nëpërmjet komunikimit të përshkrimeve dhe elementëve të tjerë.

Restaurimi

Gjyqi i Fundit i Mikelanxhelos, para restaurimit.

Gjyqi i Fundit, gjatë restaurimit.

Gjyqi i Fundit, pas restaurimit.

Restaurimi i veprave të artit është një veprimtari që ka për qëllim riparimin apo veprimin parandalues të çdo vepre që, për shkak të vjetërsisë apo gjendjes së ruajtjes, është e mundur të ndërhyhet për t'i ruajtur integritetin fizik, si dhe vlerat e saj artistike, duke respektuar në maksimum thelbin origjinal të veprës.

Restaurimi duhet të drejtohet drejt rivendosjes së njësisë potenciale të veprës së artit, gjithnjë kur kjo është e mundur pa kryer një falsifikim artistik apo një falsifikim historik, dhe pa fshirë asnjë gjurmë të kalimit të veprës së artit përmes kohës.

— Cesare Brandi, Teoria e restaurimit (1988)

Në arkitekturë restaurimi zakonisht është funksional, për të ruajtur strukturën dhe njësinë e ndërtesës, ose për të riparuar çarje apo defekte të vogla që mund të shfaqen në materialet ndërtimore. Deri në shekullin XVIII, restaurimet arkitektonike ruanin vetëm veprat e kultit fetar, për shkak të karakterit të tyre liturgjik dhe simbolik, duke rindërtuar lloje të tjera ndërtesash pa respektuar as stilin origjinal. Megjithatë, që nga lulëzimi i arkeologjisë në fund të shekullit XVIII, sidomos me gërmimet e Pompeit dhe Herkulanumit, u priremi drejt ruajtjes, sa më shumë të ishte e mundur, të çdo strukture të së kaluarës, për sa kohë që kishte vlerë artistike dhe kulturore. Sido që të jetë, në shekullin XIX idealet romantike çuan drejt kërkimit të pastërtisë stilistike të ndërtesës, dhe moda e historicizmit solli qasje si ato të Viollet-le-Duc-ut, mbrojtës i ndërhyrjes në monumente në funksion të një ideali të caktuar stilistik. Sot, priret të ruhet në maksimum integriteti i ndërtesave historike.

Në fushën e pikturës është evoluar nga një perspektivë e parë që përpiqej të rikuperonte lexueshmërinë e imazhit, duke shtuar, nëse ishte e nevojshme, pjesë të humbura të veprës, drejt respektimit të integritetit njëlloj fizik sa edhe estetik të veprës së artit, duke bërë ndërhyrjet e nevojshme për ruajtjen e saj pa u prodhuar një transformim rrënjësor i veprës. Restaurimi piktorik fitoi një shtysë në rritje që nga shekulli XVII, për shkak të gjendjes së keqe të ruajtjes së pikturave në afresk, teknikë mjaft e zakonshme në Mesjetë dhe Rilindje. Po ashtu, rritja e tregut të antikiteteve nxiti restaurimin e veprave të lashta për tregtarizimin e tyre të mëvonshëm. Së fundi, në skulpturë ka pasur një evolucion paralel: nga rindërtimi i veprave të lashta, zakonisht sa i takon gjymtyrëve të gjymtuara (si te rindërtimi i Laokontit në 1523–1533 nga Giovanni Angelo Montorsoli), deri te veprimi mbi veprën duke ruajtur strukturën e saj origjinale, duke mbajtur, kur nevojitet, një shkallë të caktuar riversibiliteti të veprimit të kryer.

Estetika

Njeriu vitruvian, nga Leonardo da Vinçi, studim i proporcioneve në trupin njerëzor.

Estetika është një degë e filozofisë e ngarkuar të studiojë mënyrën si arsyetimi i qenies njerëzore interpreton stimujt shqisorë që merr nga bota përreth. Mund të thuhet se, ashtu si logjika studion njohjen racionale, estetika është shkenca që studion njohjen e ndjeshme, atë që fitojmë përmes shqisave. Ndër objektet e ndryshme të studimit të estetikës gjenden bukuria apo gjykimet e shijes, si dhe mënyrat e ndryshme për t'i interpretuar ato nga ana e qenies njerëzore. Prandaj, estetika është ngushtë e lidhur me artin, duke analizuar stilet dhe periudhat e ndryshme artistike sipas përbërësve të ndryshëm estetikë që gjenden në to. Shpesh estetika quhet "filozofi e artit". Estetika është një reflektim filozofik i bërë mbi objekte artistike dhe natyrore, dhe që prodhon një "gjykim estetik". Perceptimi shqisor, pasi analizohet nga inteligjenca njerëzore, prodhon ide, që janë abstraksione të mendjes, dhe që mund të jenë objektive apo subjektive. Idetë shkaktojnë gjykime, duke lidhur elemente shqisore; nga ana e vet, lidhja e gjykimeve është arsyetim. Qëllimi i estetikës është të analizojë arsyetimet e prodhuara nga këto marrëdhënie gjykimesh.

Termi estetikë vjen nga greqishtja αἴσθησις (aísthêsis, 'ndjesi'). U fut nga filozofi gjerman Alexander Gottlieb Baumgarten në veprën e tij Reflexionet filozofike rreth poezisë (1735), dhe më vonë në Aesthetica të tij (1750). Kështu, historia e estetikës, rreptësisht duke folur, do të fillonte me Baumgarten-in në shekullin XVIII, mbi të gjitha me sistematizimin e kësaj disipline të kryer nga Immanuel Kant. Megjithatë, koncepti mund të shtrihet edhe te studimet mbi këtë temë të kryera nga filozofët e mëparshëm, veçanërisht që nga Greqia klasike. Vlen të theksohet, për shembull, se grekët e lashtë kishin një fjalë të krahasueshme me konceptin aktual të estetikës, që ishte Φιλοκαλία (filokalía, 'dashuri për të bukurën'). Mund të thuhet se në Greqi lindi estetika si koncept, ndërsa me Baumgarten-in ajo u bë shkencë filozofike.

Sipas Arnold Hauser-it, «veprat e artit janë provokime me të cilat polemizojmë», por që nuk i shpjegojmë dot. I interpretojmë sipas qëllimeve dhe aspiratave tona, u japim një kuptim origjina e të cilit gjendet në mënyrat tona të jetesës dhe zakonet mendore. Ne, «nga çdo art me të cilin kemi një marrëdhënie autentike, bëjmë një art modern». Sot, arti ka vendosur bashkësi marrëdhëniesh që lejojnë të përfshihen brenda një ndërveprimi të vetëm vepra e artit, artisti apo krijuesi dhe publiku marrës apo destinatar. Hegeli, në Estetikën e vet, u përpoq të përcaktonte transcendencën e kësaj marrëdhënieje duke thënë se «bukuria artistike është më e lartë se bukuria e natyrës, meqë ndryshon format iluzore të kësaj bote të papërsosur, ku e vërteta fshihet pas dukjeve të rreme, për të arritur një të vërtetë më të lartë, krijuar nga fryma».

Arti është gjithashtu një lojë me dukjet e ndjeshme, ngjyrat, format, vëllimet, tingujt etj. Është një lojë falas ku krijohet nga hiçi, apo nga pak më shumë se hiçi, një dukje që nuk synon tjetër veçse të na mashtrojë. Është një lojë e këndshme që kënaq nevojat tona të përjetshme për simetri, ritëm apo befasi. Befasia që, për Baudelaire-in, është origjina e poezisë. Kështu, sipas Kant-it, kënaqësia estetike buron më pak nga intensiteti dhe larmia e ndjesive, sesa nga mënyra, në dukje spontane, me të cilën ato shprehin një njësi të thellë, të ndjeshme në pasqyrimin e vet, por të pakonceptueshme.

Për Ernst Gombrich-un, «në të vërtetë arti nuk ekziston: ka vetëm artistë». Më pas, në hyrjen e veprës së tij Historia e artit, thotë se nuk ka asgjë të keqe nëse kënaqemi me pamjen e një peizazhi sepse na kujton shtëpinë tonë, apo me një portret sepse na kujton një mik, meqë, si njerëz që jemi, kur shohim një vepër arti i nënshtrohemi një bashkësie kujtimesh që, për të mirë apo për të keq, ndikojnë në shijet tona. Duke ndjekur Gombrich-un, mund të shihet se edhe artistëve u ndodh diçka e ngjashme: në Portretin e një fëmije (Nicholas Rubens), piktori flamand Rubens e përfaqësoi të bukur, ndoshta sepse ishte krenar për pamjen e fëmijës dhe donte të na përcillte pasionin e vet si baba dhe njëkohësisht si artist; në Portretin e nënës, piktori gjerman Albrecht Dürer e vizatoi me të njëjtën përkushtim dhe dashuri që Rubens ndiente për djalin e vet, por këtu shohim një studim besnik të fytyrës së një gruaje të moshuar, nuk ka bukuri natyrore, por Dürer, me sinqeritetin e tij të madh, krijoi një vepër arti të madhe.

Sociologjia e artit

Liria duke udhëhequr popullin (1830), nga Eugène Delacroix.

Sociologjia e artit është një disiplinë e shkencave shoqërore që studion artin nga një qasje metodologjike e bazuar në sociologji. Qëllimi i saj është të studiojë artin si produkt të shoqërisë njerëzore, duke analizuar përbërësit e ndryshëm shoqërorë që përfshihen në gjenezën dhe përhapjen e veprës artistike. Sociologjia e artit është një shkencë ndërdisiplinore, që u referohet për analizat e veta disiplinave të ndryshme si kultura, politika, ekonomia, antropologjia, gjuhësia, filozofia, dhe shkencave të tjera shoqërore që ndikojnë në rrjedhën e shoqërisë. Ndër objektet e ndryshme të studimit të sociologjisë së artit gjenden disa faktorë që ndërhyjnë nga një këndvështrim shoqëror në krijimin artistik, nga aspekte më të përgjithshme si situata shoqërore e artistit apo struktura sociokulturore e publikut, deri te ato më specifike si mecenatizmi, tregtarizimi dhe komercializimi i artit, galeritë e artit, kritika e artit, koleksionizmi, muzeografia, institucionet dhe fondacionet artistike etj. Duhet theksuar gjithashtu në shekullin XX shfaqja e faktorëve të rinj si përparimi në përhapjen e mediave, kultura e masave, kategorizimi i modës, futja e teknologjive të reja apo hapja e koncepteve në krijimin material të veprës së artit (arti konceptual, arti i veprimit).

Sociologjia e artit u ka qasjet e para të para interesit të historianëve të ndryshëm për analizën e mjedisit shoqëror të artit që nga mesi i shekullit XIX, mbi të gjitha pas shfaqjes së pozitivizmit si metodë e analizës shkencore të kulturës, dhe krijimit të sociologjisë si shkencë autonome nga Auguste Comte. Megjithatë, sociologjia e artit u zhvillua si disiplinë e veçantë gjatë shekullit XX, me metodologjinë e vet dhe objektet e veta të studimit të përcaktuara. Kryesisht, pika e nisjes së kësaj disipline zakonisht vendoset menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, me shfaqjen e veprave të ndryshme vendimtare në zhvillimin e kësaj rryme disiplinore: Art and the Industrial Revolution, nga Francis Klingender (1947); Florentine Painting and its Social Background, nga Friedrich Antal (1948); dhe Historia sociale e letërsisë dhe artit, nga Arnold Hauser (1951). Në fillimet e veta, sociologjia e artit qe ngushtë e lidhur me marksizmin — si vetë Hauser dhe Antal, apo Nikos Hadjinikolaou, autor i Historia del arte y lucha de clases (1973) — edhe pse më vonë u shkëput nga kjo tendencë për të fituar autonomi të vetën si shkencë. Autorë të tjerë të njohur të kësaj disipline janë Pierre Francastel, Herbert Read, Francis Haskell, Michael Baxandall, Peter Burke, Giulio Carlo Argan etj.

Psikologjia e artit

Autoportret me veshin e lidhur (1889), nga Vincent van Gogh. Psikanaliza lejon të kuptohen disa aspekte të personalitetit të artistit.

Psikologjia e artit është shkenca që studion fenomenet e krijimit dhe të vlerësimit artistik nga një perspektivë psikologjike. Arti është, si shfaqje e veprimtarisë njerëzore, i mundur për t'u analizuar në mënyrë psikologjike, duke studiuar proceset e ndryshme mendore dhe kulturore që gjenden në gjenezën e artit, njëlloj në krijimin e tij sa edhe në pritjen e tij nga publiku. Nga ana e vet, si fenomen i sjelljes njerëzore, mund të shërbejë si bazë analize e vetëdijes njerëzore, duke qenë perceptimi estetik një faktor dallues i qenies njerëzore si specie, që e largon nga kafshët e tjera. Psikologjia e artit është një shkencë ndërdisiplinore, që duhet t'u drejtohet domosdoshmërisht disiplinave të tjera shkencore për të mundur të kryejë analizat e veta, nga — logjikisht — historia e artit, deri te filozofia dhe estetika, duke kaluar nga sociologjia, antropologjia, neurobiologjia etj. Është gjithashtu ngushtë e lidhur me pjesën tjetër të degëve të psikologjisë, nga psikanaliza deri te psikologjia njohëse, evolutive apo sociale, ose psikobiologjia dhe studimet e personalitetit. Po ashtu, në nivel fiziologjik, psikologjia e artit studion proceset bazë të veprimtarisë njerëzore — si perceptimi, emocioni dhe kujtesa — si dhe funksionet e larta të mendimit dhe gjuhës. Ndër objektet e saj të studimit gjenden njëlloj perceptimi i ngjyrës (marrja retinale dhe përpunimi kortikal) dhe analiza e formës, sa edhe studimet mbi krijimtarinë, aftësitë njohëse (simbole, ikona), arti si terapi etj. Për zhvillimin e kësaj disipline kanë qenë thelbësore kontributet e Sigmund Freud-it, Gustav Fechner-it, Shkollës së Gestaltit (brenda së cilës spikasin punimet e Rudolf Arnheim-it), Lev Vygotski-t, Howard Gardner-it etj.

Një nga rrymat kryesore të psikologjisë së artit ka qenë Shkolla e Gestaltit, që pohon se jemi të kushtëzuar nga kultura jonë — në kuptim antropologjik — deri aty sa kultura e kushtëzon perceptimin tonë. Merr si pikënisje veprën e Karl Popper-it, i cili pohoi se në vlerësimin estetik ekziston një pikë pasigurie (shija), që nuk ka bazë shkencore dhe nuk mund të përgjithësohet; mbartim një ide të paramenduar ("hipotezë paraprake"), që bën që të gjejmë te objekti atë që kërkojmë. Sipas Gestaltit, mendja konfiguron, përmes disa ligjeve të caktuara, elementet që i mbërrijnë përmes kanaleve shqisore (perceptimi) apo të kujtesës (mendimi, inteligjenca dhe zgjidhja e problemeve). Në përvojën tonë të mjedisit, kjo konfigurim ka një karakter parësor mbi elementet që e përbëjnë, dhe shuma e këtyre të fundit vetëm nuk do të mund të na çonte drejt kuptimit të funksionimit mendor. Bazohen te nocioni i strukturës, i kuptuar si një tërësi domethënëse marrëdhëniesh mes stimujve dhe përgjigjeve, dhe përpiqen të kuptojnë fenomenet në tërësinë e tyre, pa ndarë elementet e bashkësisë, që formojnë një strukturë të integruar jashtë së cilës këto elemente nuk do të kishin kuptim. Përfaqësuesit kryesorë të saj ishin Rudolf Arnheim, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler, Kurt Koffka dhe Kurt Lewin.

Kritika e artit

Denis Diderot, i konsideruar ati i kritikës së artit.

Kritika e artit është një zhanër, mes letrar dhe akademik, që bën një vlerësim mbi veprat e artit, artistët apo ekspozitat, në parim në mënyrë personale dhe subjektive, por duke u mbështetur te historia e artit dhe disiplinat e saj të shumta, duke vlerësuar artin sipas kontekstit apo evolucionit të tij. Është njëkohësisht vlerësuese, informuese dhe krahasuese, e shkruar në mënyrë koncize dhe të këndshme, pa synuar të jetë studim akademik, por duke sjellë të dhëna empirike dhe të verifikueshme. Denis Diderot konsiderohet kritiku i parë modern i artit, për komentet e veta mbi veprat e artit të ekspozuara në sallonet pariziane, të mbajtura në Salon Carré të Louvre-it që nga 1725. Këto sallone, të hapura për publikun, funksionuan si qendër përhapjeje e tendencave artistike, duke nxitur moda dhe shije në lidhje me artin, prandaj u bënë objekt debati e kritike. Diderot shkroi përshtypjet e veta mbi këto sallone fillimisht në një letër të shkruar në 1759, botuar në Correspondance littéraire të Grimm-it, dhe që nga atëherë deri në 1781, duke qenë pika e nisjes së zhanrit.

Në gjenezën e kritikës së artit duhet vlerësuar, nga njëra anë, qasja e publikut ndaj ekspozitave artistike, që, e bashkuar me përhapjen e mediave masive që nga shekulli XVIII, prodhoi një rrugë komunikimi të drejtpërdrejtë mes kritikut dhe publikut të cilit i drejtohet. Nga ana tjetër, lulëzimi i borgjezisë si klasë shoqërore që investoi në art si objekt ostentimi, dhe rritja e tregut artistik që solli me vete, favorizuan mjedisin shoqëror të nevojshëm për konsolidimin e kritikës artistike. Kritika e artit ka qenë përgjithësisht e lidhur me gazetarinë, duke ushtruar një punë zëdhënësish të shijes artistike që, nga njëra anë, u ka dhënë atyre pushtet të madh, duke qenë të aftë të fundosin apo të ngrenë veprën e një artisti, por nga ana tjetër i ka bërë objekt sulmesh dhe polemikash të egra. Një aspekt tjetër për t'u theksuar është karakteri i aktualitetit i kritikës së artit, meqë përqendrohet te konteksti historik dhe gjeografik në të cilin kritiku zhvillon punën e vet, e zhytur në një fenomen gjithnjë e më dinamik siç është ai i rrymave të modës. Kështu, mungesa e historicitetit për të dhënë një gjykim mbi baza të konsoliduara, e çon kritikën e artit të mbështetet shpesh te intuita e kritikut, me faktorin e riskut që kjo sjell. Megjithatë, si disiplinë e nënshtruar ndaj kohës së vet dhe evolucionit kulturor të shoqërisë, kritika e artit gjithmonë zbulon një përbërës mendimi shoqëror në të cilin është e zhytur, duke ekzistuar kështu rryma të ndryshme të kritikës së artit: romantike, pozitiviste, fenomenologjike, semiologjike etj.

Për të qenë e drejtë, pra, për të pasur arsyen e vet për të ekzistuar, kritika duhet të jetë e njëanshme, e pasionuar, politike; domethënë: duhet të marrë një këndvështrim ekskluziv, por një këndvështrim ekskluziv që hap sa më shumë horizontet.

— Charles Baudelaire, Salloni i 1846

Ndër kritikët e artit ka pasur, që nga shkrimtarë të njohur deri te vetë historianët e artit, që shpesh kanë kaluar nga analiza metodologjike te kritika personale dhe subjektive. Si emra, mund të përmenden Charles Baudelaire, John Ruskin, Oscar Wilde, Émile Zola, Joris-Karl Huysmans, Guillaume Apollinaire, Wilhelm Worringer, Clement Greenberg, Michel Tapié etj.; në botën e gjuhës spanjolle, spikasin Eugeni d'Ors, Aureliano de Beruete, Jorge Romero Brest, Juan Antonio Gaya Nuño, Alexandre Cirici, Juan Eduardo Cirlot, Enrique Lafuente Ferrari e të tjerë.

Historiografia e artit

Johann Joachim Winckelmann, i konsideruar ati i historisë së artit.

Historiografia e artit është shkenca që analizon studimin e historisë së artit nga një këndvështrim metodologjik, pra mënyrën si historiani i qaset studimit të artit, mjetet dhe disiplinat që mund t'i shërbejnë për këtë studim. Bota e artit ka bartur gjithmonë paralelisht një përbërës vetë-reflektimi, që nga kohët e lashta artistët, apo persona të tjerë përreth tyre, kanë shprehur me shkrim reflektime të ndryshme mbi veprimtarinë e tyre. Vitruvi shkroi traktatin më të vjetër të ruajtur mbi arkitekturën, De Architectura. Përshkrimi i tij i formave arkitektonike të antikitetit greko-romak ndikoi fuqishëm te Rilindja, duke qenë njëkohësisht një burim i rëndësishëm dokumentar për informacionet që sjell mbi pikturën dhe skulpturën greke e romake. Giorgio Vasari, në Jetët e piktorëve, skulptorëve dhe arkitektëve më të shquar (1542–1550), qe një nga paraardhësit e historiografisë së artit, duke bërë një kronikë të artistëve kryesorë të kohës së tij, duke vënë theks të veçantë te progresi dhe zhvillimi i artit. Megjithatë, këto shkrime, zakonisht kronika, inventarë, biografi apo shkrime të tjera pak a shumë letrare, u mungonte perspektiva historike dhe rigoroziteti shkencor i nevojshëm për t'u konsideruar historiografi arti.

Johann Joachim Winckelmann konsiderohet ati i historisë së artit, duke krijuar një metodologji shkencore për klasifikimin e arteve dhe duke e bazuar historinë e artit te një teori estetike me ndikim neoplatonik: bukuria është rezultat i materializimit të idesë. Admirues i madh i kulturës greke, ai postuloi se në Greqinë e lashtë u arrit bukuria e përsosur, duke krijuar një mit mbi përsosmërinë e bukurisë klasike që ende kushtëzon perceptimin e artit sot. Në Reflektim mbi imitimin e veprave greke të artit (1755) pohoi se grekët arritën një gjendje përsosmërie të plotë në imitimin e natyrës, prandaj ne mund vetëm t'i imitojmë grekët. Po ashtu, lidhi artin me etapat e jetës njerëzore (fëmijëri, pjekuri, pleqëri), duke përcaktuar një evolucion të artit në tri stile: arkaik, klasik dhe helenistik.

Gjatë shekullit XIX disiplina e re kërkoi një formulim më praktik dhe rigoroz, mbi të gjitha që nga shfaqja e pozitivizmit. Megjithatë, kjo detyrë u trajtua nga metodologji të ndryshme, gjë që solli një larmi të madhe tendencash historiografike: romantizmi imponoi një vizion historicist dhe evokues të së kaluarës, duke rikuperuar dhe rikthyer në modë stile artistike që kishin qenë të nënçmuara nga neoklasicizmi winckelmannian; kështu e shohim te vepra e Ruskin-it, Viollet-le-Duc-ut, Gëtes, Schlegel-it, Wackenroder-it etj. Në të kundërt, vepra e autorëve si Karl Friedrich von Rumohr, Jacob Burckhardt apo Hippolyte Taine, përfaqësoi një përpjekje të parë serioze për të formuluar një histori arti të bazuar në kritere shkencore, duke u mbështetur te analiza kritike e burimeve historiografike. Nga ana tjetër, Giovanni Morelli futi konceptin e connoisseur-it, ekspertit të artit, që e analizon atë njëkohësisht mbi bazën e njohurive dhe të intuitës së vet.

Shkolla e parë historiografike me rëndësi të madhe ishte formalizmi, që mbronte studimin e artit nisur nga stili, duke zbatuar një metodologji evolucioniste që i jepte artit një autonomi të larguar nga çdo konsideratë filozofike, duke refuzuar estetikën romantike dhe idealizmin hegelian, dhe duke iu afruar neokantizmit. Teoricieni i tij kryesor qe Heinrich Wölfflin, i konsideruar ati i historisë moderne të artit. Zbatoi te arti kritere shkencore, si studimi psikologjik apo metoda krahasuese: përcaktonte stilet nga dallimet strukturore të natyrshme në to, siç argumentoi në veprën e tij Konceptet themelore të historisë së artit (1915). Wölfflin-i nuk i jepte rëndësi biografive të artistëve, duke mbrojtur në vend të kësaj idenë e kombësisë, të shkollave artistike dhe stileve kombëtare. Teoritë e Wölfflin-it u vazhduan nga e ashtuquajtura Shkolla e Vjenës, me autorë si Alois Riegl, Max Dvořák, Hans Sedlmayr dhe Otto Pächt.

Tashmë në shekullin XX historiografia e artit vazhdoi e ndarë në tendenca të shumta, nga autorë ende brenda formalizmit (Roger Fry, Henri Focillon), duke kaluar nga shkollat sociologjike (Friedrich Antal, Arnold Hauser, Pierre Francastel, Giulio Carlo Argan) apo psikologjike (Rudolf Arnheim, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler), deri te perspektiva individuale dhe sintetizuese si ato të Adolf Goldschmidt-it apo Adolfo Venturi-t. Një nga shkollat më të njohura ka qenë ajo e ikonologjisë, që i përqendron studimet te simbolika e artit, te kuptimi i veprës artistike. Përmes studimit të imazheve, emblemave, alegorive dhe elementeve të tjerë të kuptimit vizual, synojnë të sqarojnë mesazhin që artisti synoi të përcjellë në veprën e vet, duke studiuar imazhin nga postulate mitologjike, fetare apo historike, apo të çfarëdo natyre semantike të pranishme në çfarëdo stili artistik. Teoricienët kryesorë të kësaj lëvizjeje ishin Aby Warburg, Erwin Panofsky, Ernst Gombrich, Rudolf Wittkower dhe Fritz Saxl.

Historia e artit

Arti në parahistori (rreth 25000–3000 p.e.s.)

Venusi i Willendorfit

• Arti parahistorik: është ai i zhvilluar nga njeriu primitiv, që nga paleoliti i sipërm deri në neolit, periudha ku u shfaqën shprehjet e para që mund të konsiderohen artistike nga ana e qenies njerëzore. Në paleolit, njeriu merrej me gjueti dhe grumbullim, dhe jetonte në shpella, duke krijuar të ashtuquajturën pikturë shpellash. Në neolit, ai bëhet i ngulitur dhe merret me bujqësi, me shoqëri gjithnjë e më komplekse ku fiton rëndësi feja, siç mund të shihet te monumentet megalitike, dhe fillon prodhimi i pjesëve zejtare.

Arti i lashtë (rreth 3000–300 p.e.s.)

Në Egjipt dhe Mesopotami u shfaqën qytetërimet e para, dhe artistët/zejtarët e tyre hartuan vepra komplekse arti që tashmë nënkuptojnë një specializim profesional.

• Arti egjiptian: ishte intensivisht fetar dhe simbolik, duke spikatur në arkitekturë mastabat, piramidat dhe hipogjeumet, si në Gizë dhe Luginën e Mbretërve. Skulptura dhe piktura tregojnë figurën njerëzore në mënyrë realiste, edhe pse vuajnë nga hieratizmi dhe skematizmi për shkak të ngurtësisë së kanoneve të tyre simbolike-fetare.
• Arti mesopotamas: zhvillohet në zonën mes lumenjve Tigër dhe Eufrat, ku u pasuan kultura të ndryshme si sumerët, akadasit, asirët, persët etj. Në arkitekturë spikasin zigguratet, tempuj të mëdhenj me formë piramidale të shkallëzuar, ndërsa skulptura zhvillohet në gdhendje të lirë apo reliev, në skena fetare apo gjuetie e ushtarake, me praninë e figurave njerëzore dhe kafshësh reale apo mitologjike.

Arti klasik (1000 p.e.s. – 300 e.s.)

Fitorja e Samotrakës, anonime, rreth vitit 190 p.e.s.

• Arti grek: në Greqi u zhvilluan shprehjet kryesore artistike që kanë shënuar evolucionin e artit perëndimor. Pas fillimeve ku spikatën kulturat minoike dhe mikenase, arti grek u zhvillua në tri periudha: arkaike, klasike dhe helenistike. Në arkitekturë spikatën tempujt, ku u pasuan tri urdhra ndërtimi: dorik, jonik dhe korintik. Spikat veçanërisht kompleksi i Akropolit. Në skulpturë mbizotëroi përfaqësimi i trupit njerëzor, me një evolucion nga format e ngurta dhe skematike, duke kaluar nga naturalizmi i periudhës klasike — me veprën e Mironit, Fidias-it dhe Poliklet-it — deri te ngarkesa dhe sinuoziteti i periudhës helenistike.
• Arti romak: me një paraardhës të qartë në artin etrusk, arti romak mori ndikim të madh nga arti grek. Falë zgjerimit të Perandorisë Romake, arti klasik greko-romak arriti pothuajse në çdo cep të Evropës, Afrikës veriore dhe Lindjes së Afërt, duke vendosur bazat e artit perëndimor. Inxhinierë dhe ndërtues të mëdhenj, spikatën në arkitekturën civile, me ndërtimin e rrugëve, urave, akuadukteve dhe veprave urbanistike, si dhe tempujsh, pallatesh, teatrosh, amfiteatrosh, cirqesh, termash, harqesh triumfi etj. Skulptura, e frymëzuar nga ajo greke, përqendrohet gjithashtu te figura njerëzore, edhe pse me më shumë realizëm; nuk u shqetësonin defektet, që injoroheshin nga skulptura e idealizuar greke. Piktura njihet mbi të gjitha nga mbetjet e gjetura në Pompei, dhe spikati veçanërisht mozaiku.

Arti në Mesjetën e Hershme (shekujt IV–X)

• Arti paleokristian: me shfaqjen e krishterimit u gjenerua përgjatë Perandorisë i ashtuquajturi art paleokristian, që fitoi status zyrtar pas konvertimit në krishterim të perandorit Konstandini I i Madh. Arti paleokristian riinterpretoi njëlloj format klasike sa edhe ato hebraike, për t'i shërbyer si mjet shprehjeje fesë së re zyrtare, dhe u prodhua një copëzim stilesh sipas zonave gjeografike. Në arkitekturë spikati si tipologji bazilika, ndërsa në skulpturë spikasin sarkofagët, dhe vazhdojnë, si në epokën romake, piktura dhe mozaiku.
• Arti parromanik: kështu quhen stilet e shumta të zhvilluara në Evropë që nga rënia e Perandorisë Romake deri rreth vitit 1000, ku bashkimi i kulturës klasike me atë të popujve të rinj me origjinë gjermanike do të gjenerojë kombësitë e ndryshme që përbëjnë sot kontinentin evropian. Në këtë fazë përfshihen stile të ndryshme me karakter të theksuar rajonal, nga arti vizigot dhe i popujve të tjerë gjermanikë, apo edhe arti kelt — veçanërisht në ishujt britanikë — apo viking, duke kaluar nga arti asturian, deri te arti karolingjian dhe otonian në qendër të Evropës.

Arti në Mesjetën e Vonë (900–1400)

Katedralja e Pizës.

• Arti roman: përfaqëson stilin e parë me karakter ndërkombëtar të kulturës evropiane perëndimore, me një identitet plotësisht të konsoliduar pas kalimit nga latinishtja te gjuhët vernakulare. Me karakter kryesisht fetar, pothuajse i gjithë arti roman drejtohet drejt lartësimit dhe përhapjes së krishterimit. Arkitektura spikat për përdorimin e volteve cilindrike dhe harqeve gjysmërrethore, duke filluar ndërtimin e katedraleve të mëdha, që do të vazhdojë gjatë gotikut. Skulptura u zhvillua kryesisht brenda kornizës arkitektonike, me karakter fetar, me figura të skematizuara, pa realizëm, me kuptim simbolik. Piktura është kryesisht murale, me karakter fetar dhe figura të skematizuara, ashtu si skulptura.
• Arti gotik: i zhvilluar mes shekujve XII dhe XVI, ishte një epokë zhvillimi ekonomik dhe kulturor. Arkitektura pësoi një transformim të thellë, me forma më të lehta, më dinamike, me një analizë strukturore më të mirë që lejoi ndërtesa më të stilizuara, me më shumë hapje dhe, prandaj, ndriçim më të mirë. U shfaqën tipologji të reja si harku i mprehtë dhe volta me nervura, dhe përdorimi i kundërmbështetjeve dhe harqeve fluturuese për të mbajtur strukturën e ndërtesës, duke lejuar interiere më të gjera dhe të dekoruara me xhamvitrazhe dhe rozeta. Skulptura vazhdoi e kornizuar në veprën arkitektonike, edhe pse filloi të zhvillohej skulptura e lirë, me forma më realiste, të frymëzuara nga natyra. Piktura pushoi së qeni murale për të kaluar te altarpiece-t e vendosura mbi altarët e kishave, dhe filloi të zhvillohej piktura mbi pëlhurë, me tempera apo me vaj. U pasuan katër stile piktorike: gotiku linear apo franko-gotik, gotiku italian apo trecentist (Cimabue, Giotto, Duccio), gotiku ndërkombëtar (Stefan Lochner, Bernat Martorell) dhe gotiku flamand (Jan van Eyck, Bosch).

Arti në Epokën Moderne (1400–1800)

Lindja e Venusit (1485), nga Sandro Botticelli.

Davidi i Mikelanxhelos (1501–1504), Galeria e Akademisë së Firences

• Rilindja: epokë e shkëlqimit të madh kulturor në Evropë, feja la vend një konceptimi më shkencor të njeriut dhe universit, duke lindur humanizmi rilindas. Zbulimet e reja gjeografike bënë që qytetërimi evropian të zgjerohej në të gjitha kontinentet, dhe shpikja e shtypshkronjës solli një universalizim më të madh të kulturës. Arti frymëzohet nga arti klasik greko-romak, prandaj flitet për "rilindje" artistike pas errësirës mesjetare. I frymëzuar nga natyra, shfaqen modele të reja përfaqësimi, si përdorimi i perspektivës. Arkitektura rimori modelet klasike, të riformuluara me një koncept më naturalist dhe me baza shkencore: spikasin Filippo Brunelleschi, Leon Battista Alberti dhe Bramante. Skulptura kërkoi njëlloj përsosmërinë e idealizuar të klasicizmit, si te vepra e Lorenzo Ghibertit dhe Donatello-s. Piktura pësoi një evolucion të dukshëm nga format mesjetare, me forma naturaliste dhe tema profane apo mitologjike krahas atyre fetare, duke spikatur Botticelli, Perugino, Piero della Francesca, Andrea Mantegna, Leonardo da Vinçi, Rafaelo, Albrecht Dürer, Pieter Bruegel Plaku etj.
• Manierizmi: evolucion i formave rilindase, manierizmi braktisi natyrën si burim frymëzimi për të kërkuar një ton më emocional dhe shprehës, duke fituar rëndësi interpretimi subjektiv që artisti i bën veprës së artit. Arkitektura fiton një shenjë më efektesh dhe ekuilibri të tensionuar, duke spikatur Andrea Palladio dhe Mikelanxhelo. Në skulpturë, spikat vepra e Mikelanxhelos, me vepra dinamizmi të tensionuar ku theksohet shprehja e personit të përfaqësuar. Piktura ka një vulë më kapriçioze, ekstravagante, me shije për formën sinuoze dhe të stilizuar, duke spikatur së pari — si në artet e tjera — Mikelanxhelo, i ndjekur nga Bronzino, Correggio, Parmigianino, Giorgione, Tiziano, Veronese, Tintoretto, El Greco etj.
• Baroku: epokë me përplasje të mëdha në terrenin politik dhe fetar, lind një ndarje mes vendeve katolike kundërreformiste, ku forcohet shteti absolutist, dhe vendeve protestante, me karakter më parlamentar. Arti bëhet më i rafinuar dhe i zbukuruar, me mbijetesë të një farë racionalizmi klasicist, por me forma më dinamike dhe efektiste, me shije për të papriturën dhe anekdotiken, për iluzionet optike dhe goditjet e efektit. Arkitektura, nën linja klasike, merr forma më dinamike, me dekor të bujshëm, duke spikatur Gian Lorenzo Bernini, Francesco Borromini, Fischer von Erlach, José Benito Churriguera etj. Skulptura fiton të njëjtin karakter dinamik, sinuoz, shprehës, dekorativ, duke spikatur sërish Bernini, si dhe Pedro de Mena, Francisco Salzillo etj. Piktura u zhvillua në dy tendenca të kundërta: naturalizmi, i bazuar në realitetin natyror rigoroz, me shije për claroscuro-n — i ashtuquajturi "tenebrizëm" — ku vlen të përmenden Caravaggio dhe Georges de La Tour; dhe klasicizmi, po ashtu realist, por me një koncept më intelektual e të idealizuar të realitetit, duke përfshirë Annibale Carracci-n, Nicolas Poussin-in, Claude Lorrain-in etj. Përveç këtyre dy rrymave, pati një shumësi shkollash, stilesh dhe autorësh të natyrave shumë të ndryshme, duke spikatur dy shkolla rajonale: flamande (Rubens, Van Dyck) dhe holandeze (Rembrandt, Johannes Vermeer). Në Spanjë spikati figura e jashtëzakonshme e Velázquez-it, si dhe José de Ribera, Francisco de Zurbarán dhe Bartolomé Esteban Murillo.
• Rokoko: i zhvilluar në shekullin XVIII, përfaqëson mbijetesën e shprehjeve kryesore artistike të barokut, me një ndjenjë më të theksuar dekori dhe shije ornamentale, të çuara në një paroksizëm pasurie, sofistikimi dhe elegance. Arkitektura rokoko u zhvillua mbi të gjitha në Francë dhe Gjermani, e përfaqësuar nga Ange-Jacques Gabriel dhe Johann Balthasar Neumann. Skulptura ka një pamje graciozisht të rafinuar, si te vepra e Jean-Antoine Houdon-it apo vëllezërve Asam (Cosmas Damian dhe Egid Quirin). Piktura lëviz mes lartësimit fetar apo peizazhizmit vedutist në Itali, dhe skenave të oborrit të Watteau-së dhe Fragonard-it në Francë, duke kaluar nga portretizmi anglez i Reynolds-it dhe Gainsborough-ut. Figurë e veçantë është piktori spanjoll i paklasifikueshëm Francisco Goya, i cili evoluoi nga një vulë pak a shumë rokoko drejt një farë parromantizmi, por me një vepër personale dhe shprehëse me ton të fortë intimist.
• Neoklasicizmi: lulëzimi i borgjezisë pas Revolucionit Francez favorizoi rilindjen e formave klasike, më të pastra dhe austere, në kundërvënie me tepricat ornamentale të barokut dhe rokokos, të identifikuara me aristokracinë. Arkitektura neoklasike është më racionale, me shenjë funksionale dhe një farë ajri utopik, siç shihet te postulatet e Claude-Nicolas Ledoux-it dhe Étienne-Louis Boullée-së. Skulptura, me referencë logjike greko-romake, pati si figura kryesore Antonio Canova-n dhe Bertel Thorvaldsen-in. Piktura ruajti një vulë austere dhe të ekuilibruar, e ndikuar nga skulptura greko-romake apo figura si Rafaelo dhe Poussin, duke spikatur Jacques-Louis David, J.A.D. Ingres, José de Madrazo etj.

Arti joevropian

Ura Ōhashi në Atake nën një shi të papritur (1857), nga Utagawa Hiroshige, Muzeu Brooklyn, Nju Jork.

• Arti prekolumbian: qytetërimet e para të mëdha u shfaqën në Meksikë: olmekët realizuan skulptura guri me naturalizëm të madh (Luftëtari, gjetur në Santa María Uxpanapán), si dhe koka monolitike kolosale deri në 3,5 metra lartësi; zapotekët ndërtuan kompleksin madhështor të Qytetit të Tempujve, në Monte Albán. Më vonë, majat zhvilluan një art me karakter fetar, ku spikatnin tempujt, me formë piramidale (Tikal, Uxmal, Tempulli i Kukulkanit në Chichén Itzá). Toltekët ndërtuan Tempullin e Zotit të Yllit të Mëngjesit në Tula, dhe na kanë lënë një nga shembujt më të mirë të skulpturës prekolumbiane: Chac Mool-in. Aztekët ia kushtuan artin shprehjes së pushtetit, duke spikatur kryeqytetin e tyre, Tenochtitlán. Në Peru kultura e parë me rëndësi ishte ajo e Chavín de Huántar-it (900 p.e.s.), kompleks fetar ku spikat tempulli, i ndërtuar mbi tri kate galerish. Kultura të tjera të rëndësishme të rajonit ishin ajo e Paracas-it, moche dhe nazca — me vijat e tyre enigmatike të Nazca-s. Më vonë, inkët krijuan një kulturë shumë të zhvilluar, me arkitekturë dhe inxhinieri civile të dukshme, duke spikatur qyteti i Machu Picchu-t.
• Arti afrikan: veçantia e tij kryesore ka qenë gjithmonë karakteri magjik-fetar, me vepra druri, guri apo fildishi, në maska dhe figura të lira me karakter pak a shumë antropomorfik. Prodhimi i parë me njëfarë rëndësie qe kultura Nok, në mijëvjeçarin e parë p.e.s., e vendosur në veri të Nigerisë së sotme. Në Sudan u zhvilluan kulturat kerma dhe meroe, të karakterizuara nga ndërtimet e tyre monumentale prej balte, armët dhe qeramika e tyre. Në Etiopi spikati qyteti i Aksumit, duke u dalluar për stelat e tij në formë shtyllash monolitike, me karakter funerar, deri në 20 metra lartësi. Në Zimbabve lulëzoi kultura Monomotapa (shekujt XI–XV), kryeqyteti i së cilës, Zimbabve i Madh, ishte një nga qytetet më të mëdha të gjithë Afrikës. Në Ife (Nigeri), me kulturë joruba, u shfaq në shekujt XII–XIII një shkollë e dukshme figurash në terrakotë, me naturalizëm të madh. Nga kjo epokë datojnë gjithashtu kishat e gdhendura në shkëmb të Lalibela-s, në Etiopi. Në Mali spikatën ndërtimet me tullë balte, si Xhamia e Madhe e Djenné-së, e datuar fillimisht nga shekulli XIII, por e rindërtuar disa herë.
• Arti indian: ka karakter kryesisht fetar, duke shërbyer si mjet transmetimi i feve të ndryshme që kanë shënuar Indinë: hinduizmi, budizmi, islami etj. Qytetërimi i parë i madh u shfaq në qytetin e Mohenjo-Daros, që tregon një urbanistikë të planifikuar, me ndërtesa publike të ndërtuara me tullë të pjekur. Mes shekujve III dhe II p.e.s. u zhvillua arti maurya, me karakter budist, duke spikatur si monument karakteristik stupa, tumë funerare me karakter përkujtimor, zakonisht e veshur me reliefe me skena të jetës së Budës, si Stupa e Sanchi-t. Shembuj të tjerë të artit budist ishin: arti i Gandharas, me ndikim helenistik dhe sasanid; ai i Mathura-s, që përzien elemente tradicionale indiane me motive greko-romake; dhe ai i Amaravati-t, po ashtu me ndikim greko-romak, duke spikatur stupa e madhe e Amaravati-t, 50 metra e lartë. Mes shekujve IV dhe VIII u zhvillua arti gupta, ku spikasin shenjtëroret e mëdha shkëmbore apo vihara (Ajanta, Ellora, Elephanta). Arti hindu pati kulmin mes shekujve VIII dhe XII, me një lloj shenjtëroreje karakteristike të quajtur shikhara, si ai i Udaipur-it. Mes shekujve X dhe XI u prodhua arti i Khajuraho-s, shprehja maksimale e artit indoarian për elegancën formale dhe estetike të tempujve të tij, si dhe të skulpturës që i zbukuron. Së fundi, pas pushtimit mysliman u prodhua arti mogol, me forma islame, duke spikatur Taxh Mahali (shekulli XVII).
• Arti kinez: si shumica e artit oriental ka një vulë të fortë fetare — kryesisht taoizmi, konfucianizmi dhe budizmi. Zakonisht studiohet sipas etapave, që përkojnë me dinastitë mbretëruese: dinastia Shang (1600–1046 p.e.s.) spikati për objektet dhe skulpturat e saj në bronz, veçanërisht enë të dekoruara në reliev dhe maska e statuja antropomorfike, si ato të gjetura në zonën e Chengdu-s. Dinastia Zhou (1045–256 p.e.s.) krijoi një stil dekorativ dhe të stolisur, me figura të stilizuara dhe dinamike, duke vazhduar punimin e bakrit. Dinastia Qin (221–206 p.e.s.) spikati për ndërtimin e Murit të Madh Kinez, si dhe zbulimin arkeologjik të Ushtrisë Terrakotë të Xian-it. Dinastia Han (206 p.e.s.–220 e.s.) pa futjen e budizmit, duke spikatur për pikturën dhe reliefet në shenjtërore dhe dhoma ofertash. Gjatë Periudhës së Gjashtë Dinastive (220–618) u përhap më gjerësisht budizmi, duke u ndërtuar shenjtërore të mëdha me statuja kolosale të Budës (Yungang, Longmen). Dinastia Tang (618–907) qe një nga periudhat më lulëzuese të artit kinez, duke spikatur për skulpturën e saj dhe figurat e famshme prej qeramike, ndërsa në arkitekturë tipologjia kryesore ishte pagoda, dhe në pikturë u shfaq peizazhi. Në dinastinë Song (960–1279) u arrit një nivel i lartë kulture, që do të kujtohej me admirim të madh në etapat pasuese, duke spikatur po ashtu qeramika dhe piktura e peizazhit. Gjatë dinastisë Yuan (1280–1368) u zhvilluan veçanërisht artet dekorative, kryesisht qilima, qeramikë dhe punime metalistërie, dhe në pikturë u përhapën temat fetare. Në dinastinë Ming (1368–1644) u ndërtua Pallati Perandorak (Qyteti i Ndaluar), dhe piktura ishte tradicionale, me karakter naturalist dhe njëfarë bollëku; spikati gjithashtu porcelani. Së fundi, dinastia Qing (1644–1911) përfaqësoi vazhdimësinë e formave tradicionale: piktura ishte mjaft eklektike, e kushtuar temave florale, fetare, peizazheve etj.; vazhdoi tradita në artet e zbatuara, veçanërisht marangozi, porcelan, indë mëndafshi, llak, emal, jade etj.
• Arti japonez: vlen ta studiojmë gjithashtu sipas periudhave: Periudha Jomon (5000–200 p.e.s.) u shënua nga prodhimi i qeramikës, më e vjetra e prodhuar nga qenia njerëzore, e dekoruar me incizime apo shtypje litari. Gjatë Periudhës Yayoi (200 p.e.s.–200 e.s.) u përhap një lloj varresh me madhësi të madhe me dhomë dhe tumë të zbukuruar me cilindra terrakote. Në Periudhën Kofun (200–600) spikasin varret e mëdha të quajtura kofun, si dhe disa figura terrakote të quajtura haniwa; në arkitekturë spikat shenjtërorja e Ise-s. Në Periudhën Asuka (552–646) u fut budizmi, duke spikatur tempulli i Hōryū-ji-t (607) dhe statujat e Budës. Në Periudhën Nara (646–794) pati kulmin arti budist, i shprehur njëlloj në arkitekturë (pagoda lindore e Yakushi-ji-t, tempulli Tōdai-ji) dhe skulpturë (Buda i Tachibana-s, Bodhisattva Gakko). Periudha Heian (794–1185) ishte më klasikja e artit japonez: manastiri i Byōdō-in-it, shkolla piktorike e yamato-e-së. Në Periudhën Kamakura (1185–1333) u fut sekti zen, që ndikoi fuqishëm te arti figurativ: në skulpturë spikati Unkei, në arkitekturë kompleksi i pesë tempujve të mëdhenj të Sanjūsangen-dō-s (1266), dhe në pikturë portreti dhe peizazhi. Në Periudhën Muromachi (1333–1573) lulëzoi ndjeshëm piktura, e kornizuar brenda estetikës zen, duke u shfaqur stili sumi-e, përfaqësuar kryesisht nga Sesshū; u zhvillua gjithashtu arti i kopshtarisë, dhe fituan rëndësi objektet prej llaku dhe metali. Gjatë Periudhës Momoyama (1573–1615) arti u largua nga estetika budiste, duke theksuar vlerat tradicionale japoneze: u ndërtuan kështjella të mëdha, si ajo e Himeji-t dhe ajo e Fushimi-Momoyama-s; në pikturë vazhdoi tradita epike japoneze, qeramika arriti një moment lulëzimi të madh, dhe në punimin e llakut spikati Honami Kōetsu. Në Periudhën Edo (1615–1868) Japonia u mbyll ndaj çdo kontakti të jashtëm, edhe pse qe një epokë me lulëzim të madh: u zhvillua ndjeshëm piktura, që fitoi vitalitet të madh, duke spikatur Tawaraya Sōtatsu dhe Ogata Kōrin, si dhe shkolla e ukiyo-e-së, që spikati për përfaqësimin e tipeve dhe skenave popullore (Kitagawa Utamaro, Katsushika Hokusai, Utagawa Hiroshige).
• Arti oqeanik: shënohet nga shumësia e territoreve ishullore që shtrihen përgjatë Oqeanit Paqësor, duke spikatur ishujt e Australisë dhe Zelandës së Re, dhe tri zona kryesore ishujsh dhe arkipelagësh: Polinezia, Melanezia dhe Mikronezia. Kultura e parë e zhvilluar në zonë ishte lapita (1500–500 p.e.s.), e karakterizuar nga qeramika e saj e dekoruar me motive të dhëmbëzuara bërë me kreher apo gjilpëra, si dhe objekte opsidiani dhe guaskash. Në Australi spikasin piktura shpellash, mjaft skematike, duke arritur në thjeshtim gjeometrik. Më vonë vazhdoi zgjerimi drejt periferisë oqeanike, duke prodhuar një larmi të madhe kulturore. Shumica e shprehjeve artistike kishin karakter ritual, të lidhura me valle dhe ceremoni të natyrës fetare: në Mikronezi u prodhuan komplekse arkitektonike të hartuara me skulptura guri dhe megalite; në Guam dhe Ishujt Mariana spikasin shtëpitë mbi kolona guri (latte); në Havai u ndërtuan tempuj të mëdhenj (heiau), me skulptura druri deri në tri metra që përfaqësonin perënditë e tyre; në Zelandën e Re, maorët zhvilluan një lloj gdhendjeje druri me figura liderësh politikë dhe fetarë; në Ishullin e Pashkëve u ndërtuan kokat e famshme monolitike (moai) mes viteve 900 dhe 1600; në Melanezi spikasin shtëpitë e mëdha të mbledhjes apo "shtëpitë e shpirtrave", të kushtuara ceremonive të lidhura me kultin e paraardhësve; maskat qenë karakteristike të Guinesë së Re, Irlandës së Re dhe Kaledonisë së Re; asmat-ët e Irian Jaya-s (Guinea e Re) ndërtonin shtylla përkujtimore (bisj) mes 5 dhe 10 metra lartësi, të gdhendura me figura antropomorfike; në Ishujt Solomon u shfaqën statuja druri (indalo) me figura njerëzore apo kafshësh, me inkrustacione guaskash.

Arti në Epokën Bashkëkohore (1800–sot)

Udhëtar mbi detin e mjegullës (1818), nga Caspar David Friedrich.

Shekulli XIX

Mes fundit të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX u vendosën bazat e shoqërisë bashkëkohore, të shënuara në terrenin politik nga fundi i absolutizmit dhe vendosja e qeverive demokratike — shtysë e nisur me Revolucionin Francez —; dhe, në atë ekonomik, nga Revolucioni Industrial dhe forcimi i kapitalizmit, që do të gjejë përgjigje te marksizmi dhe lufta e klasave. Në terrenin e artit, fillon një dinamikë evolutive stilesh që pasohen kronologjikisht me shpejtësi gjithnjë e më të madhe, që do të kulmojë në shekullin XX me një copëzim stilesh dhe rrymash që bashkëjetojnë dhe kundërvihen, ndikohen dhe përballen.

• Arkitektura e shekullit XIX: arkitektura e shekullit të nëntëmbëdhjetë pësoi një evolucion të madh për shkak të përparimeve teknike që solli Revolucioni Industrial, me futjen e materialeve të reja si hekuri dhe betoni, që lejuan ndërtimin e strukturave më solide dhe të hapura. Stilistikisht, gjysma e parë e shekullit pa një farë eklektizmi të formave, si dhe një revival të stileve të mëparshme, të riinterpretuara sipas koncepteve moderne: është i ashtuquajturi historicizëm, që prodhoi lëvizje si neoromanike, neogotike, neobarok etj. Në fund të shekullit u shfaq modernizmi (art nouveau), që solli një revolucion të madh në terrenin e dizajnit, me emra si Victor Horta, Otto Wagner, Antoni Gaudí, Lluís Domènech i Montaner, Josep Puig i Cadafalch etj.
• Romantizmi: lëvizje rinovimi të thellë në të gjitha zhanret artistike, romantikët i kushtuan vëmendje të veçantë terrenit të shpirtërores, imagjinatës, fantazisë, ndjenjës, evokimit ëndërrimtar. Në pikturë, pas një faze parromantike ku mund të përmendim William Blake-un dhe Johann Heinrich Füssli-n, spikatën Eugène Delacroix, Théodore Géricault, John Constable, Joseph Mallord William Turner etj. Një derivim i romantizmit qe lëvizja gjermane e Nazarenëve.
• Realizmi: që nga mesi i shekullit u shfaq një tendencë që theksonte realitetin, përshkrimin e botës përreth, veçanërisht të punëtorëve dhe fshatarëve në kornizën e re të erës industriale, me një përbërës të caktuar denoncimi shoqëror, të lidhur me lëvizje politike si socializmi utopik. Në pikturë spikasin Camille Corot, Gustave Courbet, Jean-François Millet, Honoré Daumier dhe Mariano Fortuny. Në Britaninë e Madhe u shfaq shkolla e prerafaelitëve, që frymëzoheshin — siç e thotë emri i tyre — nga piktorët italianë para Rafaelit, si dhe nga fotografia e sapolindur. Në skulpturë spikati Constantin Meunier.
• Impresionizmi: qe një lëvizje thellësisht novatore, që solli një këputje me artin akademik dhe një transformim të gjuhës artistike, duke nisur rrugën drejt lëvizjeve të avangardës. Frymëzoheshin nga natyra, prej së cilës synonin të kapnin një 'përshtypje' vizuale, kapjen e një çasti mbi pëlhurë — nën ndikimin e fotografisë — me një teknikë furçe të lirë dhe tone të çelëta e të ndritshme. Vlen të përmenden si përfaqësues kryesorë Édouard Manet — i konsideruar paraardhës — Claude Monet, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir dhe Edgar Degas. Po aq novator qe në terrenin e skulpturës roli i Auguste Rodin-it, që vendosi bazat e skulpturës së shekullit XX.
• Neoimpresionizmi: duke evoluuar nga impresionizmi, neoimpresionistët merren më shumë me fenomenet optike, duke zhvilluar teknikën e puntilizmit, siç vërehet te vepra e Georges Seurat-it dhe Paul Signac-ut.
• Postimpresionizmi: janë artistë që, duke u nisur nga zbulimet e reja teknike të bëra nga impresionistët, i riinterpretojnë në mënyrë personale, duke hapur rrugë të ndryshme zhvillimi me rëndësi të madhe për evolucionin e artit në shekullin XX: Henri de Toulouse-Lautrec, Paul Gauguin, Paul Cézanne, Vincent van Gogh, Joaquín Sorolla etj.
• Simbolizmi: rrymë me prerje fantastike dhe onirike, u shfaq si reagim ndaj naturalizmit të rrymës realiste dhe impresioniste, duke vënë theks të veçantë te bota e ëndrrave, si dhe aspekte satanike e tmerruese, seksi dhe perversioni. Spikatën Gustave Moreau, Odilon Redon, Pierre Puvis de Chavannes dhe Gustav Klimt.

Forma unike vazhdimësie në hapësirë (1913), nga Umberto Boccioni.

Shekulli XX

Arti i shekullit XX pëson një transformim të thellë: në një shoqëri më materialiste, më konsumiste, arti i drejtohet shqisave, jo intelektit. Po ashtu, fiton rëndësi të veçantë koncepti i modës, kombinim mes shpejtësisë së komunikimeve dhe aspektit konsumist të qytetërimit aktual. Kështu lindin lëvizjet e avangardës, që synojnë ta integrojnë artin në shoqëri, duke kërkuar një ndërlidhje më të madhe artist-shikues, meqë është ky i fundit që interpreton veprën, duke mundur të zbulojë kuptime që as vetë artisti nuk i njihte. Tendencat e fundit artistike humbasin madje interesin ndaj objektit artistik: arti tradicional ishte art i objektit, ai aktual i konceptit. Ka një rivlerësim të artit aktiv, të veprimit, të shfaqjes spontane, efemere, të artit jokomercial (arti konceptual, happening, environment).

• Arkitektura e shekullit XX: arkitektura ka pësuar një transformim të thellë, nga format tradicionale deri te lëvizjet e avangardës, që kanë sjellë një koncept të ri ndërtimor të bazuar në një konceptim më racional të hapësirës, të strukturuar në mënyrë më të pastruar dhe funksionale, me vëmendje të veçantë ndaj teknologjive të reja dhe vendosjes së saj mjedisore. Tendenca kryesore artistike ka qenë racionalizmi, i përfaqësuar mbi të gjitha nga Shkolla e Bauhaus-it. Ndër emrat e arkitektëve më të spikatur të shekullit XX dallohen Walter Gropius, Frank Lloyd Wright, Ludwig Mies van der Rohe, Le Corbusier, José Luis Sert, Oscar Niemeyer, Alvar Aalto, Pier Luigi Nervi, Luis Barragán, Rafael Moneo, Richard Rogers, Robert Venturi, Denise Scott Brown, Frank Gehry, Norman Foster, James Stirling, Santiago Calatrava, Zaha Hadid etj.
• Avangarda (1905–1945):
  • Fovizmi: lëvizja e parë avangardiste e shekullit XX, fovizmi solli eksperimentim në terrenin e ngjyrës, e konceptuar në mënyrë subjektive dhe personale, duke i dhënë vlera emocionale e shprehëse. Spikatën Henri Matisse, Albert Marquet, Raoul Dufy, André Derain dhe Maurice de Vlaminck.
  • Ekspresionizmi: i shfaqur si reagim ndaj impresionizmit, ekspresionistët mbronin një art më personal e intuitiv, ku të mbizotëronte vizioni i brendshëm i artistit — 'shprehja' — përballë pasqyrimit të realitetit — 'përshtypja' — duke pasqyruar në veprat e tyre një tematikë personale e intimiste me shije për fantastiken, duke deformuar realitetin për të theksuar karakterin shprehës të veprës. Me paraardhës te figurat e Edvard Munch-ut dhe James Ensor-it, u formua kryesisht rreth dy grupeve: Die Brücke (Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff, Emil Nolde) dhe Der Blaue Reiter (Vasili Kandinski, Franz Marc, August Macke, Paul Klee), duke spikatur gjithashtu Egon Schiele, Oskar Kokoschka, Amedeo Modigliani, Marc Chagall etj.
  • Kubizmi: kjo lëvizje u bazua te deformimi i realitetit përmes shkatërrimit të perspektivës hapësinore me origjinë rilindase, duke organizuar hapësirën në funksion të një trame gjeometrike, me vizion të njëkohshëm të objekteve, një gamë ngjyrash të ftohta e të zbehta, dhe një konceptim të ri të veprës së artit, me futjen e kolazhit. Figura kryesore e kësaj lëvizjeje qe Pablo Picasso, një nga gjenitë e mëdhenj të shekullit XX, krahas Georges Braque-ut, Juan Gris-it dhe Fernand Léger-it, si dhe Alexander Archipenko-s, Pablo Gargallo-s dhe Julio González-it në skulpturë. Një derivim i kubizmit qe orfizmi i Robert Delaunay-t.
  • Futurizmi: lëvizje italiane që lartësoi vlerat e përparimit teknik dhe industrial të shekullit XX, duke theksuar aspekte të realitetit si lëvizja, shpejtësia dhe njëkohshmëria e veprimit. Spikasin në pikturë Giacomo Balla dhe Gino Severini, dhe Umberto Boccioni në skulpturë.
  • Dadaizmi: lëvizje reagimi ndaj fatkeqësive të Luftës së Parë Botërore, dadaizmi solli një qasje radikale të konceptit të artit, që humbet çdo përbërës të bazuar në logjikë dhe arsye, duke kërkuar dyshimin, rastësinë, absurditetin e ekzistencës. Kjo përkthehet në një gjuhë subversive, ku vihen në pikëpyetje njëlloj temat sa edhe teknikat tradicionale të artit, duke eksperimentuar me materiale dhe forma të reja kompozimi, si kolazhi, fotomontazhi dhe ready-made-t. Spikatën Hans Arp, Francis Picabia, Kurt Schwitters dhe Marcel Duchamp.
  • Surrealizmi: me një paraardhës të qartë te piktura metafizike (Giorgio de Chirico, Carlo Carrà), surrealizmi vuri theks të veçantë te imagjinata, fantazia, bota e ëndrrave, me ndikim të fortë të psikanalizës, siç perceptohet te koncepti i tij i "shkrimit automatik", përmes së cilit përpiqen të shprehen duke çliruar mendjen nga çdo lidhje racionale, duke treguar pastërtinë e pavetëdijshmes. Piktura surrealiste lëvizi mes figurativizmit (Salvador Dalí, Paul Delvaux, René Magritte, Max Ernst) dhe abstraksionit (Joan Miró, André Masson, Yves Tanguy). Në skulpturë spikasin Henry Moore, Constantin Brâncuși, Alberto Giacometti dhe Alexander Calder.
  • Arti abstrakt: pasi u vu në pikëpyetje koncepti i realitetit nga teoritë e reja shkencore, dhe me shfaqjen e teknologjive të reja si fotografia dhe kinemaja, që tashmë merren me pasqyrimin e realitetit, prodhohet gjeneza e artit abstrakt: artisti nuk përpiqet më të pasqyrojë realitetin, por botën e tij të brendshme, të shprehë ndjenjat e veta. Arti humbet çdo aspekt real dhe imitues të natyrës, për t'u përqendruar te thjesht shprehësia e artistit, te forma dhe ngjyra pa asnjë përbërës referencial. I nisur nga Vasili Kandinski, u zhvillua nga lëvizja neoplasticiste (De Stijl), me figura si Piet Mondrian dhe Theo van Doesburg.
  • Konstruktivizmi: i shfaqur në Rusinë revolucionare, është një stil i angazhuar politikisht që synon, përmes artit, të kryejë një transformim të shoqërisë, nëpërmjet një reflektimi mbi format e pastra artistike të konceptuara nga aspekte si hapësira dhe koha, që gjenerojnë një sërë veprash me stil abstrakt, me prirje drejt gjeometrizimit. Spikatën Vladimir Tatlin, Lissitzky, Anton Pevsner dhe Naum Gabo. Një variant qe suprematizmi i Kazimir Malevich-it.

Çlirim i 1001 balonave blu, "skulpturë aerostatike" e Yves Klein-it. Tendencat e fundit kanë qenë të prirura drejt një arti më të dematerializuar, ku ka rëndësi më shumë koncepti, mesazhi, veprimi.

• Tendencat e fundit (1945 – fundi i shekullit):
  • Informalizmi: bashkësi tendencash të bazuara në shprehësinë e artistit, duke hequr dorë nga çdo aspekt racional i artit (strukturë, kompozim, aplikim i paramenduar i ngjyrës). Përfshin rryma të ndryshme si takizmi, art brut-i dhe pikturë materike. Spikatën Georges Mathieu, Hans Hartung, Jean Fautrier, Jean Dubuffet, Antoni Tàpies, Lucio Fontana, Antonio Saura, Manolo Millares etj. Në skulpturë vlen të përmenden Jorge Oteiza, Pablo Serrano dhe Eduardo Chillida. Në Shtetet e Bashkuara u zhvillua ekspresionizmi abstrakt, i karakterizuar nga përdorimi i teknikës së dripping-ut, rrjedhja e ngjyrës mbi pëlhurë, mbi të cilën ndërhynte artisti me vegla të ndryshme apo me vetë trupin e tij. Ndër anëtarët e tij figurojnë Jackson Pollock, Mark Rothko, Franz Kline dhe Willem de Kooning.
  • Pop-art: u shfaq në Shtetet e Bashkuara si lëvizje refuzimi ndaj ekspresionizmit abstrakt, duke përfshirë një sërë autorësh që kthehen te figurativizmi, me një përbërës të theksuar frymëzimi popullor, duke marrë imazhe nga bota e reklamës dhe e mediave masive. Me një paraardhës te i ashtuquajturi New Dada (Robert Rauschenberg, Jasper Johns), spikatën në pop-art Andy Warhol, Roy Lichtenstein, Tom Wesselmann, James Rosenquist, Eduardo Paolozzi, Richard Hamilton dhe, në skulpturë, Claes Oldenburg.
  • Realizmi i ri: lëvizje franceze e frymëzuar nga bota e realitetit përreth, e konsumizmit dhe shoqërisë industriale, nga e cila nxjerrin — ndryshe nga pop-art-i — aspektin e saj më të pakëndshëm, me predileksion të veçantë për materialet detritike. Përfaqësuesit e tij ishin Arman, César Baldaccini, Yves Klein, Jean Tinguely, Piero Manzoni etj.
  • Arti kinetik: quajtur gjithashtu op-art ('art optik'), është një stil që vë theksin te aspekti vizual i artit, veçanërisht te efektet optike, të prodhuara qoftë nga iluzione optike (figura të paqarta, imazhe të vazhdueshme, efekt moiré), qoftë përmes lëvizjes apo lojërave të dritave. Spikasin Victor Vasarely, Jesús Rafael Soto, Yaacov Agam, Julio Le Parc, Eusebio Sempere etj.
  • Arti i veprimit: janë tendenca të ndryshme të bazuara në aktin e krijimit artistik, ku e rëndësishme nuk është vepra në vetvete, por procesi krijues, ku përveç artistit shpesh ndërhyn edhe publiku, me një përbërës të madh improvizimi. Përfshin shprehje të ndryshme artistike si happening-u, fluxus-i, performanca, environment-i, instalacioni etj. Ndër figurat e tij spikasin Joseph Beuys, George Maciunas, Allan Kaprow, Wolf Vostell, Yoko Ono, Nam June Paik etj.
  • Videoarti shfaqet në vitet 1960 me artistë si Nam June Paik, Joseph Beuys, Wolf Vostell, Charlotte Moorman e të tjerë.
  • Minimalizmi: me një paraardhës te Abstraksioni i Ri (apo Abstraksioni postpiktorik), minimalizmi qe një rrymë që solli një proces dematerializimi që do të çonte te arti konceptual. Janë vepra me karakter abstrakt, me thjeshtësi të theksuar, të reduktuara në një motiv minimal, të pastruar drejt konceptimit fillestar të autorit, baza mbi të cilën do të ishte zhvilluar ideja që, sidoqoftë, mbetet e shprehur në fazën e vet fillestare. Spikatën piktorët Robert Mangold dhe Robert Ryman, dhe skulptorët Carl Andre, Dan Flavin, Donald Judd dhe Sol LeWitt.
  • Hiperrealizmi: si reagim ndaj minimalizmit u shfaq kjo rrymë e re figurative, e karakterizuar nga vizioni i saj superlativ dhe i ekzagjeruar i realitetit, i shprehur me saktësi të madhe në të gjitha detajet, me pamje pothuajse fotografike. Spikatën Chuck Close, Richard Estes, Antonio López García dhe, në skulpturë, George Segal, i famshëm për figurat e tij njerëzore prej allçie.
  • Arti konceptual: pas zhveshjes materiale të minimalizmit, arti konceptual heq dorë nga substrati material për t'u përqendruar te procesi mendor i krijimit artistik, duke pohuar se arti gjendet te ideja, jo te objekti. Përfshin tendenca të ndryshme: artin konceptual gjuhësor, më puristin e konceptualitetit, të përqendruar te marrëdhënia art-gjuhë (Joseph Kosuth); arte povera-n, të përqendruar te instalacionet, zakonisht me materiale detritike (Mario Merz, Jannis Kounellis); body-art-in, me trupin njerëzor si mbështetje; land-art-in, që përdor natyrën si mbështetje, me një përbërës të theksuar efemer; bio-art-in, që përdor teknika biologjike etj.
  • Arti postmodern: në kundërvënie me të ashtuquajturin art modern, është arti karakteristik i postmodernitetit. Pranojnë dështimin e lëvizjeve të avangardës si dështim të projektit modern: avangardat synonin të eliminonin distancën mes artit dhe jetës, të universalizonin artin; artisti postmodern, në të kundërt, është autoreferencial, arti flet për artin, nuk synon të bëjë punë shoqërore. Spikasin artistë individualë si Jeff Koons, David Salle, Jean-Michel Basquiat, Keith Haring, Julian Schnabel, Miquel Barceló etj.; apo edhe lëvizje të ndryshme si transavangarda italiane, neoekspresionizmi gjerman, neomanierizmi, figuracioni i lirë etj.

Komediani (2019), nga Maurizio Cattelan, koleksion privat

Shekulli XXI

Arti i shekullit XXI u karakterizua në dekadat e para nga një farë vazhdimësie me atë të shekullit të kaluar, ndryshe nga ç'kishte ndodhur në fillim të shekullit XX me shfaqjen e avangardave historike, që solli një këputje me artin e shekullit XIX. Nga ana tjetër, u vu re një individualizim gjithnjë e në rritje i punës së artistit, i shkëputur nga shkollat dhe stilet. Një fenomen tjetër qe ai i globalizimit, përmes të cilit u humbën gjithnjë e më shumë shenjat e identitetit kombëtar, shoqëror, kulturor apo fetar, në favor të teknikave dhe stileve më moderne e universale. Vlen të përmendet gjithashtu roli i teknologjive të reja, vendimtar si materiale apo mbështetje, apo edhe në vetë konceptimin e idesë artistike, duke arritur të përcaktojë shfaqjen e teknikave dhe specialiteteve të reja artistike. Së fundi, në mijëvjeçarin e ri u perceptua një kërkim i formave të reja shprehjeje, të ndërlidhura me koncepte shoqërore dhe kulturore, me theks të veçantë te çështjet e identitetit, gjinisë, ekologjizmit dhe kërkesave etnike.

• Arkitektura e dekadave të para të mijëvjeçarit të ri qe në masë të madhe trashëguese e asaj që u praktikua në fund të shekullit të kaluar, me një përpjekje të re për risi dhe dizajn, krahas përdorimit të teknologjive të reja dhe angazhimit për qëndrueshmëri mjedisore. Kështu, vazhduan të mbeten në fuqi stile si minimalizmi (Richard Meier, Herzog & de Meuron, Dominique Perrault, David Chipperfield, Tadao Andō, Shigeru Ban, Toyō Itō), arkitektura postmoderne (Paolo Portoghesi, Michael Graves, Robert A. M. Stern), high-tech-u (Norman Foster, Richard Rogers, Ieoh Ming Pei, Jean Nouvel, Odile Decq, César Pelli, Santiago Calatrava) dhe dekonstruktivizmi (Peter Eisenman, Frank Gehry, Zaha Hadid, Coop Himmelb(l)au, Daniel Libeskind, Bernard Tschumi, Rem Koolhaas). Fitoi rëndësi të madhe arkitektura ekologjike, me artizanë si Marina Tabassum, Yasmeen Lari, Võ Trọng Nghĩa, Jeanne Gang, Bjarke Ingels, Tatiana Bilbao, Farshid Moussavi, Diébédo Francis Kéré, Kunlé Adeyemi dhe David Adjaye. Ndër stilet e reja spikasin: arkitektura bionike (Javier Gómez Pioz) dhe arkitektura blob (Greg Lynn).

• Artet vizuale të fillimit të shekullit XXI u karakterizuan nga hibridizimi, globalizimi, aktivizmi, ndërveprimi me publikun — sidomos falë rrjeteve sociale — përdorimi i teknologjive të reja dhe mbrojtja e përbërësit konceptual të artit. Disiplinat artistike u shkrinë gradualisht dhe, krahas përdorimit të mjeteve tradicionale si piktura dhe skulptura, fituan një lulëzim të madh fotografia dhe videoja, përveç tipologjive të reja të shfaqura në dekadat e fundit të shekullit të kaluar si happening-u, performanca dhe instalacioni, shpesh në vepra hibride që bashkojnë njëkohësisht mjete të ndryshme.
  • Arti figurativ dhe abstrakt: artistë të ndryshëm, larg nga adoptimi i një lëvizjeje apo tendence të caktuar artistike, e zhvilluan veprën e tyre brenda stileve tashmë të konsoliduara në historinë e artit, si do të ishin ai figurativ (Michaël Borremans, Cecily Brown, John Currin, Peter Doig, Elizabeth Peyton, Raymond Pettibon, Jaume Plensa, Neo Rauch, Thomas Schütte, Luc Tuymans, Lisa Yuskavage) dhe ai abstrakt (Tomma Abts, Sheila Hicks, Anish Kapoor, Per Kirkeby, Julie Mehretu, Sarah Morris, Sean Scully).
  • Arti i veprimit: vazhduan tendencat e bazuara në procesin krijues të artit, me artistë si Marina Abramović, Franz Ackermann, Christian Boltanski, Christoph Büchel, Cai Guo-Qiang, Sophie Calle, Maurizio Cattelan, Olafur Eliasson, Urs Fischer, Isa Genzken, Antony Gormley, Mona Hatoum, Roni Horn, Cristina Iglesias, Anne Imhof, Damián Ortega, Wilfredo Prieto dhe Santiago Sierra.
  • Arti konceptual: një rrymë tjetër e shekullit të kaluar që vazhdoi ecurinë e vet në mijëvjeçarin e ri qe arti konceptual, një bashkësi shprehjesh artistike që theksonin idenë e artit më shumë se realizimin e tij material, me përfaqësues si Jenny Holzer, Mary Kelly, Cildo Meireles, Gabriel Orozco dhe Franz West. Brenda arte povera-s gjejmë Michelangelo Pistoletto, Tony Cragg dhe Giuseppe Penone. Në body-art vlen të përmenden Orlan, Urs Lüthi dhe Spencer Tunick. Së fundi, në land-art spikati vepra e Andy Goldsworthy-t, Michael Heizer-it, Maya Lin-it, Richard Long-ut dhe Ugo Rondinone-s.

Vajza me balonë (2002), nga Banksy

• • Në këtë shekull fitoi lulëzim të madh arti i kërkesave politike dhe shoqërore, përmes një sërë kërkesash sociopolitike të përqendruara kryesisht te diskriminimi i kolektiviteteve të ndryshme, qoftë për arsye etnike, gjinore — kryesisht rreth feminizmit — apo identiteti gjinor — rreth lëvizjes LGBT — si dhe lëvizje të ndryshme me natyrë politike kërkuese si pacifizmi dhe ekologjizmi. Brenda artit aktivist spikatën Thomas Hirschhorn, Francis Alÿs, Pierre Huyghe, Matthew Barney, Carolina Caycedo, Joan Jonas, Ursula Biemann, Ai Weiwei, Doris Salcedo dhe Piotr Pavlensky. Sa i takon artit të kërkesave etnike, u përqendrua te rivlerësimi i kulturave joperëndimore dhe lulëzimi që ka pasur në dekadat e fundit arti indigjen, me artistë si Kara Walker, Simone Leigh, Lauren Halsey, Kerry James Marshall, Jimmie Durham, El Anatsui, Njideka Akunyili Crosby, Wangechi Mutu, Jane Alexander, Otobong Nkanga, Toyin Ojih Odutola, Shirin Neshat, Sheela Gowda, Xu Bing, Liu Xiaodong, Yayoi Kusama dhe Yasumasa Morimura. Një aspekt tjetër i artit të kërkesave qe ai i lidhur me feminizmin dhe identitetin gjinor, veçanërisht sa i takon lëvizjes LGBT, ku spikatën: Vanessa Beecroft, Marlene Dumas, Andrea Fraser, Charline von Heyl, Annette Messager, Christina Quarles, Sara Ramo, Paula Rego, Alejandra Ugarte, Robert Gober, Elmgreen & Dragset, Grayson Perry, Fabián Cháirez dhe Salman Toor.
  • Arti postmodern: në të njëjtën mënyrë si lëvizjet e mëparshme, me ndryshimin e shekullit vazhdoi arti postmodern, që pati dy anë: një "të ngrohtë", që kundërshtonte konceptin e modernitetit të mbrojtur nga avangardat, duke u rikthyer te arti tradicional dhe te qëllimi thjesht estetik i artit, tendencë e përfaqësuar nga apropriacionizmi, neoekspresionizmi dhe transavangarda; dhe një tjetër "të ftohtë", ku mbrohej simulimi i realitetit, i paraqitur i shkëputur nga konteksti, me heqje dorë nga subjektiviteti dhe një qëndrim joshprehës, e mbrojtur nga simulacionizmi, postapropriacionizmi dhe lëvizjet "neo" (neoobjektuale, neoabstrakte, neo-geo, neobarok, neokonceptuale, neopop, neoformalizëm). Disa nga artistët e njohur të këtyre lëvizjeve ishin: Richard Prince, Sherrie Levine, Robert Longo, Jeff Koons, Peter Halley, Imi Knoebel, Günther Förg, Meyer Vaisman, Tony Cragg, Julian Opie, Rosemarie Trockel dhe Takashi Murakami. Këtu do të përfshihej edhe arti postmodern aktivist (apo artivizmi), që u përqendrua te kërkesa shoqërore duke përdorur koncepte postmoderne, veçanërisht sa i takon racës, klasës, gjinisë dhe identitetit seksual (Dara Birnbaum, Adrian Piper, Allan Sekula, Alfredo Jaar, Krzysztof Wodiczko); arti trupor postmodern, tendencë e re për të përdorur trupin si mbështetje artistike (Robert Gober, Matthew Barney, Mike Kelley, Charles Ray, Kiki Smith, Nan Goldin); dhe arti postfeminist, ku rolet mashkullor dhe femëror iu nënshtruan një dekonstruksioni, duke reflektuar mbi kushtet e klasifikimit të personave dhe duke vënë në pikëpyetje dallimin e rreptë të gjinisë, duke mbrojtur zgjedhjen e lirë të identitetit seksual (Mary Kelly, Zoe Leonard, Silvia Kolbowski, Mona Hatoum).
  • Arti urban: një nga tendencat me forcë më të madhe të mijëvjeçarit të ri qe arti urban, që përdor hapësirën publike për hartimin e veprave të realizuara mbi të gjitha me bojë spërkatëse, shpesh nga artistë anonimë dhe me karakter efemer, me përfaqësues si Banksy, Pejac, KAWS, Shamsia Hassani, John Fekner, Blek le Rat, Okuda, Jacek Tylicki, Eduardo Kobra dhe Boa Mistura.
  • Young British Artists: rrymë aktive që nga vitet 1990, këta artistë spikatën për veprat e tyre të pasjellshme dhe provokuese: Damien Hirst, Jake dhe Dinos Chapman, Tracey Emin, Sarah Lucas, Steve McQueen, Chris Ofili, Marc Quinn, Jenny Saville.
  • Arti i mediave të reja: së fundi, vlen të theksohet rëndësia në dekadat e fundit e artit të ardhur nga teknologjitë e reja, që solli një revolucion të madh për artin, jo vetëm sa i takon mbështetjeve dhe materialeve të reja, por edhe formave të reja shprehjeje që zgjeruan kufijtë e artit. Ndër to gjenden: videoarti, me artistë si Eija-Liisa Ahtila, Matthew Barney, Douglas Gordon, Mariko Mori dhe Pipilotti Rist; arti tingullor (Brian Eno, Lee Ranaldo, Susan Philipsz); dhe arti digjital, ku gjejmë variante si arti interaktiv apo net.art-i, post-internet art-i, realiteti virtual, NFT-ja dhe inteligjenca artificiale.

Shiko gjithashtu

• Bukuria
• Artet e bukura
• Estetika
• Artet liberale
• Teoria e artit
• Klasifikimi i arteve
• Artet dekorative
• Zejtaria

Bibliografia

• AA.VV. (1991). Enciclopedia del Arte Garzanti (në spanjisht). Ediciones B, Barcelona. ISBN 84-406-2261-9.
• Arte contemporáneo (në spanjisht). Barcelona: Folio. 2006. ISBN 84-413-2179-5.
• Astbury, Jon; Buxton, Pamela; Glancey, Jonathan; Humphreys, Andrew (2023), El libro de la arquitectura (në spanjisht), Londër: DK, ISBN 978-84-460-5414-6
• Azcárate Ristori, José María de; Pérez Sánchez, Alfonso Emilio; Ramírez Domínguez, Juan Antonio (1983). Historia del Arte (në spanjisht). Anaya, Madrid. ISBN 84-207-1408-9.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
• Beardsley, Monroe C. y Hospers, John (1990). Estética. Historia y fundamentos (në spanjisht). Cátedra, Madrid. ISBN 84-376-0085-5.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
• Bonham-Carter, Charlotte; Hodge, David (2011), Atlas ilustrado del arte contemporáneo (në spanjisht), Madrid: Susaeta, ISBN 978-84-677-1629-0
• Bozal, Valeriano (y otros) (2000). Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vëll. I) (në spanjisht). Visor, Madrid. ISBN 84-7774-580-3.
• Bozal, Valeriano (y otros) (1999). Historia de las ideas estéticas y de las teorías artísticas contemporáneas (vëll. II) (në spanjisht). Visor, Madrid. ISBN 84-7774-581-1.
• Bozal, Valeriano (1993). Modernos y postmodernos (në spanjisht). Historia 16, Madrid.
• Brandi, Cesare (2002). Teoría de la restauración (në spanjisht). Alianza, Madrid. ISBN 84-206-4138-3.
• Bussagli, Marco (2009), Atlas ilustrado de la arquitectura (në spanjisht), Madrid: Susaeta, ISBN 84-305-4483-6
• Dempsey, Amy (2002), Estilos, escuelas y movimientos (në spanjisht), Barcelona: Blume, ISBN 84-89396-86-8
• Eco, Umberto (2004). Historia de la belleza (në spanjisht). Lumen, Barcelona. ISBN 84-264-1468-0.
• Fatás, Guillermo y Borrás, Gonzalo (1990). Diccionario de términos de arte y elementos de arqueología, heráldica y numismática (në spanjisht). Alianza, Madrid. ISBN 84-206-0292-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
• Fuga, Antonella (2004). Técnicas y materiales del arte (në spanjisht). Electa, Barcelona. ISBN 84-8156-377-3.
• Givone, Sergio (2001). Historia de la estética (në spanjisht). Tecnos, Madrid. ISBN 84-309-1897-3.
• Gombrich, Ernst (1997). Historia del Arte (në spanjisht). Debate, Madrid. ISBN 978-84-8306-044-5.
• González, Antonio Manuel (1991). Las claves del arte. Últimas tendencias (në spanjisht). Planeta, Barcelona. ISBN 84-320-9702-0.
• Graham-Dixon, Andrew; etj. (2018), Arte (në spanjisht), Londër: DK, ISBN 978-0-2413-8998-0 {{citation}}: Përdorim i gabuar i et al. në: |first= (Ndihmë!)
• Guasch, Anna Maria (2000), El arte último del siglo XX. Del posminimalismo a lo multicultural (në spanjisht), Madrid: Alianza, ISBN 84-206-4445-5
• Guasch, Anna Maria; Ramírez-Blanco, Julia (2025), Ismos del siglo XXI (në spanjisht), Madrid: Alianza, ISBN 979-13-7009-110-1
• Hauser, Arnold (2004). Historia social de la literatura y el arte (në spanjisht). Debolsillo, Barcelona. ISBN 978-84-9793-220-2.
• Hodge, Susie (2025), Breve historia del arte contemporáneo (në spanjisht), Barcelona: Blume, ISBN 978-84-10268-92-0
• Honour, Hugh y Fleming, John (2002). Historia mundial del arte (në spanjisht). Ed. Akal, Madrid. ISBN 84-460-2092-0.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
• Jenkins, Henry (2002). Hop on Pop: The Politics and Pleasures of Popular Culture (në anglisht). Duke University Press. ISBN 0-8223-2737-6.
• Mariani, Massimo (2022). La luz en el arte (në spanjisht). Hoaki, Barcelona. ISBN 978-84-17656-68-3.
• Marty, Gisèle (1999). Psicología del arte (në spanjisht). Pirámide, Madrid. ISBN 84-368-1340-5.
• Onians, John (2008). Atlas del arte (në spanjisht). Ed. Blume, Barcelona. ISBN 978-84-9801-293-4.
• Phillips, Sam (2017), Entender el arte moderno (në spanjisht), Madrid: Librero, ISBN 978-94-6359-483-7
• Revuelta, Laura (2025), Arte parece, plátano es: 21 claves para entender el arte del siglo XXI (në spanjisht), Barcelona: Taurus, ISBN 978-84-306-2736-3
• Souriau, Étienne (1998). Diccionario Akal de Estética (në spanjisht). Akal, Madrid. ISBN 84-460-0832-7.
• Tatarkiewicz, Władysław (2000), Historia de la estética I. La estética antigua (në spanjisht), Madrid: Akal, ISBN 84-7600-240-8
• Tatarkiewicz, Władysław (1989), Historia de la estética II. La estética medieval (në spanjisht), Madrid: Akal, ISBN 84-7600-407-9
• Tatarkiewicz, Władysław (1991), Historia de la estética III. La estética moderna 1400-1700 (në spanjisht), Madrid: Akal, ISBN 84-7600-669-1
• Tatarkiewicz, Władysław (2002), Historia de seis ideas (në spanjisht), Madrid: Tecnos, ISBN 84-309-3911-3
• Villa, Rocío de la (2003). Guía del arte hoy (në spanjisht). Tecnos, Madrid. ISBN 84-309-3930-X.