Kaljari

Kaljari
Cagliari
Komunë
Comune di Cagliari
Flag of Kaljari
Flamuri
Coat of arms of Kaljari
Coat of arms
Kaljari ndodhet në Italia
Kaljari
Kaljari
Vendndodhja në Itali
Koordinatat: 39°13′40″N 9°6′40″E / 39.22778°N 9.11111°E / 39.22778; 9.11111
ShtetiItalia
RajoniSardenja
Qyteti metropolitanKaljari (CA)
Qeverisja
 • KryetariMassimo Zedda
Sipërfaqja
 • Total
85,01 km2 (3,282 sq mi)
Lartësia
6 m (20 ft)
Popullsia
 (31 dhjetor 2024)[1]
 • Total
148.829
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
Kodi telefonik070
Shenjti mbrojtësShën Saturnini
Dita festive30 tetor
Faqja zyrtarewww.comune.cagliari.it

Kaljari (it. Cagliari; sard. Casteddu) është një qytet dhe komunë në Italinë jugore, kryeqendra e rajonit Sardenja dhe e qytetit metropolitan të Kaljarit. I vendosur në bregun jugor të ishullit, në skajin verior të Gjirit të Kaljarit, qyteti është qendra më e rëndësishme administrative, portuale, universitare dhe kulturore e Sardenjës.[2][3]

Gjeografia

Kaljari ndodhet në bregdetin jugor të Sardenjës, në skajin verior të Gjirit të Kaljarit. Sipas Britannica, qyteti shtrihet në jug të ishullit, ndërsa Italia.it e përshkruan si një qytet të ndërtuar mbi shtatë kodra, me lagje historike, hapësira të gjelbra dhe dalje të drejtpërdrejtë në det.[2][4]

Qyteti lidhet ngushtë me zonat e Poettos, me lagunat përreth dhe me kodrat që i japin profilin e tij karakteristik urban e panoramik.[5]

Historia

Sipas Britannica, themelimi i Kaljarit i atribuohet fenikasve. Në lashtësi qyteti njihej nga grekët si Cardlis dhe nga romakët si Caralis.[2]

Faqja turistike e Komunës së Kaljarit thekson se qyteti, i themeluar nga fenikasit, kaloi më pas nën kartagjenasit, romakët, vandalët dhe bizantinët. Në Mesjetë ai u bë qendra e njërit prej katër gjykatave të pavarura të Sardenjës; më pas kaloi nën pisanët, aragonezët, spanjollët dhe piemontesët deri në bashkimin italian.[6]

Demografia

Sipas Atlante demografico 2024 të Komunës së Kaljarit, qyteti kishte 148.829 banorë më 31 dhjetor 2024.[1]

Kaljari mbetet qyteti më i madh i Sardenjës dhe qendra kryesore urbane e ishullit për funksione administrative, universitare dhe të shërbimeve.[2]

Ekonomia

Ekonomia e Kaljarit mbështetet kryesisht në administratë, shërbime, tregti, turizëm dhe funksione portuale. Si kryeqendër e rajonit, qyteti ka një rol të fortë institucional dhe ekonomik në shkallë ishullore.[2]

Porti i Kaljarit vazhdon të ketë një peshë të madhe në ekonominë lokale. Sipas Autoritetit të Sistemit Portual të Detit të Sardenjës, në vitin 2024 porti i Kaljarit kaloi kufirin e 500 mijë kroçieristëve.[7]

Monumentet dhe kultura

Qendra historike e Kaljarit ruan gjurmë të rëndësishme fenikase-punike, romake, mesjetare dhe moderne. Lagjja e Castellos është bërthama historike më e rëndësishme e qytetit dhe ngrihet mbi një kodër gëlqerore rreth 100 metra mbi nivelin e detit.[8]

Ndër monumentet më të njohura të qytetit janë Bastioni i Saint-Remy, Katedralja e Santa Marisë, Kulla e Elefantit dhe Amfiteatri romak.[9][10][11]

Në qytet ndodhet edhe Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Kaljarit, pjesë e Cittadella dei Musei. Sipas faqes zyrtare të muzeut, ai ruan mbi 4.000 objekte që tregojnë afro 7.000 vjet histori të Sardenjës, nga parahistoria deri në Mesjetë.[12][13]

Trashëgimia arkeologjike e qytetit përfshin edhe nekropolin e Tuvixeddus, të cilin guida zyrtare e qytetit e paraqet si nekropolin më të madh punik të ruajtur deri sot.[14]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

Kaljari është një nga qendrat universitare më të rëndësishme të Italisë ishullore. Universiteti i Kaljarit u themelua nga Filipi III i Spanjës në vitin 1620, fillimisht me katër mësime: teologji, drejtësi, mjekësi, filozofi dhe arte.[3]

Prania e universitetit i jep qytetit një profil të fortë në arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe jetën studentore.[3]

Transporti

Transporti publik urban i Kaljarit mbështetet kryesisht në rrjetin e autobusëve të CTM SpA, ndërsa në shkallë metropolitane funksionon edhe MetroCagliari. Sipas ARST-së, sistemi metro-tramviar ka dy linja që lidhin qendrën e Kaljarit me Monserraton dhe Settimo San Pietron.[15][16]

Stacioni hekurudhor i Kaljarit, sipas RFI-së, ka gjithsej 8 binarë për shërbimin e udhëtarëve.[17]

Qyteti shërbehet nga Aeroporto di Cagliari-Elmas “Mario Mameli”. Sipas statistikave zyrtare të SOGAER-it, aeroporti regjistroi 5.254.433 pasagjerë në vitin 2025.[18]

Porti i Kaljarit është një nga nyjat kryesore detare të Sardenjës për tragete, kroçiera dhe lidhje me Mesdheun.[7][19]

Sporti

Sporti zë një vend të rëndësishëm në jetën qytetare të Kaljarit. Komuna administron dhe jep në përdorim një numër të madh impiantesh sportive në territorin urban.[20][21]

Klubi më i njohur i qytetit është Cagliari Calcio, historia zyrtare e të cilit fillon më 30 maj 1920. Skuadra luan ndeshjet e saj në Unipol Domus, stadium i vendosur rreth 3 kilometra nga qendra e qytetit.[22][23]

Feja dhe traditat qytetare

Sipas Komunës së Kaljarit, shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Saturnini dhe festa e patronit kremtohet më 30 tetor.[24]

Një nga traditat më të ndjera qytetare dhe fetare është megjithatë Festa di Sant'Efisio, e cila zhvillohet çdo vit nga 1 deri më 4 maj dhe përfshin procesionin, grupet tradicionale dhe pjesëmarrjen e gjerë të besimtarëve nga e gjithë Sardenja.[25][26]

Shih edhe

Referime

  1. 1 2 "Atlante demografico 2024" (në italisht). Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  2. 1 2 3 4 5 "Cagliari" (në anglisht). Encyclopaedia Britannica. Marrë më 10 prill 2026.
  3. 1 2 3 "La nostra storia" (në italisht). Università degli Studi di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  4. ↑ "Up and down the districts of Cagliari, through history and the sea" (në anglisht). Italia.it. Marrë më 10 prill 2026.
  5. ↑ "12 places not to be missed in Cagliari, Sardinia" (në anglisht). Italia.it. Marrë më 10 prill 2026.
  6. ↑ "Arte & Cultura" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  7. 1 2 "Il porto di Cagliari supera il tetto dei 500 mila crocieristi" (në italisht). Autorità di Sistema Portuale del Mare di Sardegna. Arkivuar nga origjinali më 17 prill 2026. Marrë më 10 prill 2026.
  8. ↑ "Quartiere Castello" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  9. ↑ "Bastione di Saint Remy" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  10. ↑ "Cattedrale di Santa Maria e Torre Campanaria" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  11. ↑ "Cagliari in un giorno" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  12. ↑ "Il Museo" (në italisht). Musei Nazionali di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  13. ↑ "Cittadella dei Musei" (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  14. ↑ "Guida della città" (PDF) (në italisht). Cagliari Turismo - Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  15. ↑ "Linee" (në italisht). CTM SpA. Marrë më 10 prill 2026.
  16. ↑ "Metro Cagliari" (në italisht). ARST. Marrë më 10 prill 2026.
  17. ↑ "Cagliari" (në italisht). Rete Ferroviaria Italiana. Marrë më 10 prill 2026.
  18. ↑ "ANALISI STATISTICHE DI TRAFFICO 2025" (PDF) (në italisht). SOGAER. Marrë më 10 prill 2026.
  19. ↑ "Cagliari" (në italisht). Autorità di Sistema Portuale del Mare di Sardegna. Marrë më 10 prill 2026.
  20. ↑ "Luoghi per lo sport e il tempo libero" (në italisht). Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  21. ↑ "Concessione esterna impianti sportivi comunali" (në italisht). Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  22. ↑ "Rossoblù History" (në anglisht). Cagliari Calcio. Marrë më 10 prill 2026.
  23. ↑ "Unipol Domus" (në anglisht). Cagliari Calcio. Marrë më 10 prill 2026.
  24. ↑ "Dal 25 ottobre le celebrazioni per San Saturnino" (në italisht). Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  25. ↑ "tutto pronto per la 369^ Festa di Sant'Efisio" (në italisht). Comune di Cagliari. Marrë më 10 prill 2026.
  26. ↑ "Festa di Sant'Efisio Cagliari Sardegna" (në italisht). Festa di Sant'Efisio. Marrë më 10 prill 2026.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.