Holokausti i romëve
| Holokausti i romëve | |
|---|---|
| Part of World War II | |
 Roma evropianë në Asperg, Nazi Germany, mblidhen për deportim nga autoritetet naziste gjermane më 22 maj 1940. | |
| Vendndodhja | German-occupied Europe |
| Data | 1939–1945[1][2] |
| Shënjestra | Roma evropianë[a] |
| Lloji i sulmit | Genocide, ethnic cleansing, mass murder, starvation, mass shooting, concentration camps, death camps |
| Vdekje | Midis 250,000 dhe 500,000[2][3] |
| Autorët | Nazi Germany dhe aleatët, bashkëpunëtorët dhe regjimet mike të saj, përfshirë edhe Vichy France |
| Motivi | Antiziganism, Germanisation, Pan-Germanism, Racism, Nazi racial policy |
Holokausti i romëve [b] i referohet gjenocidit të romëve dhe sintive evropianë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Që prej vitit 1933, Gjermania naziste nisi persekutimin e romëve dhe sintive evropianë, të cilët etiketoheshin si “ciganë”, duke i internuar me forcë dhe duke i nënshtruar sterilizimit të detyruar. Autoritetet gjermane i nënshtruan romët arrestimit dhe ndalimit arbitrar, punës së detyruar, deportimit dhe vrasjes masive në kampet e përqendrimit dhe të shfarosjes.[2]
Në regjimin e Adolf Hitlerit, një dekret shtesë i Ligjeve të Nurembergut i klasifikoi romët si armiq racorë të shtetit, në të njëjtën kategori me hebrenjtë. Kështu, sintit dhe romët në Evropë u përballën me një fat të ngjashëm me atë të hebrenjve në Holokaust. Historianët vlerësojnë se midis 250,000 dhe 500,000 romë dhe sinti u vranë nga Gjermania naziste dhe bashkëpunëtorët e saj.[4][2]
Në mars 1982, Gjermania Perëndimore njohu zyrtarisht se Gjermania naziste kishte kryer gjenocid kundër sintive dhe romëve.[2] Në vitin 2011, Polonia e miratoi zyrtarisht 2 gushtin si ditë përkujtimore të gjenocidit rom.[5]
Historia
Diskriminimi antirom para vitit 1933
Shfaqja e racizmit shkencor
Në fund të shekullit XIX, shfaqja e racizmit shkencor dhe e darvinizmit shoqëror, që lidhte dallimet shoqërore me dallimet racore, u përdor nga mendimtarë dhe institucione të ndryshme për të justifikuar paragjykimin ndaj hebrenjve dhe romëve. Gjatë kësaj periudhe, koncepti i racës u përdor sistematikisht për të shpjeguar dukuri shoqërore. Mbështetësit e kësaj qasjeje përpiqeshin të provonin se racat njerëzore nuk ishin thjesht variacione të së njëjtës specie, por grupe me origjina biologjike thelbësisht të ndryshme. Mbi këtë bazë, ata krijuan një hierarki racore që i paraqiste disa grupe minoritare si “të tjera” dhe inferiore nga pikëpamja biologjike.[6]
Përveçse ishte një periudhë në të cilën promovohej gjerësisht pseudoshkenca racore, fundi i shekullit XIX ishte edhe një periudhë modernizimi të mbështetur nga shteti në Gjermani. Zhvillimi industrial ndryshoi shumë aspekte të shoqërisë. Mbi të gjitha, ndryshimet që ndodhën gjatë kësaj periudhe bënë që të zhvendoseshin normat shoqërore të punës dhe të jetës. Për romët, kjo zhvendosje e normave shoqërore të punës dhe të jetës solli mohimin e mënyrës së tyre tradicionale të jetesës si zejtarë dhe artizanë. János Bársony dhe Ágnes Daróczi vërejnë se zhvillimi industrial ua uli vlerën shërbimeve të tyre si zejtarë, duke sjellë shpërbërjen e komuniteteve të tyre dhe margjinalizimin shoqëror.[7]
Persekutimi nga Perandoria Gjermane dhe Republika e Vajmarit
Zhvillimet në fushën e pseudoshkencës racore dhe modernizimit çuan në ndërhyrje shtetërore kundër romëve, të zbatuara si nga Perandoria Gjermane, ashtu edhe nga Republika e Vajmarit. Në vitin 1899, Drejtoria Perandorake e Policisë në Mynih ngriti një shërbim informativ për romët pranë Policisë së Sigurisë. Qëllimi i tij ishte të mbante evidenca për komunitetin rom, përfshirë karta identifikimi, gjurmë gishtash dhe fotografi, si edhe ta mbikëqyrte vazhdimisht atë. Në vitin 1904, Prusia miratoi një vendim që kërkonte rregullimin e lëvizjes së ciganëve. Në vitin 1911, Ministria e Brendshme e Bavarisë organizoi një konferencë në Mynih për të diskutuar “çështjen cigane” dhe për të bashkërenduar përpjekjet kundër ciganëve.[8]
Romëve në Republikën e Vajmarit u ndalohej hyrja në pishina publike, parqe dhe hapësira të tjera çlodhëse, ndërsa në Gjermani dhe në pjesë të tjera të Evropës ata paraqiteshin si kriminelë dhe spiunë.[9]
Ligji i vitit 1926 “Për luftën kundër ciganëve, endacakëve dhe atyre që shmangin punën” u zbatua në Bavari dhe, deri në vitin 1929, u bë model edhe për pjesë të tjera të Gjermanisë. Ky ligj synonte kufizimin e lëvizjes së romëve, vendosjen e tyre nën mbikëqyrje dhe ndalimin e qëndrimit ose kampimit në grupe. Ata që nuk mund të provonin punësim të rregullt rrezikonin të dërgoheshin në punë të detyruar deri në dy vjet. Herbert Heuss vëren se ky ligj bavarez u bë model për shtetet e tjera gjermane dhe madje edhe për vendet fqinje.[6]
Kërkesa që romët të hiqnin dorë nga mënyra e tyre endacake e jetesës dhe të vendoseshin në një rajon të caktuar ishte shpesh në qendër të politikave kundër romëve, si në Perandorinë Gjermane, ashtu edhe në Republikën e Vajmarit. Pasi vendoseshin në një vend, komunitetet përqendroheshin dhe izoloheshin në një zonë të vetme të qytetit. Ky segregim lehtësoi praktikat e mbikëqyrjes së drejtuar nga shteti dhe të ashtuquajturin “parandalim të krimit”.[6]
Pas miratimit të Ligjit për luftën kundër ciganëve, endacakëve dhe atyre që shmangin punën, politikat publike filluan gjithnjë e më shumë të synonin romët shprehimisht mbi bazë racore. Në vitin 1927, Prusia miratoi një ligj që detyronte të gjithë romët të mbanin karta identiteti. Rreth tetë mijë romë u regjistruan në këtë mënyrë dhe iu nënshtruan detyrimisht marrjes së gjurmëve të gishtave dhe fotografimit. Dy vjet më vonë, ky fokus u bë edhe më i qartë. Në vitin 1929, landi gjerman i Hessenit propozoi “Ligjin për luftën kundër kërcënimit cigan”. Po atë vit u hap edhe Qendra për Luftën Kundër Ciganëve në Gjermani. Ky institucion vendosi kufizime mbi udhëtimin e romëve pa dokumente dhe lejoi arrestime e ndalime arbitrare në emër të “parandalimit të krimit”.[10]
Pastërtia e racës ariane
Për shekuj me radhë, fiset rome iu nënshtruan përndjekjes dhe poshtërimit antirom në Evropë. Ata stigmatizoheshin si kriminelë të zakonshëm, të papërshtatur shoqërorë dhe endacakë. Kur Hitleri mori pushtetin në nivel kombëtar në vitin 1933, ligjet kundër ciganëve në Gjermani mbetën në fuqi. Sipas “Ligjit kundër kriminelëve të rrezikshëm të zakonshëm” të nëntorit 1933, policia arrestoi shumë romë, së bashku me të tjerë që nazistët i konsideronin “asocialë”, si prostituta, lypës, endacakë të pastrehë dhe alkoolistë, dhe i burgosi në kampe internimi.[4]
Pas ardhjes së Hitlerit në pushtet, legjislacioni kundër romëve u mbështet gjithnjë e më shumë në një retorikë raciste. Politika, e cila fillimisht bazohej në premisën e “luftës kundër krimit”, u ridrejtua drejt “luftës kundër një populli”. Grupet e shënjestruara nuk përcaktoheshin më mbi baza juridike, por bëheshin viktima të një politike të racializuar.[6]
Departamenti i Higjienës Racore dhe Biologjisë së Popullsisë filloi të kryente eksperimente mbi romët për të përcaktuar kriteret e klasifikimit të tyre racor.[11]
Nazistët ngritën Njësinë Kërkimore për Higjienën Racore dhe Biologjinë Demografike (Rassenhygienische und Bevölkerungsbiologische Forschungsstelle, Departamenti L3 i Departamentit të Shëndetësisë së Rajhut) në vitin 1936. E drejtuar nga Robert Ritter dhe ndihmësja e tij Eva Justin, kjo njësi u ngarkua të kryente një studim të thelluar mbi “çështjen cigane” (Zigeunerfrage) dhe të siguronte të dhënat e nevojshme për hartimin e një “ligji cigan” të ri të Rajhut. Pas një pune të gjerë në terren në pranverën e vitit 1936, që përfshinte intervista dhe ekzaminime mjekësore për të përcaktuar klasifikimin racor të romëve, Ritter dhe bashkëpunëtorët e tij arritën në përfundimin se shumica e romëve përbënin, sipas ideologjisë së tyre raciste, një rrezik për “pastërtinë racore” gjermane. Si rrjedhojë, ata u vunë në shënjestër të dëbimit, internimit dhe më pas të shfarosjes. Për pjesën tjetër, kryesisht disa grupe Sinti që jetonin në Gjermani, nuk u mor menjëherë një vendim përfundimtar, por edhe ata mbetën nën vëzhgim dhe përndjekje të vazhdueshme.[11][4]
Referime
- ↑ Pesë Yenish people dhe 279 Woonwagenbewoners u deportuan, megjithëse përpjekjet për t’i regjistruar në një Landfahrersippenarchiv nuk përfunduan deri në fund të luftës. Shih edhe Persecution of Yenish and Woonwagenbewoners by Nazi Germany.
- ↑ Njihet edhe si Porajmos (shqiptimi Romani: [pʰoɽajˈmos], me kuptimin "përpirja"), Pharrajimos ("copëtimi", "fragmentimi", "shkatërrimi"), Samudaripen ("vrasje masive") ose Kali Trash ("tmerri i zi").
- ↑ Benz, Wolfgang (1999). The Holocaust: A German Historian Examines the Genocide (në anglisht) (bot. 1st). Columbia University Press. fq. 119–131. ISBN 0-231-11215-7.
- 1 2 3 4 5 "Genocide of European Roma (Gypsies), 1939–1945". Holocaust Encyclopedia (në anglisht). United States Holocaust Memorial Museum. Marrë më 2026-04-04.
- ↑ Brzezinski, Zbigniew (2010). Out of Control: Global Turmoil on the Eve of the 21st Century (në anglisht). Simon & Schuster. fq. 10. ISBN 978-1-4391-4380-3.
- 1 2 3 "Persecution of Roma (Gypsies) in Prewar Germany, 1933–1939". Holocaust Encyclopedia (në anglisht). United States Holocaust Memorial Museum. Marrë më 2026-04-04.
- ↑ "OSCE human rights chief welcomes declaration of official Roma genocide remembrance day in Poland" (në anglisht). OSCE. 2011-07-29. Marrë më 2026-04-04.
- 1 2 3 4 Stampa:Cite chapter
- ↑ Bársony, János; Daróczi, Ágnes (2008). Pharrajimos: The Fate of the Roma During the Holocaust (në anglisht). International Debate Education Association. ISBN 978-1-932716-30-6.
- ↑ Fitzpatrick, Matthew P. (2015). Purging the Empire: Mass Expulsions in Germany, 1871–1914 (në anglisht). Oxford University Press.
- ↑ Sridhar, C. R. (2006-08-19). "Historical Amnesia: The Romani Holocaust". Economic and Political Weekly (në anglisht). 41 (33): 3569–3571. JSTOR 4418585.
- ↑ von dem Knesebeck, Julia (2011). The Roma Struggle for Compensation in Post-War Germany (në anglisht). Hatfield: University of Hertfordshire Press. ISBN 978-1-907396-11-3.
- 1 2 "Formation of the Center for Research on Racial Hygiene and Demographic Biology". Holocaust Encyclopedia (në anglisht). United States Holocaust Memorial Museum. Marrë më 2026-04-04.