Deshifrimi
Në filologji, deshifrimi është zbulimi i kuptimit të teksteve të shkruara në gjuhë ose shkrime të lashta apo të paqarta.[1] Deshifrimi në kriptografi i referohet dekriptimit.[2] Termi përdoret në mënyrë sardonike në gjuhën e përditshme për të përshkruar përpjekjet për të lexuar një shkrim të dobët dore.[3] Në gjenetikë, deshifrimi është përpjekja e suksesshme për të kuptuar ADN-në, e cila shihet në mënyrë metaforike si një tekst që përmban njësi të ngjashme me fjalët.[4] Në të gjithë shkencën, termi deshifrim është sinonim i të kuptuarit të dukurive biologjike dhe kimike.
Gjuhët e lashta
Në disa raste, një objekt shumëgjuhësh ka qenë i nevojshëm për ta lehtësuar deshifrimin, Guri i Rosetës është shembulli klasik. Teknikat statistikore ofrojnë një rrugë tjetër drejt deshifrimit, siç bën analiza e gjuhëve moderne që rrjedhin nga gjuhët e lashta në të cilat shkruhen tekste të padeshifruara. Informacioni arkeologjik dhe historik është i dobishëm në verifikimin e deshifrimeve të hipotezave.
Deshifruesit
| Emri i studiuesit | Shkrimi i deshifruar |
|---|---|
| Magnus Celsius | Staveless Runes |
| Jón Ólafsson of Grunnavík | Cipher runes |
| Jean-Jacques Barthélemy | Palmyrene alphabet |
| Jean-Jacques Barthélemy | Phoenician alphabet |
| Antoine-Isaac Silvestre de Sacy | Pahlavi script |
| Jean-François Champollion | Egyptian Hieroglyphs |
| Georg Friedrich Grotefend, Eugène Burnouf, and Henry Rawlinson | Old Persian Cuneiform |
| Thomas Young | Demotic script |
| Manuel Gómez-Moreno | Northeastern Iberian script |
| James Prinsep | Brahmi, Kharosthi |
| Edward Hincks | Mesopotamian Cuneiform |
| Bedřich Hrozný | Hittite Cuneiform |
| Vilhelm Thomsen | Old Turkic |
| George Smith and Samuel Birch, et al.[5] | Cypriot syllabary |
| Hans Bauer and Édouard Paul Dhorme[6] | Ugaritic alphabet |
| Wáng Yìróng, Liú È, Sūn Yíràng, et al. | Oracle Bone script |
| Aleksei Ivanovich Ivanov, Nikolai Aleksandrovich Nevsky, et al. | Tangut script |
| Michael Ventris, John Chadwick, and Alice Kober | Linear B |
| Yuri Knorozov and Tatiana Proskouriakoff, et al. | Maya |
| Louis Félicien de Saulcy | Libyco-Berber script (almost fully) |
| Jan-Olof Tjäder | "Enlarged opening script" of Ravenna (variant of the Latin alphabet) |
| Zaza Alexidze | Caucasian Albanian alphabet |
| François Desset[7] | Linear Elamite |
Shiko edhe
Skriptat e deshifruara
- Kuneiformat
- Hieroglifet egjiptiane
- Linear B
Skriptat e padeshifruara
- Shkrimi Indus
- Linear A
- Gjuha numidiane
Referime
- ↑ Trask, R.L (2000). The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Fitzroy Dearborn Publishers, p. 82 ("The process of determining the relation between an extinct and unknown writing system and the language it represents. Strictly, decipherment is the elucidation of the script—that is, determining the values of the written characters")
- ↑ Vaudenay, Serge (2006). A Classical Introduction to Cryptography. Springer, p.3. ("Action to transform a ciphertext into a plaintext by an authorized party [emphasis added]")
- ↑ "Decipher Definition & Meaning | Dictionary.com" (në anglisht).
- ↑ Snustad, D. Peter, et al. (2016). Principles of Genetics. Wiley, p.302
- ↑ "Cypro-Syllabic" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2020. Marrë më 16 prill 2023.
- ↑ "Anatomy of a Decipherment", http://images.library.wisc.edu/WI/EFacs/transactions/WT1966/reference/wi.wt1966.adcorre.pdf Arkivuar 4 tetor 2020 tek Wayback Machine"
- ↑ "Breaking the Code (Francois Desset, Padua) - YouTube". www.youtube.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-12-11. Marrë më 2021-01-04.