Arkitektura

Pamje e Firences që tregon kupolën, e cila dominon gjithçka përreth. Ajo është oktagonale në plan dhe ovale në prerje. Ka nervura të gjera që ngrihen drejt majës me tjegulla të kuqe mes tyre dhe një fanar mermeri në krye.
Duke i shtuar kupolën Katedrales së Firences (Italia) në fillim të shekullit XV, arkitekti Filippo Brunelleschi nuk transformoi vetëm ndërtesën dhe qytetin, por edhe rolin dhe statusin e arkitektit.[1][2]
Ndërtesa Bauhaus (Gjermania). Stili Bauhaus ndihmoi në nisjen e arkitekturës moderniste.[3]

Arkitektura është studimi dhe praktika e projektimit të strukturave, sidomos atyre të banueshme. Ajo shfrytëzon teknika të inxhinierisë së ndërtimit, por konsiderohet një art pamor.[4] Është njëkohësisht procesi dhe produkti i skicimit, konceptimit,[5] planifikimit, dizajnimit dhe ndërtimit të ndërtesave apo strukturave të tjera.[6] Termi rrjedh nga latinishtja architectura; nga greqishtja e vjetër ἀρχιτέκτων (architektōn, "arkitekt"); nga ἀρχι- (archi-, "kryesor") dhe τέκτων (tektōn, "krijues"). Veprat arkitekturore, në formën materiale të ndërtesave, shpesh perceptohen si simbole kulturore dhe si vepra artistike. Qytetërimet historike shpesh identifikohen me arritjet e tyre arkitekturore të mbijetuara.[7]

Vetë praktika e arkitekturës, e cila filloi në periudhën parahistorike, është përdorur si mënyrë për të shprehur kulturën nga qytetërimet në të gjitha shtatë kontinentet.[8] Për këtë arsye, arkitektura konsiderohet një formë arti. Tekste rreth arkitekturës janë shkruar që nga kohët e lashta. Teksti më i hershëm i mbijetuar mbi teoritë arkitekturore është traktati i shekullit I p.e.s. De architectura i arkitektit romak Vitruvius, sipas të cilit një ndërtesë e mirë mishëron firmitas, utilitas, dhe venustas (qëndrueshmërinë, dobinë dhe bukurinë). Shekuj më vonë, Leon Battista Alberti i zhvilloi më tej idetë e tij, duke e parë bukurinë si një cilësi objektive të ndërtesave që gjendet në proporcionet e tyre. Në shekullin XIX, Louis Sullivan deklaroi se "forma ndjek funksionin". "Funksioni" filloi të zëvendësonte "dobinë" klasike dhe u kuptua se përfshinte jo vetëm dimensione praktike, por edhe estetike, psikologjike dhe kulturore. Ideja e arkitekturës së qëndrueshme u prezantua në fund të shekullit XX.

Arkitektura filloi si arkitekturë vernakulare rurale dhe gojore, e cila u zhvillua nga prova dhe gabimi drejt përsëritjes së suksesshme. Arkitektura urbane e lashtë ishte e fokusuar në ndërtimin e strukturave fetare dhe ndërtesave që simbolizonin pushtetin politik të sundimtarëve, derisa arkitektura greke dhe romake e zhvendosi fokusin drejt virtyteve qytetare. Arkitektura indiane dhe kineze ndikuan në forma në të gjithë Azinë, kurse arkitektura budiste veçanërisht mori nuanca të ndryshme lokale. Gjatë Mesjetës, u shfaqën stile paneuropiane të katedraleve dhe abacive romanike dhe gotike, ndërkohë që Rilindja favorizoi format klasike, të zbatuara nga arkitektë të njohur me emër. Më vonë, rolet e arkitektëve dhe inxhinierëve u ndanë.

Arkitektura moderne filloi pas Luftës së Parë Botërore si një lëvizje pararojë që kërkonte të zhvillonte një stil krejtësisht të ri, të përshtatshëm për një rend të ri shoqëror dhe ekonomik pasluftë, të fokusuar në plotësimin e nevojave të klasës së mesme dhe punëtore. Theksi u vu te teknikat dhe materialet moderne, si dhe format e thjeshtuara gjeometrike, duke hapur rrugën për superstruktura të larta. Shumë arkitektë u zhgënjyen me modernizmin, të cilin e perceptonin si a-historik dhe anti-estetik, dhe kështu u zhvillua arkitektura postmoderne dhe arkitektura bashkëkohore. Me kalimin e viteve, fusha e ndërtimit arkitekturor është zgjeruar për të përfshirë gjithçka, nga projektimi i anijeve deri te dekorimi i brendshëm.

Përkufizimet

Arkitektura mund të nënkuptojë:

  • Term i përgjithshëm për të përshkruar ndërtesat dhe struktura të tjera fizike.[9]
  • Artin dhe shkencën e dizajnimit të ndërtesave dhe (disa) strukturave jo-ndërtesore;[9] nganjëherë e quajtur "arkitektonikë".[10]
  • Stilin e dizajnit dhe metodën e ndërtimit të ndërtesave dhe strukturave të tjera fizike.[9]
  • Një formë ose strukturë unifikuese ose koherente.[11]
  • Njohurinë e artit, shkencës, teknologjisë dhe njerëzimit.[9]
  • Aktivitetin projektues të arkitektit,[9] nga makroniveli (urbanistika, arkitektura e peizazhit) deri te mikronivelin (detajet e ndërtimit dhe mobilja).
  • Praktikën e arkitektit, ku arkitektura nënkupton ofrimin ose dhënien e shërbimeve profesionale në lidhje me dizajnimin dhe ndërtimin e ndërtesave ose mjediseve të ndërtuara.[12]

Teoria

Ilustrim i grupimeve të krahëve të kllapave që përmbajnë konsola nga Yingzao Fashi, një tekst mbi arkitekturën nga Li Jue (1065–1110)

Filozofia e arkitekturës është një degë e filozofisë së artit, që merret me vlerën estetike të arkitekturës, semantikën e saj dhe lidhjen e saj me zhvillimin e kulturës. Shumë filozofë dhe teoricienë, nga Platoni te Michel Foucault,[13][14] Gilles Deleuze,[15] Robert Venturi[16] dhe Ludwig Wittgenstein, janë marrë me natyrën e arkitekturës dhe me faktin nëse arkitektura dallohet apo jo nga ndërtesa.

Traktatet historike

Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted)
Plani i katit të dytë (kati i papafingos) i Hôtel de Brionne në Paris – 1734.

Vepra e shkruar më e hershme e mbetur në fushën e arkitekturës është De architectura, e arkitektit romak Vitruviusi, shkruar në fillim të shekullit I p.e.s.[17] Sipas Vitruviusit, një ndërtesë e mirë duhet të plotësojë tre parimet e firmitas, utilitas, venustas,[18][19] të njohura zakonisht nga përkthimi origjinal në anglisht – firmness, commodity and delight. Një ekuivalent i afërt në gjuhën shqipe të sotme do të ishte:

  • Qëndrueshmëria – ndërtesa duhet të qëndrojë fort dhe të mbetet në gjendje të mirë
  • Përdorshmëria – duhet të jetë e përshtatshme për qëllimet për të cilat përdoret
  • Bukuria – duhet të jetë estetikisht e këndshme

Sipas Vitruviusit, arkitekti duhet të përpiqet t'i përmbushë sa më mirë të tria këto veçori. Leon Battista Alberti, i cili zhvillon më tej idetë e Vitruviusit në traktatin e tij, De re aedificatoria, e shihte bukurinë kryesisht si çështje proporcioni, edhe pse edhe zbukurimi luante një rol. Për Albertin, rregullat e proporcionit ishin ato që qeverisnin figurën e idealizuar njerëzore, prerjen e artë. Aspekti më i rëndësishëm i bukurisë ishte, pra, një pjesë e brendashkruar e objektit, e jo diçka e vendosur sipërfaqësisht, dhe bazohej në të vërteta universale e të njohshme. Nocioni i stilit në art nuk u zhvillua deri në shekullin XVI, me shkrimet e Giorgio Vasarit.[20] Deri në shekullin XVIII, vepra e tij Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects ishte përkthyer në italisht, frëngjisht, spanjisht dhe anglisht.

Në shekullin XVI, arkitekti, piktori dhe teoricieni manierist italian Sebastiano Serlio shkroi Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva (Veprat e plota mbi arkitekturën dhe perspektivën). Ky traktat pati një ndikim të jashtëzakonshëm në të gjithë Evropën, duke qenë doracaku i parë që theksonte aspektet praktike, e jo ato teorike, të arkitekturës, dhe ishte i pari që katalogoi pesë urdhrat arkitekturorë.[21]

Në fillim të shekullit XIX, Augustus Welby Northmore Pugin shkroi Contrasts (1836), i cili, siç sugjeronte edhe titulli, e kontraponte botën moderne dhe industriale, të cilën ai e përbuzte, me një pamje të idealizuar të një bote neo-mesjetare. Arkitektura gotike, besonte Pugin, ishte e vetmja "formë e vërtetë e krishterë e arkitekturës".[22] Kritiku anglez i artit të shekullit XIX, John Ruskin, në veprën e tij The Seven Lamps of Architecture, botuar në 1849, kishte një këndvështrim shumë më të ngushtë mbi atë çfarë përbënte arkitekturën. Arkitektura ishte "arti që i vendos dhe i zbukuron kaq mirë ndërtesat e ngritura nga njeriu … saqë pamja e tyre" kontribuon "në shëndetin e tij mendor, fuqinë dhe kënaqësinë".[23] Për Ruskinin, estetika kishte rëndësi mbizotëruese. Vepra e tij vazhdon duke thënë se një ndërtesë nuk është vërtet një vepër arkitekturore nëse nuk është në një farë mënyre "e zbukuruar". Për Ruskinin, një ndërtesë e mirëndërtuar, me proporcione të mira dhe funksionale, kishte nevojë, të paktën, për breza gurësh ose rustikim.[23]

Në lidhje me dallimin mes idealeve të arkitekturës dhe thjesht ndërtimit, arkitekti i shekullit XX Le Corbusier shkroi: "Ju përdorni gur, dru dhe beton, dhe me këto materiale ndërtoni shtëpi dhe pallate: kjo është ndërtim. Zgjuarsia është në punë. Por papritmas ju prekni zemrën time, ju më bëni mirë. Unë jam i lumtur dhe them: Kjo është e bukur. Kjo është Arkitekturë".[24] Bashkëkohësi i Le Corbusier-t, Ludwig Mies van der Rohe, thuhet se ka deklaruar në një intervistë të vitit 1959 se "arkitektura fillon kur vendos me kujdes dy tulla së bashku. Aty fillon".[25]

Konceptet moderne

Pamja tregon një ndërtesë të shekullit të 20-të me dy kulla identike shumë afër njëra-tjetrës, që ngrihen nga një ndërtesë e ulët e cila ka një kube në njërin skaj, dhe një kube të përmbysur, si një pjatë, në skajin tjetër.
Kongresi Kombëtar i Brazilit, projektuar nga Oscar Niemeyer

Arkitekti i shquar i shekullit të 19-të i qiellgërvishtësve, Louis Sullivan, nxiti një parim mbizotërues për projektimin arkitektonik: "Forma ndjek funksionin".[26] Ndërkohë që ideja se konsideratat strukturore dhe estetike duhet t'i nënshtrohen tërësisht funksionalitetit u prit njëkohësisht me popullaritet dhe skepticizëm, ajo solli konceptin e "funksionit" në vend të "dobisë" së Vitruviusit. "Funksioni" filloi të shihej si diçka që përfshin të gjitha kriteret e përdorimit, perceptimit dhe kënaqësisë së një ndërtese, jo vetëm ato praktike, por edhe ato estetike, psikologjike dhe kulturore.

Nunzia Rondanini deklaroi: "Përmes dimensionit të saj estetik, arkitektura shkon përtej aspekteve funksionale që ka të përbashkëta me shkencat e tjera humane. Përmes mënyrës së saj të veçantë të shprehjes së vlerave, arkitektura mund të stimulojë dhe të ndikojë jetën shoqërore pa supozuar se, në vetvete, do të nxisë zhvillimin shoqëror.... Ta kufizosh kuptimin e formalizmit (arkitektonik) në artin për hir të artit nuk është vetëm reaksionar; mund të jetë edhe një kërkim pa qëllim për përsosmëri apo origjinalitet, i cili e degradon formën në një thjeshtë instrumentalitet".[27]

Estetika e arkitekturës mbetet një temë e kontestuar. Janë vërejtur dallime në preferencat estetike mes arkitektëve dhe publikut.[28] Studimet gjenerisht gjejnë se ekziston një preferencë e fortë e publikut për stilet arkitektonike tradicionale dhe klasike krahasuar me projektet moderniste.[29][30][31] James Stevens Curl argumenton se arkitektët modernistë shpesh favorizojnë projekte që janë alienuese dhe dëmtuese për mjedisin.[32] Léon Krier e paraqet dominimin e stileve tradicionale në arkitekturën private si një "realitet demokratik mbizotërues", duke e kontrastuar këtë me përhapjen e projekteve moderniste në komisionet publike.[33]

Ndër filozofitë që kanë ndikuar arkitektët modernë dhe qasjen e tyre ndaj projektimit të ndërtesave janë Racionalizmi, Empirizmi,[34] Strukturalizmi,[35] Poststrukturalizmi, Dekonstruktivizmi dhe Fenomenologjia.[36]

Në fund të shekullit të 20-të, një koncept i ri iu shtua atyre që përfshiheshin tashmë brenda kompasit të strukturës dhe funksionit — konsiderimi i qëndrueshmërisë, pra arkitektura e qëndrueshme.[37] Për t'iu përgjigjur etosit bashkëkohor, një ndërtesë duhet të ndërtohet në një mënyrë miqësore ndaj mjedisit sa i përket prodhimit të materialeve të saj, ndikimit të saj mbi mjedisin natyror dhe të ndërtuar të zonës përreth, si dhe kërkesave që ajo i vendos mjedisit natyror për ngrohje, ventilim dhe ftohje, përdorimin e ujit, mbetjet dhe ndriçimin.[38][39]

Historia

Origjina dhe arkitektura popullore

Një shtëpi druri popullore në Norvegji

Ndërtimi u zhvillua fillimisht nga dinamika mes nevojave (p.sh. strehimi, siguria dhe adhurimi) dhe mjeteve (materialeve të ndërtimit të disponueshme dhe aftësive përkatëse).[40] Ndërsa kulturat njerëzore u zhvilluan dhe njohuritë filluan të formalizoheshin përmes traditave dhe praktikave gojore, ndërtimi u bë një zejtari, dhe arkitektura u bë termi i përdorur për të përshkruar aspektet shumë të formalizuara dhe të respektuara të kësaj zejtarie. Besohet gjerësisht se suksesi arkitektonik u arrit përmes provave dhe gabimeve, me gjithnjë e më pak prova dhe më shumë përsëritje ndërsa rezultatet bëheshin të kënaqshme me kalimin e kohës. Megjithatë, arkitektura popullore, në thelb një formë rudimentare, joakademike e ndërtimit e bazuar në traditat kulturore, vazhdon të prodhohet në shumë pjesë të botës.[41]

Arkitektura parahistorike

Göbekli Tepe në Turqi, mijëvjeçari i 10-të deri i 8-të p.e.s.

Vendbanimet e hershme njerëzore ishin kryesisht rurale. Zgjerimi i ekonomive rezultoi në krijimin e proto-qyteteve ose zonave urbane, të cilat në disa raste u rritën dhe u zhvilluan shumë shpejt, siç është Çatalhöyüku në Turqinë e sotme dhe Mohenxho-daro në Pakistanin e sotëm.

Vendndodhjet arkeologjike neolitike përfshijnë Göbekli Tepe[42] dhe Çatalhöyükun në Turqi,[43] Jerikon në Levant,[44] Mehrgarhun në Pakistan,[45] Skara Brae në Orkney, dhe vendbanimet e kulturës Cucuteni-Tripilje në Rumani, Moldavi dhe Ukrainë.

Epoka klasike

Ed-Deiri "Manastiri" në Petra, Jordani, rr. mesi i shekullit të parë e.s.

Në shumë civilizime të lashta, siç janë ato të Egjiptit të Lashtë dhe Mesopotamisë, arkitektura dhe urbanistika pasqyronin angazhimin e vazhdueshëm me hyjnoren dhe të mbinatyrshmen, dhe shumë kultura të lashta iu drejtuan monumentalitetit në arkitekturën e tyre për të përfaqësuar simbolikisht fuqinë politike të sundimtarit apo të vetë shtetit. Në Egjipt, edukimi i arkitektëve shtetërorë ishte i lidhur ngushtë me klasën priftërore, dhe sekretet e zanatit kalonin nga babai te djali. Planet vizatoheshin dhe më pas zbatoheshin duke përdorur vizoren, katrorin dhe trekëndëshin.[46]

Arkitektura dhe urbanistika e civilizimeve klasike, siç janë ato greke dhe romake, u zhvilluan nga idealet qytetare dhe jo nga ato fetare apo empirike. U shfaqën lloje të reja ndërtesash dhe stili arkitektonik u zhvillua në formën e rendeve arkitekturorë. Arkitektura romake u ndikua nga Arkitektura greke, pasi ata përfshinë shumë elemente greke në praktikat e tyre të ndërtimit.[47]

Tekste mbi arkitekturën janë shkruar që nga kohët e lashta — këto tekste ofronin si këshilla të përgjithshme, ashtu edhe përshkrime formale specifike apo kanone. Disa shembuj kanonesh gjenden në shkrimet e Vitruviusit në shekullin e 1-rë p.e.s.[48] Disa nga shembujt më të hershëm dhe më të rëndësishëm të arkitekturës kanonike janë fetarë.

Arkitektura aziatike

Kalaja Himeji, Japonia, 1609

Arkitektura aziatike u zhvillua ndryshe nga arkitektura evropiane, dhe stilet arkitektonike budiste, hinduse dhe sikiste kanë karakteristika të ndryshme. Ndryshe nga arkitektura e Indisë dhe arkitektura kineze, të cilat patën ndikim të madh mbi rajonet përreth, arkitektura japoneze nuk pati të tillë ndikim. Disa forma të arkitekturës aziatike shfaqën diversitet të madh rajonal, veçanërisht arkitektura budiste. Për më tepër, një tjetër arritje arkitekturore në Azi është arkitektura e tempujve hindu, e cila u zhvillua rreth shekullit V e.s. Ajo, në teori, qeveriset nga koncepte të përcaktuara në Shastrat, dhe merret me shprehjen e njëkohshme të makrokozmosit dhe mikrokozmosit.

Në shumë vende aziatike, feja panteiste çoi në forma arkitektonike që u projektuan posaçërisht për të theksuar peizazhin natyror. Gjithashtu, shtëpitë më madhështore ishin struktura relativisht të lehta, kryesisht prej druri, deri në kohët e fundit, dhe ka pak mbetje të ruajtura nga një moshë kaq e lashtë. Budizmi u shoqërua me kalimin drejt strukturave fetare prej guri dhe tulle, ndoshta duke filluar si arkitekturë e gdhendur në shkëmb, e cila shpesh është ruajtur shumë mirë.

Shkrimet e hershme aziatike mbi arkitekturën përfshijnë Kao Gong Ji-n e Kinës, nga shekujt VII deri V p.e.s., Shilpa Shastrat e Indisë së lashtë, Manjusri Vasthu Vidya Sastra e Sri Lankës, dhe Araniko nga Nepali.

Arkitektura afrikane

Xhamia e Madhe e Xhenesë në Mali, shekujt XIII–XIV, rindërtuar në 1906

Arkitektura e Afrikës është shumë e larmishme, duke reflektuar klimat, kulturat dhe historitë e shumta të kontinentit. Arkitektura tradicionale afrikane përzien traditat ndërtimore, duke përdorur një gamë të gjerë materialesh si balta, guri dhe druri. Shkallëzimi fraktal përdoret shpesh në projektim, duke bërë që pjesët më të vogla të një strukture të pasqyrojnë dizajnin e përgjithshëm. Ky koncept mund të vërehet në planimetritë e fshatrave dhe në elementët dekorativë.[49]

Strukturat historike prej guri, si muret e mëdha të Zimbabvesë së Madhe, tregojnë ndërtim të qëndrueshëm dhe afatgjatë. Thurja dhe llucosja është një teknikë e përdorur në shumë zona, ku korniza prej druri mbulohen me baltë për të krijuar struktura të rrumbullakosura që ndihmojnë në rregullimin e temperaturës së brendshme. Arkitektura në Afrikën Perëndimore, si në Porto-Novo në Beninin, Ishullin Lagos dhe Zaria në Nigeri, si dhe Dakar në Senegalin, dominohet nga stilet sudano-saheliane, afro-moderniste dhe sobrado. Ky i fundit është një formë e arkitekturës baroke portugeze-braziliane me shumë kate.[50][51]

Këto ndërtesa janë të përshtatura për klima të thata dhe të nxehta, pasi shpesh kanë oborr qendror ose të pasmë, fasada të suvatuara, planimetri simetrike, çati me tjegulla për izolim termik, dhe ballkone të spikatura. Përgjatë Bregut Suahili të Afrikës Lindore, shumë shtëpi ndërtohen me gur koralor dhe çati me shtylla mangrove. Arkitektura është një përzierje stilesh lokale, arabe dhe islame, si rrjedhojë e tregtisë përgjatë Oqeanit Indian. Etiopia gjithashtu ka tradita arkitekturore mbresëlënëse, si kishat e gdhendura në shkëmb, siç janë kishat e shekullit XIII të Lalibelës, të cilat u gdhendën drejtpërdrejt në tokë. Së bashku, këto stile theksojnë kreativitetin, përshtatshmërinë dhe thellësinë kulturore të traditave arkitekturore afrikane.[52]

Arkitektura islame

Taxh Mahali në Indi, shekulli XVII

Arkitektura islame filloi në shekullin VII, duke përfshirë forma arkitektonike nga Lindja e Mesme e lashtë dhe Bizanti, por edhe duke zhvilluar veçori për t'iu përshtatur nevojave fetare dhe shoqërore të shoqërisë. Shembuj mund të gjenden në të gjithë Lindjen e Mesme, Afrikë, Gadishullin Iberik, ishujt e Mesdheut, nënkontinentin indian dhe më vonë në pjesët lindore të Evropës, siç janë shtetet ballkanike, si rezultat i zgjerimit të Perandorisë Osmane.[53][54]

Arkitektura mesjetare evropiane

Vitrazhe në Sainte-Chapelle në Paris, 1248

Në Evropën gjatë periudhës mesjetare, gildat u formuan nga zejtarët për të organizuar zanatet e tyre, dhe kanë mbijetuar kontrata të shkruara, veçanërisht në lidhje me ndërtesat kishtare. Roli i arkitektit ishte zakonisht i njëjtë me atë të mjeshtrit murator, ose Magister lathomorum siç përshkruhen ndonjëherë në dokumentet bashkëkohore.

Ndërmarrjet kryesore arkitekturore ishin ndërtimi i abacive dhe katedraleve. Që nga rreth viti 900 e në vazhdim, lëvizjet e klerikëve dhe tregtarëve përcollën njohuritë arkitekturore nëpër Evropë, duke rezultuar në stilet paneuropiane romanike dhe gotike.

Një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë arkitekturore të Mesjetës janë fortifikimet e shumta nëpër kontinent. Nga Ballkani deri në Spanjë, dhe nga Malta deri në Estoni, këto ndërtesa përfaqësojnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë evropiane.

Arkitektura e Rilindjes

Tempietto në Romë, 1444–1514

Në Evropën e Rilindjes, që nga rreth viti 1400 e në vazhdim, pati një rilindje të diturisë klasike, të shoqëruar nga zhvillimi i Humanizmit të Rilindjes, i cili vinte theks më të madh mbi rolin e individit në shoqëri sesa kishte qenë rasti gjatë periudhës mesjetare. Ndërtesat iu atribuoheshin arkitektëve të veçantë – Brunelleschit, Albertit, Mikelanxhelos, Palladios – dhe kulti i individit kishte filluar. Ende nuk kishte një vijë ndarëse midis artistit, arkitektit, inxhinierit, apo ndonjë prej profesioneve të lidhura, dhe emërtimi shpesh varej nga preferenca rajonale.

Një rilindje e stilit klasik në arkitekturë u shoqërua nga një zhvillim i shpejtë i shkencës dhe inxhinierisë, gjë që ndikoi në proporcionet dhe strukturën e ndërtesave. Në këtë fazë, ishte ende e mundur që një artist të projektonte një urë, pasi niveli i llogaritjeve strukturore të përfshira ishte brenda aftësive të një profesionisti të përgjithshëm.

Epoka moderne e hershme dhe epoka industriale

Me njohuritë e reja në fushat shkencore dhe rritjen e materialeve dhe teknologjive të reja, arkitektura dhe inxhinieria filluan të ndaheshin, dhe arkitekti filloi të përqendrohej te estetika dhe aspektet humaniste, shpesh në kurriz të aspekteve teknike të projektimit të ndërtesave. Gjithashtu pati ngritjen e "arkitektit zotëri" (gentleman architect), i cili zakonisht merrej me klientë të pasur dhe përqendrohej kryesisht në cilësitë vizuale, të nxjerra zakonisht nga prototipe historike, të tipizuara nga shumë shtëpi fshati të Britanisë së Madhe, të krijuara në stilet Neogotik ose skocez baronial. Trajnimi formal arkitektural në shekullin e 19-të, për shembull, në École des Beaux-Arts në Francë, i jepte theks të madh prodhimit të vizatimeve të bukura dhe pak kontekstit dhe fizibilitetit.

Ndërkohë, Revolucioni Industrial hapi rrugën për prodhimin dhe konsumin masiv. Estetika u bë një kriter për klasën e mesme, pasi produktet e zbukuruara, dikur brenda fushës së zejtarisë së shtrenjtë, u bënë më të lira nën prodhimin me makineri.

Arkitektura popullore u bë gjithnjë e më e zbukuruar. Ndërtuesit e shtëpive mund të përdornin projektimin arkitektural aktual në punën e tyre, duke kombinuar veçoritë e gjetura në libra modelesh dhe revista arkitekturore.

Modernizmi

Nga e majta lart në drejtim orar: Fabrika Fagus, Alfeld, Gjermani, 1911; Kulla Einstein, Pocdam, Gjermani, 1919–22; Derzhprom, Harkiv, Ukrainë, 1925–28; Théâtre des Champs-Élysées, Paris, 1910–13; Glaspaleis, Heerlen, Holandë, 1934–35

Rreth fillimit të shekullit të 20-të, pakënaqësia e përgjithshme me theksin te arkitektura revivaliste dhe dekorimi i sofistikuar solli lindjen e shumë rrymave të reja mendimi që shërbyen si paraardhëse të arkitekturës moderne. Ndër këto spikat Deutscher Werkbund, themeluar në 1907 për të prodhuar objekte me cilësi më të mirë të prodhuara me makineri. Ngritja e profesionit të dizajnit industrial zakonisht vendoset këtu. Duke ndjekur këtë drejtim, shkolla Bauhaus, themeluar në Weimar, Gjermani, në 1919, ridefinoi kufijtë arkitekturorë të vendosur më parë gjatë historisë, duke e parë krijimin e një ndërtese si sintezën përfundimtare – kulmin – të artit, zanatit dhe teknologjisë.[55]

Kur arkitektura moderne u praktikua për herë të parë, ajo ishte një lëvizje avangardiste me themele morale, filozofike dhe estetike. Menjëherë pas Luftës së Parë Botërore, arkitektët modernistë pionierë kërkuan të zhvillonin një stil krejtësisht të ri, të përshtatshëm për një rend të ri social dhe ekonomik pas luftës, të fokusuar në plotësimin e nevojave të klasës së mesme dhe punëtore. Ata hodhën poshtë praktikën arkitekturore të rafinimit akademik të stileve historike, e cila i shërbente rendit aristokratik në rënie të shpejtë. Qasja e arkitektëve modernistë ishte të reduktonin ndërtesat në forma të pastra, duke hequr referencat historike dhe zbukurimet në favor të detajeve funksionale. Ndërtesat shfaqnin elementët e tyre funksionalë dhe strukturorë, duke ekspozuar trarë çeliku dhe sipërfaqe betoni në vend që t'i fshihnin pas formave dekorative. Arkitektë si Frank Lloyd Wright zhvilluan arkitekturën organike, në të cilën forma përcaktohej nga mjedisi dhe qëllimi i saj, me synimin për të promovuar harmoni midis banimit njerëzor dhe botës natyrore, me shembuj kryesorë Robie House dhe Fallingwater.[56][57]

Arkitektë si Mies van der Rohe, Philip Johnson, dhe Marcel Breuer punuan për të krijuar bukuri bazuar në cilësitë e brendshme të materialeve ndërtimore dhe teknikave moderne të ndërtimit, duke i këmbyer format tradicionale historike me forma gjeometrike të thjeshtuara, duke kremtuar mjetet dhe metodat e reja të mundësuara nga Revolucioni Industrial, përfshirë ndërtimin me strukturë çeliku, i cili solli në jetë superstrukturat e larta. Zhvillimi i strukturës së tubit nga Fazlur Rahman Khan ishte një përparim teknologjik në ndërtimin gjithnjë e më lart. Nga mesi i shekullit, Modernizmi u shndërrua në Stilin Ndërkombëtar, një estetikë e mishëruar në shumë mënyra nga Kullat Binjake të World Trade Center-it të Nju Jorkut, projektuar nga Minoru Yamasaki.[58]

Postmodernizmi

Shumë arkitektë e kundërshtuan modernizmin, duke e gjetur atë të zbrazët nga pasuria dekorative e stileve historike. Ndërsa gjenerata e parë e modernistëve filloi të vdesë pas Luftës së Dytë Botërore, gjenerata e dytë e arkitektëve, duke përfshirë Paul Rudolph, Marcel Breuer dhe Eero Saarinen, u përpoq të zgjeronte estetikën e modernizmit me brutalizmin, ndërtesa me fasada skulpturale shprehëse prej betoni të papërfunduar. Por një gjeneratë edhe më e re e pasluftës e kritikoi modernizmin dhe brutalizmin si tepër të ashpër, të standardizuar, monoton, dhe që nuk merrte parasysh pasurinë e përvojës njerëzore që ofrojnë ndërtesat historike përgjatë kohës dhe në vende e kultura të ndryshme.

Një reagim i tillë ndaj estetikës së ftohtë të modernizmit dhe brutalizmit është shkolla e arkitekturës metaforike, e cila përfshin gjëra si biomorfizmi dhe arkitektura zoomorfe, të dyja duke përdorur natyrën si burim kryesor frymëzimi dhe projektimi. Ndërkohë që nga disa konsiderohet thjesht si një aspekt i postmodernizmit, të tjerë e konsiderojnë atë si një shkollë më vete dhe një zhvillim të mëvonshëm të arkitekturës ekspresioniste.[59]

Duke filluar nga fundi i viteve 1950 dhe në vitet 1960, fenomenologjia arkitekturore u shfaq si një lëvizje e rëndësishme në reagimin e hershëm kundër modernizmit, me arkitektë si Charles Moore në Shtetet e Bashkuara, Christian Norberg-Schulz në Norvegji, dhe Ernesto Nathan Rogers, Vittorio Gregotti, Michele Valori, dhe Bruno Zevi në Itali, të cilët së bashku popullarizuan interesin për një arkitekturë të re bashkëkohore që synonte zgjerimin e përvojës njerëzore duke përdorur ndërtesat historike si modele dhe precedentë.[60] Postmodernizmi prodhoi një stil që kombinonte teknologjinë bashkëkohore të ndërtimit dhe materialet e lira me estetikën e stileve më të vjetra para-moderne dhe jo-moderne, nga arkitektura e lartë klasike deri te stilet ndërtimore popullore ose vernakulare rajonale. Robert Venturi e përkufizoi në mënyrë të njohur arkitekturën postmoderne si një "kasolle e zbukuruar" (një ndërtesë e zakonshme e projektuar funksionalisht nga brenda dhe e zbukuruar nga jashtë) dhe e mbrojti atë kundrejt "rosave" moderniste dhe brutaliste (ndërtesa me forma tektonike të tepërta shprehëse).[61]

Arkitektura sot

Që nga vitet 1980, ndërsa kompleksiteti i ndërtesave filloi të rritej (për sa i përket sistemeve strukturore, shërbimeve, energjisë dhe teknologjive), fusha e arkitekturës u bë multidisiplinore, me specializime për çdo lloj projekti, ekspertizë teknologjike apo metodë dorëzimi të projektit. Për më tepër, është rritur ndarja mes arkitektit 'projektues'[shën 1] dhe arkitektit 'të projektit', i cili siguron se projekti përmbush standardet e kërkuara dhe merret me çështje përgjegjësie.[shën 2] Proceset përgatitore për projektimin e çdo ndërtese të madhe janë bërë gjithnjë e më të komplikuara,[62] dhe kërkojnë studime paraprake mbi çështje si qëndrueshmëria fizike, qëndrueshmëria mjedisore, cilësia, kostoja dhe përputhshmëria me ligjet lokale. Një strukturë e madhe nuk mund të jetë më projekt i një personi të vetëm, por duhet të jetë puna e shumë vetave.

Modernizmi dhe Postmodernizmi janë kritikuar nga disa anëtarë të profesionit të arkitekturës, të cilët mendojnë se arkitektura e suksesshme nuk është një kërkim personal, filozofik apo estetik nga individualistë; përkundrazi, ajo duhet të marrë parasysh nevojat e përditshme të njerëzve dhe të përdorë teknologjinë për të krijuar mjedise të përshtatshme për jetesë, ku procesi i projektimit informohet nga studime të shkencave të sjelljes, mjedisore dhe shoqërore.

Qëndrueshmëria mjedisore është bërë një çështje kryesore, me një efekt të thellë mbi profesionin e arkitekturës. Shumë zhvillues, ata që mbështesin financimin e ndërtesave, janë edukuar për të nxitur lehtësimin e projektimit mjedisor të qëndrueshëm, në vend të zgjidhjeve të bazuara kryesisht mbi koston e menjëhershme. Shembuj kryesorë të kësaj mund të gjenden në projektimin pasiv diellor të ndërtesave, projektimet e çative më të gjelbra, materialet të biodegradueshme, dhe kujdesin më të madh ndaj përdorimit të energjisë së një strukture. Ky ndryshim i madh në arkitekturë ka ndryshuar edhe shkollat e arkitekturës, duke i bërë ato të fokusohen më shumë tek mjedisi. Ka pasur një përshpejtim në numrin e ndërtesave që kërkojnë të përmbushin parimet e ndërtimit të gjelbër dhe të projektimit të qëndrueshëm. Praktikat e qëndrueshme që ishin thelbi i arkitekturës vernakulare gjithnjë e më shumë ofrojnë frymëzim për teknika bashkëkohore mjedisisht dhe shoqërisht të qëndrueshme.[63] Sistemi i vlerësimit LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) i U.S. Green Building Council ka qenë me ndikim në këtë drejtim.[64]

Njëkohësisht, lëvizjet e fundit të Urbanizmit të Ri, arkitekturës metaforike, arkitekturës tradicionale bashkëkohore dhe arkitekturës së re klasike promovojnë një qasje të qëndrueshme ndaj ndërtimit, që vlerëson dhe zhvillon rritjen inteligjente, traditën arkitekturore dhe projektimin klasik.[65][66] Kjo në kontrast me arkitekturën moderniste dhe globalisht uniforme, si dhe në kundërshtim me kompleksët e izoluar të banimit dhe shpërndarjen e pakontrolluar urbane (suburban sprawl).[67] Muret prej xhami perde, të cilat ishin shenja dalluese e jetës urbane ultra-moderne në shumë vende, u shfaqën edhe në vende në zhvillim si Nigeria, ku stilet ndërkombëtare kishin qenë të pranishme që nga mesi i shekullit XX, kryesisht për shkak të prirjeve të arkitektëve të trajnuar jashtë vendit.[68]

Llojet

Stourhead në Uiltshire, Angli, projektuar nga Henry Hoare (1705–1785)

Arkitektura rezidenciale

Arkitektura rezidenciale është projektimi që përshtatet funksionalisht me stilin e jetesës së përdoruesit, duke iu përmbajtur kodeve të ndërtimit dhe ligjeve të zonimit.

Arkitektura komerciale

Arkitektura komerciale është projektimi i ndërtesave komerciale që u shërben nevojave të bizneseve, qeverisë dhe institucioneve fetare.[69]

Arkitektura industriale

Arkitektura industriale është projektimi i ndërtesave të specializuara industriale, ku fokusi kryesor është projektimi i ndërtesave që mund të përmbushin funksionin e tyre duke siguruar lëvizjen e sigurt të fuqisë punëtore dhe të mallrave brenda objektit.

Arkitektura e peizazhit

Arkitektura e peizazhit është projektimi i hapësirave publike të jashtme, orientuesve dhe strukturave për të arritur rezultate mjedisore, socio-sjellore ose estetike.[70] Ajo përfshin hetimin sistematik të kushteve dhe proceseve sociale, ekologjike dhe të tokës ekzistuese në peizazh, si dhe projektimin e ndërhyrjeve që do të prodhojnë rezultatin e dëshiruar. Fusha e profesionit përfshin projektimin e peizazhit, planifikimin e vendit, menaxhimin e ujërave të shirave, restaurimin mjedisor, planifikimin e parqeve dhe të rekreacionit, menaxhimin e burimeve vizuale, planifikimin dhe sigurimin e infrastrukturës së gjelbër, si dhe planifikimin master dhe projektimin e peizazhit të pasurive private dhe banesave, të gjitha në shkallë të ndryshme projektimi, planifikimi dhe menaxhimi. Një praktikant i profesionit të arkitekturës së peizazhit quhet arkitekt peizazhi.

Arkitektura e brendshme

Charles Rennie Mackintosh – Dhoma e Muzikës, 1901

Arkitektura e brendshme është projektimi i një hapësire të krijuar nga kufij strukturorë dhe nga ndërveprimi njerëzor brenda këtyre kufijve. Ajo mund të jetë gjithashtu projektimi dhe plani fillestar për përdorim, i cili më vonë riprojektohet për t'iu përshtatur një qëllimi të ndryshuar ose një projektimi thelbësisht të rishikuar për ripërdorim adaptiv të guaskës së ndërtesës.[71] Ky i fundit shpesh është pjesë e praktikave të arkitekturës së qëndrueshme, duke ruajtur burimet përmes "riciklimit" të një strukture nëpërmjet riprojektimit adaptiv. Zakonisht e referuar si arti hapësinor i projektimit mjedisor, i formës dhe i praktikës, arkitektura e brendshme është procesi përmes të cilit projektohen brendësitë e ndërtesave, duke u marrë me të gjitha aspektet e përdorimeve njerëzore të hapësirave strukturore.

Dizajni urban

Dizajni urban është procesi i projektimit dhe formësimit të karakteristikave fizike të qyteteve, të qytezave dhe të fshatrave. Ndryshe nga arkitektura, e cila fokusohet në projektimin e ndërtesave individuale, dizajni urban merret me shkallën më të gjerë të grupeve të ndërtesave, të rrugëve dhe hapësirave publike, të lagjeve dhe rretheve të tëra, si dhe të qyteteve në tërësi, me qëllim që zonat urbane të bëhen funksionale, tërheqëse dhe të qëndrueshme.[72]

Dizajni urban është një fushë ndërdisiplinore që përdor elemente nga shumë profesione të mjedisit të ndërtuar, përfshirë arkitekturën e peizazhit, planifikimin urban, arkitekturën, inxhinierinë e ndërtimit dhe inxhinierinë komunale.[73] Është e zakonshme që profesionistë të të gjitha këtyre disiplinave ta praktikojnë dizajnin urban. Kohët e fundit kanë dalë nën-fusha të ndryshme të dizajnit urban, si dizajni urban strategjik, urbanizmi i peizazhit, dizajni urban i ndjeshëm ndaj ujit dhe urbanizmi i qëndrueshëm.

Dizajni i gjelbër

Çati e gjelbër

Ndërtimi i gjelbër ka të bëjë me strukturën dhe procesin e aplikimit për minimizimin e ndikimit mjedisor të ndërtesave. Interesi për projektimin e qëndrueshëm u rrit pas embargos së naftës të vitit 1973, e cila theksoi nevojën për politika si Ligji për Ujin e Pastër (Clean Water Act) dhe krijimin e Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit (Environmental Protection Agency). Kjo motivoi një grup të vogël arkitektësh të pasionuar dhe të vetëdijshëm mjedisor për të filluar të projektonin në mënyrë më të qëndrueshme. Dizajni i gjelbër përdor strategji të energjisë së rinovueshme, si çatitë e gjelbra, ngrohjen/ftohjen pasive dhe reduktimin e materialeve, që ndihmojnë në krijimin e strukturave të qëndrueshme dhe me performancë të lartë që përzihen me natyrën përreth tyre. Materiale të qëndrueshme, si druri i rikuperuar, bambuja dhe materialet e ricikluara, përdoren për të kufizuar humbjen e burimeve. Ruajtja e ujit është një strategji tjetër kyçe, duke përdorur sisteme që sigurojnë mbledhjen e ujit të shiut dhe riciklimin e ujërave gri. Arkitektët gjithashtu i orientojnë ndërtesat për të përfituar nga klima, duke shfrytëzuar diellin për ndriçim natyral dhe erën për ventilim. Së bashku, këto strategji krijojnë ndërtesa me performancë të lartë që bashkëpunojnë me natyrën, në vend që ta kundërshtojnë atë.[74]

Lloje të tjera arkitekture

Arkitektura navale

Plani i trupit të një anijeje, që tregon formën e trupit të saj

Arkitektura navale, e njohur gjithashtu si inxhinieria navale, është një disiplinë e inxhinierisë që merret me procesin e projektimit inxhinierik, ndërtimin e anijeve, mirëmbajtjen dhe operimin e mjeteve lundruese dhe strukturave detare.[75][76][77] Arkitektura navale përfshin kërkim bazë dhe të zbatuar, projektim, zhvillim, vlerësim të projektimit dhe llogaritje gjatë të gjitha fazave të jetës së një mjeti detar. Projektimi paraprak i anijes, projektimi i saj i detajuar, ndërtimin, provat në det, operimi dhe mirëmbajtja, lëshimi në ujë dhe nxjerrja në dok janë aktivitetet kryesore të përfshira. Llogaritjet e projektimit të anijeve kërkohen gjithashtu për anijet që modifikohen (nëpërmjet konvertimit, rindërtimit, modernizimit ose riparimit). Arkitektura navale përfshin gjithashtu hartimin e rregulloreve të sigurisë dhe të rregullave të kontrollit të dëmtimeve, si dhe miratimin dhe certifikimin e projekteve të anijeve për të përmbushur kërkesat statutore dhe jostatutore.

Arkitekturat "metaforike"

"Arkitektura" përdoret si metaforë për shumë teknika apo fusha moderne të strukturimit të abstraksioneve. Këto përfshijnë:

  • Arkitektura kompjuterike, një bashkësi rregullash dhe metodash që përshkruajnë funksionalitetin, organizimin dhe zbatimin e sistemeve kompjuterike, ku arkitektura e softuerit, arkitektura e harduerit dhe arkitektura e rrjetit mbulojnë aspekte më specifike.
  • Arkitektura e biznesit, e përkufizuar si "një plan themelor i ndërmarrjes që siguron një kuptim të përbashkët të organizatës dhe përdoret për të përafruar objektivat strategjikë me kërkesat taktike."[78] Arkitektura e ndërmarrjes është një term tjetër.
  • Arkitektura kognitive, teori mbi strukturën e mendjes njerëzore.
  • Arkitektura e sistemit, një model konceptual që përcakton strukturën, sjelljen, dhe pamje të tjera të çdo lloj sistemi.[79]

Arkitektura sizmike

Termi 'arkitektura sizmike' ose 'arkitektura e tërmeteve' u përdor për herë të parë në vitin 1985 nga Robert Reitherman.[80] Fraza "arkitektura e tërmeteve" përdoret për të përshkruar një shkallë të shprehjes arkitekturore të qëndrueshmërisë ndaj tërmeteve, ose implikimin e konfigurimit, formës apo stilit arkitektonik në qëndrueshmërinë sizmike. Ajo përdoret gjithashtu për të përshkruar ndërtesa te të cilat konsideratat e projektimit sizmik ndikuan në arkitekturën e tyre. Mund të konsiderohet si një qasje e re estetike në projektimin e strukturave në zona të prirura ndaj tërmeteve.[81] Gjerësia e mundësive shprehëse shtrihet nga përdorimet metaforike të çështjeve sizmike deri te shfaqja më e drejtpërdrejtë e teknologjisë sizmike. Ndërkohë që rezultatet e një arkitekture të tërmeteve mund të jenë shumë të larmishme në manifestimet e tyre fizike, shprehja arkitekturore e parimeve sizmike mund të marrë gjithashtu shumë forma dhe nivele sofistikimi.[82]

Shiko edhe

  • Konkursi i projektimit arkitektonik
  • Inxhinieria arkitektonike
  • Teknologjia arkitektonike
  • Arkitektura efemere
  • Indeksi i artikujve të arkitekturës
  • Lista e softuerëve BIM
  • Përmbledhje e arkitekturës
  • Arkitektura e kundërt
  • Kronologjia e arkitekturës

Shënime

  1. ↑ Arkitekti projektues është ai që është përgjegjës për projektimin.
  2. ↑ Arkitekti i projektit është ai që është përgjegjës për sigurimin se projekti ndërtohet saktë dhe që administron kontratat e ndërtimit – në praktikat arkitekturore jo-të specializuara arkitekti i projektit është njëkohësisht edhe arkitekti projektues, dhe termi i referohet roleve të ndryshme që luan arkitekti në faza të ndryshme të procesit.

Referime

  1. ↑ "The Dome of Santa Maria del Fiore" (në anglisht). Museo Galileo, Museum and Institute of History and Science. 1 prill 2013. Arkivuar nga origjinali më 1 prill 2013. Marrë më 30 janar 2013.
  2. ↑ Fanelli, Giovanni (1980). "The Dome". Brunelleschi (në italisht). Firence: Becocci. fq. 10–41.
  3. ↑ Pevsner, Nikolaus, red. (1999). A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (Paperback) (në anglisht). Fleming, John; Honour, Hugh (bot. 5th). London: Penguin Books. fq. 880. ISBN 978-0-14-051323-3.
  4. ↑ "architecture – Expression of technique". Britannica (në anglisht). Marrë më 21 shtator 2022.
  5. ↑ Pierre, Leclercq; Safin, Stéphane; Delfosse, Vincent (tetor 2010). "Phases of an architectural project". Mixed-Reality Prototypes to Support Early Creative Design (në anglisht). doi:10.1007/978-1-84882-733-2_21. hdl:2268/32048. Arkivuar nga origjinali më 18 prill 2023 – nëpërmjet ResearchGate.
  6. ↑ "architecture". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 nëntor 2017. Marrë më 27 tetor 2017.
  7. ↑ Pace, Anthony (2004). "Tarxien". përmbledhur nga Daniel Cilia (red.). Malta before History – The World's Oldest Free Standing Stone Architecture (në anglisht). Miranda Publishers. ISBN 978-9990985085.
  8. ↑ "7 Things I Learned About "Home" from Talking to Architects on Every Continent". Apartment Therapy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 nëntor 2020. Marrë më 5 dhjetor 2020.
  9. 1 2 3 4 5 Shorter Oxford English Dictionary (1993), Oxford, ISBN 0198605757.
  10. ↑ Nga fjala angleze architectonics.
  11. ↑ Merriam–Webster's Dictionary of English Usage, ISBN 978-0-87779-132-4.
  12. ↑ "Gov.ns.ca" (në anglisht). Gov.ns.ca. Arkivuar nga origjinali më 2011-07-21. Marrë më 2011-07-02.
  13. ↑ Lahiji, Nadir, red. (2014). The Missed Encounter of Radical Philosophy with Architecture. Bloomsbury Studies in Philosophy (në anglisht). A&C Black. ISBN 978-1-4725-0687-0.
  14. ↑ Hirst, Paul (vjeshtë 1993). "Foucault and Architecture". AA Files (në anglisht). 26. Architectural Association School of Architecture: 52–60. JSTOR 29543867.
  15. ↑ Deleuze, Gilles (1990). Pourparlers (në frëngjisht). Paris: Minuit. fq. 219. It is not the line that is between two points, but the point that is at the intersection of several lines.
  16. ↑ Costanzo, Denise R. (2019). "Robert Venturi: 1925–2018". Architectural Research Quarterly (në anglisht). 22 (4). Cambridge University Press: 284–289. doi:10.1017/S1359135518000738.
  17. ↑ Pollio, Vitruvius (1999). Ten Books on Architecture (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-00292-3.
  18. ↑ "Vitruvius Ten Books on Architecture, with regard to landscape and garden design". gardenvisit.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2007. Marrë më 14 nëntor 2005.
  19. ↑ "Vitruvius" (në anglisht). Penelope.uchicago.edu. Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2022. Marrë më 2 korrik 2011.
  20. ↑ Françoise Choay, Alberti and Vitruvius, editor, Joseph Rykwert, Profile 21, Architectural Design, Vol. 49, No. 5–6.
  21. ↑ Sebastiano Serlio – On domestic architecture. Arkivuar 16 prill 2021 tek Wayback Machine, Columbia University Libraries, qasur më 5 shkurt 2021.
  22. ↑ D'Anjou, Philippe (2011). "An Ethics of Freedom for Architectural Design Practice". Journal of Architectural Education (në anglisht). 64 (2): 141–147. doi:10.1111/j.1531-314X.2010.01137.x. JSTOR 41318789. S2CID 110313708.
  23. 1 2 John Ruskin, The Seven Lamps of Architecture, G. Allen (1880), ribotuar nga Dover, (1989), ISBN 0-486-26145-X.
  24. ↑ Le Corbusier, Towards a New Architecture (Drejt një arkitekture të re), Dover Publications (1985). ISBN 0-486-25023-7.
  25. ↑ Verney, Harriet (25 korrik 2017). "9 innovative contemporary buildings that test the limits of humble brick". CNN (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 maj 2023. Marrë më 29 maj 2023.
  26. ↑ Lidwell, William; Holden, Kritina; Butler, Jill (2023). Universal Principles of Design (në anglisht). Rockport Publishers. ISBN 978-0-7603-7517-4.
  27. ↑ Rondanini, Nunzia (1981). "Architecture and Social Change". Heresies II (në anglisht). 3 (3). New York: Neresies Collective Incorporated: 3–5. Marrë më 10 mars 2026.
  28. ↑ Najar, Karim; Nylander, Ola; Woxnerud, William (2024). "Public's Visual Preferences Survey Facilitates Community-Based Design and Color Standards Creation". Buildings (në anglisht). 14 (9): 2929. doi:10.3390/buildings14092929. ISSN 2075-5309.
  29. ↑ Pruszynski, Jan (dhjetor 2018). "Who Do We Design For?". Lost in Limbo (në anglisht). Delft University of Technology. fq. 11–13. Arkivuar nga origjinali më 25 maj 2022. Marrë më 29 dhjetor 2024.
  30. ↑ Klettner, Andrea (16 tetor 2009). "Public Favours Traditional Architecture". Architects' Journal (në anglisht). Marrë më 29 dhjetor 2024.
  31. ↑ Alexander, Abby (14 tetor 2020). "Classical Buildings Beat Modern Ones in U.S. Poll". Bloomberg (në anglisht). Marrë më 29 dhjetor 2024.
  32. ↑ Curl, James Stevens (2018). Making Dystopia: The Strange Rise and Survival of Architectural Barbarism (në anglisht). Oxford University Press. fq. xxv–xxxi.
  33. ↑ Krier, Léon (2009). The Architecture of Community (në anglisht). Island Press. fq. 7–9. ISBN 978-1-59726-578-2.
  34. ↑ Boothby, Thomas E.; Clough, Sharyn (2017). "Empiricist and Rationalist Approaches to the Design of Concrete Structures". APT Bulletin: The Journal of Preservation Technology (në anglisht). 48 (1, special issue on concrete). Association for Preservation Technology International (APT): 6–14. JSTOR 26291030.
  35. ↑ Qin, Yuan. "The influence of structuralism in the field of architecture". Academic Journal of Architecture and Geotechnical Engineering (në anglisht). 5 (5): 23–27. doi:10.25236/AJAGE.2023.050504.
  36. ↑ Soltani, Saeid; Kirci, Nazan (2019). "Phenomenology and Space in Architecture". International Journal of Architectural Engineering Technology (në anglisht). 6. Avanti Publishing. doi:10.15377/2409-9821.2019.06.1.
  37. ↑ Baweja, Vandana (2017). "Sustainable architecture, A short history". Routledge Handbook of the History of Sustainability (në anglisht) (bot. 1st). doi:10.1002/sd.1530. ISBN 978-1-315-54301-7.
  38. ↑ Keitsch, Martina (maj–qershor 2012). "Sustainable Architecture, Design and Housing". Sustainable development (në anglisht). 20 (3, Sustainable architecture, design and housing): 141–145. doi:10.1002/sd.1530.
  39. ↑ Ragheb, Amany; El-Shimy, Hisham; Ragheb, Ghada (6 janar 2016). "Green Architecture: A Concept of Sustainability". Procedia – Social and Behavioral Sciences (në anglisht). 216. Elsevier: 778–787. doi:10.1016/j.sbspro.2015.12.075.
  40. ↑ Fitch, James Marston; Branch, Daniel P. (dhjetor 1960). "Primitive Architecture and Climate" (PDF). Scientific American (në anglisht). 203 (6): 134–145. JSTOR 24940726. Marrë më 12 mars 2026.
  41. ↑ Zhai, Zhiqiang (John); Previtali, Jonathan M. (mars 2010). "Ancient vernacular architecture: characteristics categorization and energy performance evaluation". Energy and Buildings (në anglisht). 42 (3). Elsevier: 357–365. doi:10.1016/j.enbuild.2009.10.002.
  42. ↑ "Geometry and Architectural Planning at Göbekli Tepe, Turkey". Cambridge Archaeological Journal (në anglisht). 30 (2): 343–357. maj 2020. doi:10.1017/S0959774319000660.
  43. ↑ Barański, Marek Z.; García-Suárez, Aroa; Klimowicz, Arkadiusz; Love, Serena; Pawłowska, Kamilla (2015). "The Architecture of Neolithic Çatalhöyük as a Process". Assembling Çatalhöyük (në anglisht) (bot. 1st). Routledge. doi:10.4324/9781351190992. ISBN 978-1-351-19099-2.
  44. ↑ Kenyon, Kathleen M. (janar–dhjetor 1954). "Excavations at Jericho". The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland (në anglisht). 84 (1/2). Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland: 103–110. doi:10.2307/2844004. JSTOR 2844004.
  45. ↑ Jarrige, Jean–François (1993). The Early Architectural Traditions of Greater Indus as Seen from Mehrgarh, Baluchistan. Symposium Papers XV: Urban Form and Meaning in South Asia: The Shaping of Cities from Prehistoric to Precolonial Times. Studies in the History of Art (në anglisht). Vëll. 31. National Gallery of Art. fq. 25–33. JSTOR 42620470.
  46. ↑ MacDonald, William L. (2000). "The Practice of Architecture in the Ancient World: Eygpt and Greece". përmbledhur nga Kostof, Spiro (red.). The Architect: Chapters in the History of the Profession (në anglisht). University of California Press. fq. 3–26. ISBN 978-0-520-22604-3.
  47. ↑ "Introduction to Greek architecture". Khan Academy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 tetor 2014. Marrë më 23 qershor 2017.
  48. ↑ Di Pasquale, Giovanni (2015). "Vitruvius's Image of the Universe: Architecture and Mechanics". përmbledhur nga Sanvito, Paolo (red.). Vitruvianism: Origins and Transformations (në anglisht). Walter de Gruyter GmbH & Co KG. fq. 49–64. ISBN 978-3-11-042228-3.
  49. ↑ "Fractals in African Design – The Center for Generative Justice" (në anglishte amerikane). Marrë më 16 mars 2026.
  50. ↑ Mokwete, H. Killion (31 dhjetor 2025). "Aguda/Afro-Brazilian architectural heritage in the bight of Benin". Regional Studies, Regional Science (në anglisht). 12 (1): 924–942. doi:10.1080/21681376.2025.2578959. ISSN 2168-1376.
  51. ↑ Giles, Edvige Jean-François,Chris (19 korrik 2017). "Historical architecture is vanishing from Lagos". CNN (në anglisht). Marrë më 7 prill 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
  52. ↑ Mukalay, Joel (29 dhjetor 2025). "Tracing the History of African Architecture". Terrafriq (në anglisht). Marrë më 16 mars 2026.
  53. ↑ Sardar, Marika (tetor 2004). "Essay: The Later Ottomans and the Impact of Europe". www.metmuseum.org (në anglisht). The Met. Arkivuar nga origjinali më 13 shkurt 2019. Marrë më 12 shkurt 2019.
  54. ↑ Lory, Bernard (2015). "The Ottoman Legacy in the Balkans" (html / pdf). Entangled Histories of the Balkans – Volume Three (në anglisht). fq. 355–405. doi:10.1163/9789004290365_006. ISBN 978-9004290365. Arkivuar nga origjinali më 13 shkurt 2019. Marrë më 12 shkurt 2019.
  55. ↑ Winton, Alexandra Griffith (gusht 2007). "The Bauhaus, 1919–1933". metmuseum.org (në anglisht). Metropolitan Museum of Art. Marrë më 6 tetor 2025.
  56. ↑ Netto, David (7 maj 2011). "What's So Great About Frank Lloyd Wright's Fallingwater?". The Wall Street Journal (në anglisht). fq. D7. ISSN 0099-9660. ProQuest 2729856894.
  57. ↑ Decker, Cindy (4 maj 2017). "Falling for Frank Lloyd Wright in Pennsylvania's Laurel Highlands". Chicago Tribune (në anglisht). ISSN 1085-6706. Marrë më 9 dhjetor 2024.
  58. ↑ Davidson, Justin (27 gusht 2011). "The Encyclopedia of 9/11: Yamasaki, Minoru: An architect whose legacy didn't work out as he'd planned". New York (në anglisht).
  59. ↑ Fez-Barringten, Barie (2012). Architecture: The Making of Metaphors (në anglisht). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-4438-3517-6.
  60. ↑ Otero-Pailos, Jorge (2010). Architecture's Historical Turn: Phenomenology and the Rise of the Postmodern (në anglisht). Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-6604-1. Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
  61. ↑ Venturi, Robert (1966). Complexity and Contradiction in Architecture (në anglisht). New York: Museum of Modern Art. complexity and contradiction in architecture.
  62. ↑ "Imaginaries on Matter: Tools, Materials, Origins". aadr.info (në anglishte amerikane). Marrë më 23 qershor 2024.
  63. ↑ OneWorld.net (31 mars 2004). "Vernacular Architecture in India" (në anglisht). El.doccentre.info. Arkivuar nga origjinali më 3 mars 2021. Marrë më 2 korrik 2011.
  64. ↑ Sisteme të tjera vlerësimi për efiçiencën e energjisë dhe ndërtimin e gjelbër përfshijnë Energy Star, Green Globes, dhe CHPS (Collaborative for High Performance Schools).
  65. ↑ "The Charter of the New Urbanism". cnu.org (në anglisht). 20 prill 2015. Arkivuar nga origjinali më 29 qershor 2015. Marrë më 23 mars 2014.
  66. ↑ "Beauty, Humanism, Continuity between Past and Future" (në anglisht). Traditional Architecture Group. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2018. Marrë më 23 mars 2014.
  67. ↑ Issue Brief: Smart-Growth: Building Livable Communities Arkivuar 19 nëntor 2018 tek Wayback Machine. American Institute of Architects. Marrë më 23 mars 2014.
  68. ↑ "Architecture". Litcaf (në anglishte amerikane). 10 shkurt 2016. Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2018. Marrë më 4 qershor 2017.
  69. ↑ Zurn, Scott. "Commercial Architecture: Types and Benefits". levelengineering.com (në anglisht). Level. Marrë më 6 tetor 2025.
  70. ↑ Geoffrey Jellicoe, Susan Jellicoe, The Landscape of Man: Shaping the Environment from Prehistory to the Present Day. ISBN 978-0500274316.
  71. ↑ "Interior Architecture". RISD Interior Architecture Graduate Department (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2022. Marrë më 28 shkurt 2017.
  72. ↑ Boeing; etj. (2014). "LEED-ND and Livability Revisited". Berkeley Planning Journal (në anglisht). 27: 31–55. doi:10.5070/BP327120808. Arkivuar nga origjinali më 4 korrik 2019. Marrë më 15 prill 2015.
  73. ↑ Van Assche, K., Beunen, R., Duineveld, M., & de Jong, H. (2013). "Co-evolutions of planning and design: Risks and benefits of design perspectives in planning systems" Arkivuar 2013-06-28 tek Wayback Machine. Planning Theory, 12(2), 177–198.
  74. ↑ "Four decades of green design | The American Institute of Architects". www.aia.org (në anglisht). Marrë më 16 mars 2026.
  75. ↑ RINA. "Careers in Naval Architecture". www.rina.org.uk (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 tetor 2017. Marrë më 26 shkurt 2017.
  76. ↑ Biran, Adrian; (2003). Ship hydrostatics and stability, Butterworth-Heinemann. ISBN 0-7506-4988-7.
  77. ↑ Lewis, Edward V. (1938). Principles of Naval Architecture (në anglisht) (bot. 3rd). Virginia: The Society of Naval Architects and Marine Engineers. ISBN 0939773007.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Gabime ISBN të injoruara (lidhja)
  78. ↑ Grupi i Interesit të Posaçëm për Arkitekturën e Biznesit të OMG "What Is Business Architecture? Arkivuar 13 korrik 2017 tek Wayback Machine" në bawg.omg.org, 2008 (archive.org). Hyrë më 2015-04-03; cituar në: William M. Ulrich, Philip Newcomb Information Systems Transformation: Architecture-Driven Modernization Case Studies. (2010), f. 4.
  79. ↑ Hannu Jaakkola dhe Bernhard Thalheim. (2011) "Architecture-driven modelling methodologies." Në: Proceedings of the 2011 conference on Information Modelling and Knowledge Bases XXII. Anneli Heimbürger et al. (red.). IOS Press. f. 98.
  80. ↑ Reitherman, Robert (1985), Earthquake Engineering and Earthquake Architecture. Part of the AIA Workshop for Architects and Related Building Professionals on Designing for Earthquakes in the Western Mountain States (në anglisht)
  81. ↑ Llunji, Mentor (2016). Seismic Architecture – The architecture of earthquake resistant structures (në anglisht). Msproject. ISBN 978-9940979409.
  82. ↑ Charleson, Andrew (2000). Towards An Earthquake Architecture. 12th World Conference on Earthquake Engineering (në anglisht).

Lidhje të jashtme

Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Arkitekturën.
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.