Moisiu

Moisiu
מֹשֶׁה
Moisiu duke thyer pllakat e ligjit, pikturë e Rembrandtit, 1659
Lindi
Toka e Goshenit, Egjiptin e Poshtëm, Egjipti i lashtë
Vdiq
Malin Nebo, Moabi, Transjordania (120 vjeç, sipas traditës hebraike)
Njihet për
BashkëshortëtZipora, dhe një grua e paemërtuar kushite[1]
Fëmijë
  • Gershomi
  • Eliezeri
Prindërit
  • Amrami (babai)
  • Jokebedi (nëna)
  • Bija e Faraonit (nëna birësuese)
Të afërm
  • Levi (stërgjysh nga ana atërore)
  • Miriami (motra)
  • Haruni (vëllai)
  • Jetro (vjehrri)

Në fetë abrahamike, Moisiu[a] ishte profeti hebre biblik që udhëhoqi izraelitët jashtë skllavërisë në Eksodin nga Egjipti.[b] Ai konsiderohet profeti më i rëndësishëm i Judaizmit dhe Samaritanizmit, si dhe një ndër profetët më të rëndësishëm të Krishtërimit, Islamit, Bahaizmit dhe feve të tjera abrahamike. Sipas shkrimeve abrahamike, Zoti ia dëftoi Ligjin Mozaik Moisiut, të cilin ai e shkroi dhe që u bë pjesë e Toras.

Sipas Librit të Eksodit, Moisiu lindi në një periudhë kur populli i tij, izraelitët, të cilët ishin një pakicë e skllavëruar, po shtoheshin në numër; si pasojë, Faraoni i Egjiptit shqetësohej se ata mund të bashkoheshin me armiqtë e Egjiptit. Kur Faraoni urdhëroi që të gjithë djemtë e sapolindur hebrenj të vriteshin për të ulur numrin e izraelitëve, nëna hebreje e Moisiut, Jokebedi, e fshehu fshehurazi mes kallamishteve në brigjet e Nilit. Bija e Faraonit e zbuloi foshnjën aty dhe e birësoi. Kështu, ai u rrit me familjen mbretërore egjiptiane. Pasi vrau një egjiptian që po rrihte një hebre, Moisiu iku në Midian, ku e takoi Engjëllin e Zotit, që i foli nga një shkurre e ndezur në malin Horeb.

Zoti e dërgoi Moisiun përsëri në Egjipt për të kërkuar lirimin e izraelitëve nga skllavëria. Moisiu kundërshtoi duke thënë se nuk fliste rrjedhshëm,[6] kështu Zoti lejoi që Haruni, vëllai i tij i madh,[7] të fliste në vend të tij. Pas dhjetë plagëve, Moisiu e udhëhoqi Eksodin e izraelitëve jashtë Egjiptit dhe përtej Detit të Kuq, pas së cilës ata u vendosën në malin Sinai, ku Moisiu mori Dhjetë Urdhërimet. Pas 40 vjetësh endjeje nëpër shkretëtirë, Moisiu vdiq në malin Nebo në moshën 120-vjeçare, brenda shikimit të Tokës së Premtuar.[8]

Shumica e studiuesve e shohin Moisiun biblik si një figurë legjendare, duke ruajtur megjithatë mundësinë që Moisiu, ose një figurë e ngjashme me të, të ketë ekzistuar në shekullin XIII p.e.s.[9][10] Judaizmi Rabinik llogariti jetën e Moisiut nga viti 1391 deri në 1271 p.e.s.;[11] Jeronimi propozoi vitin 1592 p.e.s.,[12] ndërsa James Ussher propozoi vitin 1571 p.e.s.[c] Moisiu është portretizuar shpesh në artin, letërsinë, muzikën dhe filmin, dhe është subjekt i veprave në disa ndërtesa qeveritare të Shteteve të Bashkuara.

Etimologjia e emrit

Gjetja e Moisiut, pikturë e Sir Lawrence Alma-Tademës, 1904

Rrënja egjiptiane msy ("fëmijë i") ose mose konsiderohet si një etimologji e mundshme,[13] ndoshta një shkurtim i një emri teoforik ku emri i perëndisë është hequr. Prapashtesa mose shfaqet në emrat e faraonëve egjiptianë si Thutmozi ("i lindur nga Thothu") dhe Ramozi ("i lindur nga Ra").[14] Njëri prej emrave egjiptianë të Ramesesit ishte Ra-mesesu mari-Amon, që do të thotë "i lindur nga Ra, i dashuri i Amonit". Vetë ms gjendet disa herë si emër vetjak egjiptian në Mbretërinë e Re.[15] Gjuhëtari Abraham Yahuda, bazuar në drejtshkrimin e dhënë në Tanah, argumenton se emri kombinon "ujë" ose "farë" dhe "pellg, shtrirje uji", duke dhënë kështu kuptimin "fëmija i Nilit" (mw-š).[16]

Rrëfimi biblik i lindjes së Moisiut i jep atij një etimologji popullore për të shpjeguar kuptimin e supozuar të emrit të tij.[14] Thuhet se ai e mori emrin nga Bija e Faraonit: "ai u bë biri i saj. Ajo e quajti Moisiu [מֹשֶׁה, Mōše], duke thënë, 'e nxora nga uji' [מְשִׁיתִֽהוּ, mǝšīṯīhū]."[17][18] Ky shpjegim e lidh emrin me rrënjën semitike משׁה, m-š-h, që do të thotë "të nxjerrësh jashtë".[18][19] Tosafisti i shekullit XI Isak ben Asher haLevi vuri re se princesha i vë emrin me pjesoren aktive "nxjerrës" (מֹשֶׁה, mōše), jo pjesoren pësore "i nxjerrë" (נִמְשֶׁה, nīmše), duke parathënë kështu, në efekt, se Moisiu do t'i nxirrte të tjerët (jashtë Egjiptit); kjo është pranuar nga disa studiues.[20]

Etimologjia hebraike në rrëfimin biblik mund të pasqyrojë një përpjekje për të fshehur gjurmët e origjinës egjiptiane (domethënë joçifute) të Moisiut. Karakteri egjiptian i emrit të tij u njoh si i tillë nga shkrimtarë të lashtë hebrenj si Filoni dhe Flavio Josefi.[21] Filoni e lidhi emrin e Moisiut (greqisht: Μωϋσῆς, Mōysēs) me fjalën egjiptiane (kopte) për "ujë" (môu, μῶυ), duke iu referuar gjetjes së tij në Nil dhe etimologjisë popullore biblike.[d] Josefi, në Antikitetet e Judenjve të tij, thotë se elementi i dytë, -esês, do të thoshte "ata që shpëtohen". Problemi se si një princeshë egjiptiane (e cila, sipas Librit të Eksodit, i vuri emrin "Moisiu") mund të dinte hebraisht ka hutuar komentues hebrenj mesjetarë si Ibn Ezra dhe Hezekia ben Manoah. Hezekia sugjeroi se ajo ose ishte kthyer në fenë hebraike, ose kishte marrë ndihmë nga Jokebedi (nëna e Moisiut).[22] Princesha egjiptiane që e emëroi Moisiun nuk përmendet me emër në Librin e Eksodit. Megjithatë, Josefit i njihej si Thermutis (identifikuar edhe si Tharmuth),[18] dhe disa brenda traditës hebraike janë përpjekur ta identifikojnë me një "bijë të Faraonit" të përmendur në 1 Kronikave 4:17 me emrin Bithiah,[23] ndonëse të tjerë vërejnë se kjo është e pamundshme, pasi nuk ka asnjë tregues tekstual që kjo bijë e Faraonit është e njëjta që e emëroi Moisiun.[23]

Ibn Ezra dha dy mundësi për emrin e Moisiut: ai besonte se ose ishte një përkthim i emrit egjiptian në vend të një transliterimi, ose se bija e Faraonit dinte hebraisht.[24]

Kenneth Kitchen argumenton se etimologjia hebraike ka më shumë gjasa të jetë e saktë, pasi tingujt në hebraishten m-š-h nuk përputhen me shqiptimin e egjiptishtes msy në periudhën përkatëse kohore.[25]

Rrëfimi biblik

Profeti dhe çlirimtari i Izraelit

Moisiu para Faraonit, miniaturë e shekullit VI nga Bibla Siriake e Parisit

Izraelitët ishin vendosur në Tokën e Goshenit në kohën e Jozefit dhe Jakobit, por një Faraon i ri u ngrit që i shtypi bijtë e Izraelit. Në këtë kohë, Moisiu i lindi babait të tij Amrami, bir (ose pasardhës) i Kehathit levit, i cili kishte hyrë në Egjipt me shtëpinë e Jakobit; nëna e tij ishte Jokebedi, e afërme e Kehathit. Moisiu kishte një motër më të madhe (me shtatë vjet), Miriamin, dhe një vëlla më të madh (me tre vjet), Harunin.[e] Faraoni kishte urdhëruar që të gjithë fëmijët meshkuj hebrenj të lindur të mbyteshin në lumin Nil, por nëna e Moisiut e vendosi atë në një shportë dhe e fshehu mes kallamishteve buzë lumit. Ai u zbulua dhe u birësua nga Bija e Faraonit dhe u rrit si egjiptian. Një ditë, pasi Moisiu kishte arritur moshën madhore, ai vrau një egjiptian që po rrihte një hebre. Për t'i shpëtuar dënimit me vdekje nga Faraoni, Moisiu iku në Midian (një vend shkretëtire në jug të Judesë), ku u martua me Ziporën.[27]

Atje, në malin Horeb, Zoti iu shfaq Moisiut si një shkurre e ndezur, ia zbuloi emrin e tij si JHVH (ndoshta i shqiptuar Jahvei),[28] dhe e urdhëroi të kthehej në Egjipt e ta nxirrte popullin e tij të zgjedhur (Izraeli) nga robëria drejt Tokës së Premtuar (Kananit).[29] Gjatë udhëtimit, Zoti u përpoq ta vriste Moisiun sepse nuk e kishte rrethprerë të birin,[30] por Zipora ia shpëtoi jetën. Moisiu u kthye për të kryer urdhrin e Zotit, por Zoti bëri që Faraoni të refuzonte, dhe vetëm pasi Zoti ia nënshtroi Egjiptin dhjetë plagëve, Faraoni u dorëzua. Moisiu i udhëhoqi izraelitët drejt kufirit të Egjiptit, por Zoti ia ngurtësoi zemrën Faraonit edhe një herë, në mënyrë që ta shkatërronte Faraonin dhe ushtrinë e tij te Kalimi i Detit të Kuq, si shenjë e fuqisë së tij ndaj Izraelit dhe kombeve.[31]: vëll. III, kap. I 

Fitore, o Zot!, pikturë e 1871 nga John Everett Millais, e paraqet Moisiun duke mbajtur shkopin e tij, i ndihmuar nga Haruni dhe Huri, që i mbajnë krahët gjatë betejës kundër Amalekut.

Pas mundjes së amalekitëve në Refidim,[32] Moisiu i udhëhoqi izraelitët drejt malit Sinai, ku iu dha Dhjetë Urdhërimet nga Zoti, të shkruara në pllaka guri. Meqë Moisiu qëndroi gjatë në mal, disa nga populli u frikësuan se mos kishte vdekur, prandaj bënë një statujë të një viçi të artë dhe e adhuruan si idhull të Zotit, duke mosbindur e zemëruar kështu Zotin dhe Moisiun. Moisiu, i mllefosur, i theu pllakat dhe më vonë urdhëroi eliminimin e atyre që kishin adhuruar statujën, e cila u shkri dhe iu dha idhujtarëve për ta pirë.[33] Zoti i rishkroi përsëri Dhjetë Urdhërimet në një palë të re pllakash. Më vonë në malin Sinai, Moisiu dhe pleqtë hynë në një besëlidhje sipas së cilës Izraeli do të bëhej populli i JHVH-së, duke iu bindur ligjeve të tij, ndërsa JHVH-ja do të ishte perëndia e tyre. Moisiu ia dorëzoi ligjet e Zotit Izraelit, e themeloi priftërinë nën bijtë e vëllait të tij Harun, dhe i shkatërroi ata izraelitë që u larguan nga adhurimi i tij. Në aktin e tij të fundit në Sinai, Zoti i dha Moisiut udhëzimet për Tabernakullin, shenjtëroren lëvizëse me të cilën ai do të udhëtonte me Izraelin drejt Tokës së Premtuar.[31]: vëll. III, "Kuptimi simbolik i Tabernakullit" 

Nga Sinai, Moisiu i udhëhoqi izraelitët drejt Shkretëtirës së Paranit në kufirin e Kananit. Që andej, ai dërgoi dymbëdhjetë spiunë në tokë (Numrat 13–14). Spiunët u kthyen me mostra të pjellorisë së tokës, por paralajmëruan se banorët e saj ishin gjigantë. Populli u frikësua dhe donte të kthehej në Egjipt, dhe disa u rebeluan kundër Moisiut dhe kundër Zotit. Moisiu u tha izraelitëve se nuk ishin të denjë ta trashëgonin tokën dhe se do të endeshin në shkretëtirë për dyzet vjet derisa brezi që refuzoi të hynte në Kanan të vdiste, në mënyrë që fëmijët e tyre ta zotëronin tokën.[31]: vëll. III, "Mosmirënjohja e ndëshkuar"  Më vonë, Koreu u ndëshkua për udhëheqjen e një kryengritjeje kundër Moisiut.

Kur kaluan dyzet vjetët, Moisiu i udhëhoqi izraelitët nga lindja rreth Detit të Vdekur drejt territoreve të Edomit dhe Moabit. Atje ata i shpëtuan tundimit të idhujtarisë, i pushtuan tokat e Ogut dhe Sihonit në Transjordani, e morën bekimin e Zotit përmes profetit Balaam, dhe i masakruan midianitët, të cilët deri në fund të udhëtimit të Eksodit ishin bërë armiq të izraelitëve për shkak të rolit të tyre në nxitjen e izraelitëve që të mëkatonin kundër Zotit. Moisiut iu tha dy herë se do të vdiste para se të hynte në Tokën e Premtuar: në Numrat 27:13,[34] pasi e kishte parë Tokën e Premtuar nga një pikëvështrim në malin Abarim, dhe përsëri në Numrat 31:1,[35] pasi ishte fituar beteja me midianitët.

Në brigjet e lumit Jordan, me pamje mbi tokën, Moisiu i mblodhi fiset. Pas kujtimit të endjeve të tyre, ai u dorëzoi ligjet e Zotit sipas të cilave duhej të jetonin në tokë, këndoi një këngë lavdërimi dhe shpalli një bekim mbi popullin, dhe ia kaloi autoritetin Jozueut, nën të cilin ata do ta zotëronin tokën. Moisiu pastaj u ngjit në malin Nebo, e shikoi Tokën e Premtuar të shtrirë para tij, dhe vdiq në moshën 120-vjeçare:

Kështu Moisiu, shërbëtori i Zotit, vdiq atje në tokën e Moabit, sipas fjalës së Zotit. Dhe ai e varrosi në luginën e tokës së Moabit, përballë Beth-Peorit, por asnjeri nuk e njeh vendin e varrimit të tij deri më sot. (Ligji i Përtërirë 34:5–6)

Ligjvënësi i Izraelit

Moisiu me pllakat e ligjit, vepër e Guido Renitt, 1624

Moisiu nderohet sot ndër hebrenjtë si "ligjvënësi i Izraelit": ai i dorëzoi disa palë ligjesh gjatë Torës. I pari është Kodi i Besëlidhjes,[36] kushtet e besëlidhjes që Zoti ua ofron izraelitëve në malin Sinai. Brenda besëlidhjes gjendet Dekalogu (Dhjetë Urdhërimet, Eksodi 20:1–17),[37] si dhe Libri i Besëlidhjes (Eksodi 20:22–23:19).[38][39] Librat e Levitikëve dhe Numrave përbëjnë një trup të dytë ligjesh, ndërsa Ligji i Përtërirë një të tretë.[40]

Moisiu tradicionalisht është konsideruar autor i Torës, seksioni i parë i Biblës Hebraike.[41]

Historiciteti

Moisiu dhe shkurrja e ndezur. Pikturë nga Sinagoga e Dura-Europosit, shekulli III e.s.

Studiuesit kanë mendime të ndryshme mbi historicitetin e Moisiut.[9][42] Sipas William G. Deverit, konsensusi modern shkencor është se personi biblik i Moisiut është kryesisht mitik, ndonëse pranohet mundësia që "një figurë e ngjashme me Moisiun mund të ketë ekzistuar diku në Transjordaninë jugore" në mesin ose fundin e shekullit XIII p.e.s., dhe se "arkeologjia nuk mund të bëjë asgjë" për ta provuar apo hedhur poshtë këtë në një kuptim apo tjetrin.[42][10] Sipas Solomon Nigosianit, ekzistojnë tre pikëpamje mbizotëruese ndër studiuesit biblikë: një se Moisiu nuk është figurë historike, një tjetër që përpiqet ta ankorojë rolin vendimtar që luajti në fenë izraelite, dhe një e tretë që argumenton se ka elemente të historisë dhe legjendës nga të cilat "këto çështje debatohen ashpër dhe mbeten të pazgjidhura ndër studiues".[9] Sipas Brian Britt-it, ekziston një ndarje ndër studiues kur diskutohen çështje mbi Moisiun që kërcënon të krijojë ngërç.[43] Sipas komentarit zyrtar të Torës për Judaizmin Konservator, është e parëndësishme nëse Moisiu historik ekzistoi, duke e quajtur atë "heroin folklorik, kombëtar".[44]

Jan Assmann argumenton se nuk mund të dihet nëse Moisiu ka jetuar ndonjëherë, sepse nuk ka gjurmë të tij jashtë traditës.[45] Ndonëse emrat e Moisiut dhe të të tjerëve në rrëfimet biblike janë egjiptianë dhe përmbajnë elemente autentike egjiptiane, asnjë burim jashtë Biblës nuk tregon qartë drejt Moisiut.[46][47] Asnjë referencë ndaj Moisiut nuk shfaqet në ndonjë burim egjiptian para shekullit IV p.e.s., kohë e gjatë pasi besohet të ketë jetuar. Asnjë burim bashkëkohor egjiptian nuk e përmend Moisiun apo ngjarjet e Eksodit-Ligjit të Përtërirë, dhe as nuk është zbuluar ndonjë provë arkeologjike në Egjipt apo në shkretëtirën e Sinait që të mbështesë rrëfimin në të cilin ai është figura qendrore.[48] David Adams Leeming pohon se Moisiu është një hero mitik dhe figura qendrore e mitologjisë hebraike.[49] The Oxford Companion to the Bible shprehet se historiciteti i Moisiut është supozimi më i arsyeshëm (edhe pse jo krejt i paanshëm) që mund të bëhet për të, pasi mungesa e tij do të linte një zbrazëti që nuk mund të shpjegohej ndryshe.[50] Oxford Biblical Studies shprehet se, ndonëse pak studiues modernë janë të gatshëm të mbështesin pikëpamjen tradicionale se vetë Moisiu i shkroi pesë librat e Torës, ka sigurisht të tjerë që e konsiderojnë udhëheqjen e Moisiut si të bazuar shumë fort në kujtesën kolektive të Izraelit për t'u hedhur poshtë si trillim fetar.[51]

Historia e zbulimit të Moisiut ndjek një motiv të njohur në rrëfimet mitologjike të Lindjes së Afërt Antike mbi sundimtarin që ngrihet nga origjina të thjeshta.[52] Për shembull, në rrëfimin e origjinës së Sargonit të Akadit (shekulli XXIII p.e.s.):

Nëna ime, kryepriftëresha, mbeti shtatzënë; në fshehtësi më lindi
Më vendosi në një shportë kallamishtesh, me bitum ma vulosi kapakun
Më hodhi në lumin që u ngrit mbi mua.[53]

Historia e Moisiut, ashtu si ato të patriarkëve të tjerë, ka pasur shumë të ngjarë një parahistori të gjatë gojore.[54] Ai përmendet në Librin e Jeremias[55] dhe në Librin e Isaisë.[56] Përmendja më e hershme e tij është e paqartë, në Librin e Hoseas,[57] dhe emri i tij duket i lashtë, pasi tradita e gjetur në Eksod i jep një etimologji popullore.[14][19] Sidoqoftë, Tora u përfundua duke kombinuar tekste tradicionale më të vjetra me të tjera të shkruara rishtazi.[58]

Jean-Louis Ska argumenton se tekste si Isaia 63:16 dhe Ezekieli 33:23–29, të shkruara gjatë Mërgimit (domethënë, në gjysmën e parë të shekullit VI p.e.s.), dëshmojnë tension mes popullit të Judës dhe hebrenjve pas-mërgimtarë të kthyer (gôlâ). Ndërsa hebrenjtë që kishin jetuar vazhdimisht në tokë e bazonin pretendimin e tyre për tokën në zbritjen e tyre nga Abrahami, tekstet e shkruara nga të mërguarit e quajnë Zotin babain e vërtetë të Izraelit dhe e konsiderojnë Eksodin nën Moisiun si pikënisjen e vërtetë të historisë së Izraelit.[59]

Moisiu duke vrarë një egjiptian, paraqitje nga fillimi i shekullit XV

Një teori e zhvilluar nga Cornelis Tiele në 1872, e cila ka rezultuar me ndikim, argumentoi se Jahvei ishte një perëndi midianite, e futur te izraelitët nga Moisiu, vjehrri i të cilit, Jetro, ishte një prift midianit.[60] Ishte tek një Moisi i tillë që Jahveu ia zbuloi emrin e tij të vërtetë, të fshehur nga Patriarkët që e njihnin vetëm si El Shadai.[61] Kundër kësaj pikëpamjeje qëndron konsensusi modern se shumica e izraelitëve ishin vendas të Palestinës.[62] Martin Noth argumentoi se Pentateuku e përdor figurën e Moisiut, fillimisht të lidhur me legjenda të një pushtimi në Transjordani, si një kllapë rrëfimtare ose pajisje e vonë redaksionale për të bashkuar katër nga pesë temat, fillimisht të pavarura, të asaj vepre.[63] Manfred Görg dhe Rolf Krauss, ky i fundit në një mënyrë disi sensacionaliste, kanë sugjeruar se historia e Moisiut është një shtrembërim ose transmogrifikim i vezirit historik Amenmose (rreth 1200 p.e.s.), i cili u shkarkua nga posti dhe emri i të cilit më vonë u thjeshtua në msy (Mose). Aidan Dodson e konsideron këtë hipotezë "intriguese, por përtej provës".[64] Rudolf Smend argumenton se dy detajet mbi Moisiun që ka më shumë gjasa të jenë historike janë emri i tij, me origjinë egjiptiane, dhe martesa e tij me një grua midianite, detaje që duket pak të ngjarë të jenë shpikur nga izraelitët; sipas Smend-it, të gjitha detajet e tjera të dhëna në rrëfimin biblik janë shumë të ngarkuara mitikisht për t'u konsideruar të dhëna të sakta.[65]

Emri i mbretit Mesha të Moabit është lidhur me atë të Moisiut. Edhe Mesha shoqërohet me rrëfime eksodi dhe pushtimi, dhe disa motive në tregimet mbi të ndahen me tregimin e Eksodit dhe atë të luftës së Izraelit me Moabin (2 Mbretërve 3). Moabi rebelohet kundër shtypjes, ashtu si Moisiu, e udhëheq popullin e tij jashtë Izraelit, ashtu si Moisiu e nxori nga Egjipti, dhe i parëlinduri i tij therret te muri i Kir-Haresetit, ashtu si të parëlindurit e Izraelit dënohen me therje në tregimin e Eksodit, në atë që teologu kalvinist Peter Leithart e përshkroi si "një Pashkë infernale që e shpëton Meshën, ndërsa zemërimi digjet kundër armiqve të tij".[66]

Figura të tjera egjiptiane që janë propozuar si kandidatë për një figurë historike të ngjashme me Moisiun përfshijnë princat Ahmose-ankh dhe Ramose, bij të faraonit Ahmosit I, ose një figurë e lidhur me familjen e faraonit Tutmosi III.[67][68]

Irsu

Studiuesi biblik Israel Knohl ka propozuar identifikimin e Moisiut me Irsu-n, një shasu. Sipas Papirusit Harris I, i datuar rreth vitit 1152 p.e.s., dhe Stelës së Elefantinës, e datuar në sundimin e faraonit Setnakht, Irsu përmbysi qeverinë e lashtë egjiptiane dhe mori pushtetin me mbështetjen e "aziatikëve" (njerëz nga Levanti) pas vdekjes së mbretëreshës Tvosret. Pasi erdhi në pushtet, Irsu dhe mbështetësit e tij i shqetësuan ritualet e lashta egjiptiane, duke ndaluar ofertat për perënditë egjiptiane dhe "duke i trajtuar perënditë si njerëzit". Ata më në fund u mundën dhe u dëbuan nga Faraoni i ri Setnakht. Ndërsa iknin, ata braktisën sasi të mëdha ari dhe argjendi që kishin vjedhur nga tempujt.[69]

Osarsefi

Një version egjiptian i tregimit që kryqëzohet me historinë e Moisiut gjendet te Manethoi, i cili, sipas përmbledhjes së Josefit, shkroi se një farë Osarsefi, prift egjiptian nga Heliopolisi, u bë mbikëqyrës i një bande lebrozësh, kur Amenofisi (identifikuar me Amenhotepi II, Amenhotepi III, ose Amenhotepi IV), pas indikacioneve nga Amenhotepi, bir i Hapusë, i vendosi në karantinë të gjithë lebrozët e Egjiptit për ta pastruar tokën, në mënyrë që ai të mund t'i shihte perënditë. Lebrozët u grumbulluan në Avaris, ish-kryeqytetin e hiksosëve, ku Osarsefi u përshkroi atyre gjithçka që ishte e ndaluar në Egjipt, ndërsa ndalonte gjithçka që ishte e lejuar në Egjipt. Ata i ftuan hiksosët ta ripushtonin Egjiptin, sunduan bashkë me ta për 13 vjet – Osarsefi më pas mori emrin Moisiu – dhe më pas u dëbuan.[70]

Letërsia helenistike

Përmendore e Moisiut, mali Nebo, Jordani

Shkrimet jobiblike mbi hebrenjtë, me referenca ndaj rolit të Moisiut, shfaqen së pari në fillim të Periudhës Helenistike, nga viti 323 deri rreth vitit 146 p.e.s. Shmuel vëren se "një karakteristikë e kësaj letërsie është nderi i lartë në të cilin i mban popujt e Lindjes në përgjithësi dhe disa grupe të veçanta mes këtyre popujve".[71]

Përveç historianëve judeo-romakë ose judeo-helenikë Artapani, Eupolemi, Josefi, dhe Filoni, disa historianë jo-hebrenj, përfshirë Hekateun nga Abdera (cituar nga Diodori i Sicilisë), Aleksandër Polihistorin, Manethoin, Apionin, Kaeremonin nga Aleksandria, Tacitin dhe Porfirin gjithashtu i referohen atij. Nuk dihet se sa prej këtyre rrëfimeve mbështeten në burime më të hershme.[72] Moisiu shfaqet gjithashtu në tekste të tjera fetare si Mishna (rreth 200 e.s.) dhe Midrash (200–1200 e.s.).[73]

Figura e Osarsefit në historiografinë helenistike është një prift i tradhtar egjiptian që udhëheq një ushtri lebrozësh kundër faraonit dhe në fund dëbohet nga Egjipti, duke ndryshuar emrin në Moisiu.[74]

Hekateu

Referenca më e hershme ndaj Moisiut në letërsinë greke gjendet në historinë egjiptiane të Hekateut nga Abdera (shekulli IV p.e.s.). Gjithçka që mbetet nga përshkrimi i tij i Moisiut janë dy referenca të bëra nga Diodori i Sicilisë, ku, siç shkruan historiani Arthur Droge, ai "e përshkruan Moisiun si një udhëheqës të mençur e trim që e la Egjiptin dhe kolonizoi Judenë".[75] Ndër arritjet e shumta të përshkruara nga Hekateu, Moisiu kishte themeluar qytete, kishte krijuar një tempull e kult fetar, dhe kishte nxjerrë ligje:

Pas vendosjes së jetës së ngulitur në Egjipt në kohët e hershme, e cila ndodhi, sipas rrëfimit mitik, në periudhën e perëndive dhe heronjve, i pari... që bindi turmat të përdorin ligje të shkruara ishte Mneves, njeri jo vetëm i madh nga shpirti, por edhe në jetën e tij më publik-frymëzuesi ndër të gjithë ligjvënësit emrat e të cilëve janë ruajtur.[75]

Droge gjithashtu vëren se ky pohim nga Hekateu ishte i ngjashëm me pohime të bëra më vonë nga Eupolemi.[75]

Artapani

Paraqitje e Moisiut te Menora e Knesetit duke i ngritur krahët gjatë betejës kundër amalekitëve

Historiani hebre Artapani nga Aleksandria (shekulli II p.e.s.) e portretizoi Moisiun si një hero kulturor, të huaj për oborrin faraonik. Sipas teologut John Barclay, Moisiu i Artapanit "qartazi e mban fatin e hebrenjve, dhe në shkëlqimin e tij personal, kulturor dhe ushtarak, i sjell nder gjithë popullit hebre".[76]

Xhelozia për cilësitë e shkëlqyera të Moisiut e shtyu Kenefresin ta dërgonte me trupa të papërvojë në një ekspeditë ushtarake në Etiopi, ku ai fitoi fitore të mëdha. Pasi ndërtoi qytetin e Hermopolisit, ai ia mësoi popullit vlerën e ibisit si mbrojtje kundër gjarpërinjve, duke e bërë zogun frymën shenjtëruese mbrojtëse të qytetit; më pas ai futi rrethprerjen. Pas kthimit të tij në Memfis, Moisiu ia mësoi popullit vlerën e qeve për bujqësinë, dhe shenjtërimi i tyre nga Moisiu i dha shkas kultit të Apisit. Më në fund, pasi shpëtoi nga një komplot tjetër duke e vrarë sulmuesin e dërguar nga mbreti, Moisiu iku në Arabi, ku u martua me bijën e Raguelit (Jetro), sundimtarit të krahinës.[77]

Artapani tregon se si Moisiu kthehet në Egjipt me Harunin dhe burgoset, por shpëton në mënyrë të mrekullueshme përmes emrit të JHVH-së për ta udhëhequr Eksodin. Ky rrëfim dëshmon më tej se të gjithë tempujt egjiptianë të Isis-it që nga ajo kohë kishin një shkop, në kujtim të atij të përdorur për mrekullitë e Moisiut. Ai e përshkruan Moisiun si 80 vjeç, "të gjatë dhe të kuqërremtë, me flokë të gjata të bardha, dhe dinjitoz".[78]

Disa historianë, megjithatë, vënë në dukje "natyrën apologjetike të pjesës më të madhe të veprës së Artapanit",[79] me shtimet e tij të detajeve jashtëbiblike, si referencat ndaj Jetros: Jetro joçifut shpreh admirim për trimërinë e Moisiut në ndihmën e bijave të tij dhe zgjedh ta birësojë Moisiun si bir të vetin.[80]

Straboni

Moisiu duke i mbrojtur bijat e Jetros, vepër e Rosso Fiorentinos, rreth 1523–1524

Straboni, historian, gjeograf dhe filozof grek, në Geographica-n e tij (rreth 24 e.s.), shkroi në detaje mbi Moisiun, të cilin e konsideroi si egjiptian që e mbante keq gjendjen në atdheun e tij, dhe kështu tërhoqi shumë ndjekës që e respektonin hyjninë. Ai shkruan, për shembull, se Moisiu kundërshtoi paraqitjen e hyjnisë në formën e njeriut ose kafshës dhe ishte i bindur se hyjnia ishte një entitet që përfshinte gjithçka – tokën dhe detin:[81]

35. Një prift egjiptian me emrin Moisi, i cili zotëronte një pjesë të vendit të quajtur Egjipti i Poshtëm, i pakënaqur me institucionet e vendosura atje, e la atë dhe erdhi në Jude me një trup të madh njerëzish që adhuronin Hyjninë. Ai deklaroi dhe mësoi se egjiptianët dhe afrikanët kishin ndjenja të gabuara, duke e paraqitur Hyjninë nën ngjashmërinë e kafshëve të egra dhe bagëtive të fushës; se edhe grekët gabonin duke bërë imazhe të perëndive të tyre në formë njerëzore. Sepse Zoti (tha ai) mund të jetë ajo gjë e vetme që na përfshin të gjithëve, tokën dhe detin, që ne e quajmë qiell, ose universi, ose natyra e gjërave.... 36. Me një doktrinë të tillë, Moisiu bindi një trup të madh personash me mendje të drejtë ta shoqëronin në vendin ku sot qëndron Jerusalemi.[82]

Në shkrimet e Strabonit mbi historinë e Judaizmit siç e kuptonte ai, përshkruhen faza të ndryshme në zhvillimin e saj: nga faza e parë, që përfshin Moisiun dhe trashëgimtarët e tij të drejtpërdrejtë, deri te faza përfundimtare ku "Tempulli i Jerusalemit vazhdoi të rrethohej nga një aureolë shenjtërie". "Vlerësimi pozitiv dhe i pakushtëzuar i Strabonit për personalitetin e Moisiut është ndër më dashamirësit në gjithë letërsinë e lashtë."[83] Portretizimi i tij i Moisiut thuhet të jetë i ngjashëm me shkrimin e Hekateut, i cili "e përshkroi Moisiun si njeri që shquhej në mençuri dhe trimëri".[83]

Egjiptologu Jan Assmann përfundon se Straboni ishte historiani "që u afrua më shumë me një ndërtim të fesë së Moisiut si monoteiste dhe si një kundër-fe e theksuar". Ajo njihte "vetëm një qenie hyjnore që asnjë imazh nuk mund ta përfaqësojë... [dhe] rruga e vetme për t'iu afruar këtij zoti është të jetosh në virtyt dhe drejtësi."[84]

Taciti

Historiani romak Taciti (rreth 56–120 e.s.) i referohet Moisiut duke vënë në dukje se feja hebraike ishte monoteiste dhe pa një imazh të qartë. Vepra e tij kryesore, ku përshkruan filozofinë hebraike, është Historitë e tij (rreth vitit 100), ku, sipas përkthyesit dhe dramaturgut irlandez të shekullit XVIII Arthur Murphy, si rezultat i adhurimit hebre të një Zoti të vetëm, "mitologjia pagane ra në përbuzje".[85] Taciti thotë se, pavarësisht mendimeve të ndryshme të kohës së tij mbi etnicitetin e hebrenjve, shumica e burimeve të tij pajtohen se kishte pasur një Eksod nga Egjipti. Sipas rrëfimit të tij, Faraoni Bokoris, duke vuajtur nga një murtajë, i dëboi hebrenjtë si përgjigje ndaj një orakulli të perëndisë Zeus-Amon.

Një turmë e larmishme u mblodh kështu dhe u braktis në shkretëtirë. Ndërsa të gjithë të tjerët e dëbuar rrinin duke vajtuar pa bërë asgjë, njëri prej tyre, i quajtur Moisi, i këshilloi të mos kërkonin ndihmë as tek perënditë, as tek njerëzit, meqë të dy i kishin braktisur, por të besonin më tepër tek vetja, dhe ta pranonin si hyjnore udhëheqjen e qenies së parë, me ndihmën e së cilës do të dilnin nga situata e tyre e tanishme.[86]

Në këtë version, Moisiu dhe hebrenjtë endeshin nëpër shkretëtirë vetëm gjashtë ditë, duke pushtuar Tokën e Shenjtë në të shtatën.[86]

Longini

Moisiu e ngre gjarprin prej bronzi, duke i shëruar izraelitët nga kafshimet e gjarpërinjve helmues, në Gjarpri prej bronzi, pikturë e 1790 nga Benjamin West.

Septuaginta, versioni grek i Biblës Hebraike, e mahniti autorin pagan të librit të famshëm klasik të kritikës letrare, Mbi të Madhështoren, tradicionalisht i atribuar Longinit. Data e kompozimit nuk dihet, por zakonisht i vishet fundit të shekullit I e.s.[87]

Shkrimtari citon Zanafillën në një "stil që e paraqet natyrën e hyjnisë në një mënyrë të përshtatshme me qenien e tij të pastër dhe të madhe", por nuk e përmend Moisiun me emër, duke e quajtur "jo person i rastësishëm" (οὐχ ὁ τυχὼν ἀνήρ) por "Ligjvënësi" (θεσμοθέτης) i hebrenjve, term që e vë në të njëjtin nivel me Likurgun dhe Minosin.[88] Përveç një reference ndaj Ciceronit, Moisiu është shkrimtari i vetëm joGrek i cituar në vepër; kontekstualisht ai vihet në të njëjtin nivel me Homerin,[80] dhe përshkruhet "me shumë më tepër admirim se edhe shkrimtarët grekë që e trajtuan Moisiun me respekt, si Hekateu dhe Straboni".[89]

Josefi

Në Antikitetet e Judenjve të Josefit (37 – rreth 100 e.s.), Moisiu përmendet vazhdimisht. Për shembull, libri VIII, kapitulli IV, përshkruan Tempullin e Solomonit, gjithashtu i njohur si Tempulli i Parë, në kohën kur Arka e Besëlidhjes u zhvendos për herë të parë në tempullin e sapondërtuar:

Kur Mbreti Solomon i kishte përfunduar këto vepra, këto ndërtesa të mëdha dhe të bukura, dhe kishte grumbulluar dhuratat e tij në tempull, … ai gjithashtu u shkroi sundimtarëve dhe pleqve të hebrenjve, dhe urdhëroi që gjithë populli të mblidhej në Jerusalem, si për ta parë tempullin që kishte ndërtuar, ashtu edhe për ta zhvendosur arkën e Zotit në të; … Festa e Tabernakujve rastisi të binte në të njëjtën kohë, e cila mbahej nga hebrenjtë si një festë shumë e shenjtë dhe shumë e shquar. Kështu ata e bartën arkën dhe tabernakullin që Moisiu kishte ngritur, dhe të gjitha enët që shërbenin për sakrificat e Zotit, dhe i zhvendosën në tempull. … Tani arka nuk përmbante asgjë tjetër përveç atyre dy pllakave prej guri që i ruanin dhjetë urdhërimet, të cilat Zoti ia foli Moisiut në malin Sinai...[90]

Sipas Feldman-it, Josefi gjithashtu i jep rëndësi të veçantë zotërimit nga Moisiu të "virtyteve kardinale të mençurisë, trimërisë, përmbajtjes dhe drejtësisë". Ai gjithashtu përfshin devotshmërinë si virtyt të pestë të shtuar. Përveç kësaj, ai "thekson gatishmërinë e Moisiut për t'i nënshtruar mundimit dhe kujdesin e tij ndaj shmangies së korrupsionit. Ashtu si mbret-filozofi i Platonit, Moisiu shquhet si edukator."[91]

Numeniu

Numeniu nga Apamea, filozof grek nga Apamea e Sirisë, shkroi gjatë gjysmës së dytë të shekullit II e.s. Historiani Kenneth Guthrie shkruan se "Numeniu është ndoshta filozofi i vetëm grek i njohur që e studioi shprehimisht Moisiun, profetët, dhe jetën e Jezusit".[92] Ai e përshkruan prejardhjen e tij:

Numeniu ishte njeri i botës; nuk kufizohej te misteret greke dhe egjiptiane, por fliste me familjaritet për mitet e brahmanëve dhe magëve. Është megjithatë njohuria dhe përdorimi i tij i shkrimeve hebraike ajo që e dallonte nga filozofët e tjerë grekë. Ai i referohet Moisiut thjesht si "profeti", njësoj sikurse për të Homeri është poeti. Platoni përshkruhet si një Moisi grek.[93]

Justin Martiri

I shenjti dhe filozofi fetar i krishterë Justin Martiri (103–165 e.s.) nxori të njëjtin përfundim si Numeniu, sipas ekspertëve të tjerë. Teologu Paul Blackham vëren se Justini e konsideronte Moisiun "më të besueshëm, të thellë dhe të vërtetë, sepse është më i vjetër se filozofët grekë."[94] Ai e citon:

Do ta filloj, pra, me profetin dhe ligjvënësin tonë të parë, Moisiun... në mënyrë që të dini se, nga të gjithë mësuesit tuaj, qofshin të mençur, poetë, historianë, filozofë, apo ligjvënës, më i vjetri sipas shumë largut, siç na tregojnë historitë greke, ishte Moisiu, i cili ishte mësuesi ynë i parë fetar.[94]

Fetë abrahamike

Judaizmi

Moisiu duke goditur shkëmbin, vepër e Pieter de Grebberit, 1630

Shumica e asaj që dihet mbi Moisiun nga Bibla vjen nga librat e Eksodit, Levitikëve, Numrave, dhe Ligjit të Përtërirë.[95] Shumica e studiuesve e konsiderojnë përpilimin e këtyre librave si diçka që daton në Periudhën Perse, 538–332 p.e.s., por bazuar në tradita më të hershme të shkruara dhe gojore.[96][97] Ka një shumësi tregimesh dhe informacioni shtesë mbi Moisiun në Apokrifet Hebraike dhe në zhanrin e ekzegjezës rabinike të njohur si Midrash, si dhe në veprat kryesore të ligjit gojor hebre, Mishna dhe Talmudi. Moisiut i jepen gjithashtu një numër emrash alternativë në traditën hebraike. Midrashi e identifikon Moisiun si një nga shtatë personalitetet biblike që janë quajtur me emra të ndryshëm.[98] Emrat e tjerë të Moisiut ishin Jekuthiel (nga nëna e tij), Heber (nga babai i tij), Jered (nga Miriami), Avi Zanoah (nga Haruni), Avi Gedor (nga Kehathi), Avi Soco (nga dado e tij), Shemaia bir Nethaneli (nga populli i Izraelit).[99] Moisiut i atribuohen gjithashtu emrat Toviah (si emër i parë) dhe Levi (si mbiemër), Heman, Mechoqeiq (ligjvënës), dhe Ehl Gav Ish. Në një ekzegjezë tjetër, Moisiu ishte ngjitur në qiellin e parë deri në të shtatin, madje kishte vizituar Parajsën dhe Ferrin i gjallë, pasi kishte parë vegimin hyjnor në malin Horeb.[31]: vëll. II, "Ngjitja e Moisiut; Moisiu viziton Parajsën dhe Ferrin" 

Historianë hebrenj që jetuan në Aleksandri, si Eupolemi, i atribuuan Moisiut arritjen e t'u mësuarit fenikasve alfabetin e tyre,[100] ngjashëm me legjendat mbi Thoth-in. Artapani nga Aleksandria e identifikoi shprehimisht Moisiun jo vetëm me Thoth/Hermes, por edhe me figurën greke Muzeu (të cilin e quajti "mësuesi i Orfeut") dhe i atribuoi ndarjen e Egjiptit në 36 rrethe, secili me liturgjinë e vet. Ai e emërtoi princeshën që e birësoi Moisiun Merris, gruaja e Faraonit Kenefres.[101]

Tradita hebraike e konsideron Moisiun profetin më të madh që ka jetuar ndonjëherë.[31]: vëll. II, "Ngjitja e Moisiut; Moisiu viziton Parajsën dhe Ferrin"  Pavarësisht rëndësisë së tij, Judaizmi thekson se Moisiu ishte një qenie njerëzore, dhe si i tillë nuk duhet adhuruar. Vetëm Zoti është i denjë për adhurim në Judaizëm.

Për hebrenjtë ortodoksë, Moisiu quhet Moshe Rabbenu, 'Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a: "Udhëheqësi ynë Moshe, Shërbëtor i Zotit, Ati i të gjithë Profetëve".[102] Sipas pikëpamjes ortodokse,[102] Moisiu mori jo vetëm Torën, por edhe mësimet e zbuluara (të shkruara dhe gojore)[103] dhe të fshehta (hokhmat nistar),[103] të cilat i dhanë Judaizmit Zoharin e Rashbi-t,[104] Torën e Ari haQadosh-it (Isak Luria)[105] dhe gjithçka që diskutohet në Jeshiva Qiellore mes Ramhal-it dhe mësuesve të tij.[106]

Duke lindur pjesërisht nga mosha e vdekjes së tij (120 vjeç, sipas Ligjit të Përtërirë 34:7) dhe fakti se "syri i tij nuk ishte errësuar, dhe forca e tij nuk ishte dobësuar", fraza "paç jetë deri në 120" është bërë një bekim i zakonshëm ndër hebrenjtë (120 shprehet si mosha maksimale për të gjithë pasardhësit e Noes në Zanafilla 6:3).

Krishtërimi

Moisiu, në të majtë të Jezusit, te Shpërfytyrimi i Jezusit, vepër e Giovanni Bellinit, rreth 1480

Moisiu përmendet më shpesh në Dhjata e Re sesa çdo figurë tjetër e Dhjatës së Vjetër. Për të krishterët, Moisiu shpesh është simbol i ligjit të Zotit, ashtu siç forcohet e shpjegohet në mësimet e Jezusit. Shkrimtarët e Dhjatës së Re shpesh i krahasuan fjalët dhe veprat e Jezusit me ato të Moisiut për të shpjeguar misionin e Jezusit. Në Veprat 7:39–43, 51–53, për shembull, refuzimi i Moisiut nga hebrenjtë që adhuruan viçin e artë krahasohet me refuzimin e Jezusit nga hebrenjtë që vazhduan në judaizmin tradicional.[107][108] Krahasime të tilla janë shembuj të metodës interpretuese të njohur si tipologji, e cila mban se figurat e hershme biblike mund të shihen si paraqitje paralajmëruese të Jezu Krishtit. Kjo metodë ka ndikim në teologjinë e shumë degëve të Krishtërimit, përfshirë Katolicizmin dhe Protestantizmin.[109][110]

Moisiu shfaqet gjithashtu në disa nga mesazhet e Jezusit. Kur e takoi farisenjtin Nikodemi natën, siç përshkruhet në Gjonin 3, ai e krahasoi ngritjen e gjarprit prej bronzi nga Moisiu në shkretëtirë, të cilin çdo izraelit mund ta shihte e të shërohej, me ngritjen e vet (nëpërmjet vdekjes dhe ringjalljes së tij) që njerëzit ta shikonin e të shëroheshin. Në Gjonin 6, Jezusi iu përgjigj pretendimit të popullit se Moisiu u kishte dhënë mana në shkretëtirë, duke thënë se nuk ishte Moisiu, por Zoti, ai që e dha. Duke e quajtur veten "buka e jetës", Jezusi tha se ai ishte dhënë për ta ushqyer popullin e Zotit.[111]

Moisiu, bashkë me Elian, paraqitet duke u takuar me Jezusin në të tria Ungjijtë Sinoptikë të Shpërfytyrimit të Jezusit, në Mateun 17, Markun 9, dhe Lukën 9. Në Mateun 23, në atë që është përdorimi i parë i dëshmuar i një fraze që i referohet kësaj përdorimi rabinik (greko-aramaishtja קתדרא דמשה), Jezusi u referohet skribëve dhe farisenjve, në një pasazh kritik ndaj tyre, si të ulur "në karrigen e Moisiut" (greqisht: Ἐπὶ τῆς Μωϋσέως καθέδρας, romanizuar: epì tēs Mōüséōs kathédras).[112][113]

Rëndësia e tij për Krishtërimin modern nuk është zbehur. Moisiu konsiderohet shenjt nga disa kisha; dhe përkujtohet si profet në Kalendarët përkatës të Shenjtorëve të Kishës Ortodokse Lindore, Kishës Katolike Romake, dhe kishave Luterane më 4 shtator. Në liturgjinë ortodokse lindore për 4 shtatorin, Moisiu përkujtohet si "Profeti i Shenjtë dhe Shikuesi i Zotit Moisiu, në malin Nebo".[114][115] Kisha Ortodokse gjithashtu e përkujton në Të Dielën e Paraardhësve, dy javë para Krishtlindjes.[116] Moisiu përkujtohet gjithashtu më 20 korrik me Harunin, Elian, dhe Eliseun,[117] dhe më 14 prill me të gjithë shenjtorët murgj të Sinait.[118]

Kisha Apostolike Armene e përkujton si një ndër Paraardhësit e Shenjtë në Kalendarin e saj të Shenjtorëve, më 30 korrik.[119]

Mormonizmi

Pjesëtarët e Kishës së Jezu Krishtit të Shenjtorëve të Ditëve të Mëvonshme (të njohur zakonisht si mormonë) përgjithësisht e shohin Moisiun në të njëjtën mënyrë si të krishterët e tjerë. Megjithatë, përveç pranimit të rrëfimit biblik të Moisiut, mormonët e përfshijnë Librin e Moisiut si pjesë të kanunit të tyre shkrimor.[120] Ky libër besohet të jetë shkrimet e përkthyera të Moisiut dhe përfshihet në Pearl of Great Price.[121]

Shenjtorët e Ditëve të Mëvonshme gjithashtu besojnë në mënyrë unike se Moisiu u mor në qiell pa e shijuar vdekjen (i "përkthyer"). Përveç kësaj, Joseph Smith dhe Oliver Cowdery deklaruan se më 3 prill 1836, Moisiu iu shfaq atyre në Tempullin e Kirtlandit (në Kirtland, Ohajo) në një formë fizike, të pavdekshme, të përlëvduar, dhe u dha atyre "çelësat e mbledhjes së Izraelit nga katër pjesët e tokës, dhe udhëheqjen e dhjetë fiseve të humbura nga toka e veriut".[122]

Islami

Moisiu përmendet më shumë në Kuran sesa çdo individ tjetër dhe jeta e tij rrëfehet e përmendet më shumë se ajo e çdo profeti tjetër islam.[123] Në Islam, Moisiu karakterizohet në mënyra që paralelizojnë Muhamedin.[124] Ndër profetët, Moisiu është përshkruar si ai "karriera e të cilit si i dërguar i Zotit, ligjvënës dhe udhëheqës i komunitetit të tij më nga afër paralelizon dhe paralajmëron atë të Muhamedit", dhe si "figura që në Kuran iu paraqit Muhamedit mbi të gjithë të tjerët si modeli suprem i shpëtimtarit dhe sundimtarit të një komuniteti, njeriu i zgjedhur për të paraqitur njohjen e Zotit të vetëm, dhe një sistem ligjor të zbuluar hyjnisht". E gjejmë qartazi në këtë rol si paraardhës i Muhamedit në një traditë të njohur të ngjitjes së mrekullueshme të Profetit, ku Moisiu e këshillon Muhamedin nga përvoja e tij si i dërguar dhe ligjvënës. Ashtu si Muhamedi, Moisiu përkufizohet në Kuran si profet (nabi) dhe i dërguar (rasul), termi i dytë tregon se ai ishte një nga ata profetë që i solli një libër dhe ligj popullit të tij.[125][126]

Makami i Nebi Musait, Jeriko

Shumica e ngjarjeve kryesore në jetën e Moisiut që rrëfehen në Bibël gjenden të shpërndara nëpër kapituj (suar) të ndryshëm të Kuranit, me një tregim rreth takimit me figurën kuranore Khidr, i cili nuk gjendet në Bibël.[123]

Në tregimin e Moisiut sipas Kuranit, Jokebedi urdhërohet nga Zoti ta vendosë Moisiun në një arkë dhe ta hedhë në ujërat e Nilit, duke e braktisur kështu plotësisht nën mbrojtjen e Zotit.[123] Gruaja e Faraonit, Asija, jo bija e tij, e gjeti Moisiun duke notuar në ujërat e Nilit. Ajo e bindi Faraonin ta mbante si bir të tyre, sepse nuk ishin bekuar me fëmijë.[127]

Miniaturë persiane islame e Musait duke fituar betejën kundër magjistarëve të Faraonit.

Rrëfimi kuranor thekson misionin e Moisiut për ta ftuar Faraonin ta pranonte mesazhin hyjnor të Zotit, si dhe t'u jepte shpëtim izraelitëve.[123] Sipas Kuranit, Moisiu i inkurajon izraelitët të hyjnë në Kanan, por ata nuk janë të gatshëm të luftojnë kananitët, duke pasur frikë humbjen e sigurt. Moisiu përgjigjet duke iu lutur Allahut që ai dhe vëllai i tij Haruni të ndaheshin nga izraelitët rebelë, pas së cilës izraelitët detyrohen të endeshin për 40 vjet.

Një nga hadithet, ose rrëfimet tradicionale mbi jetën e Muhamedit, përshkruan një takim në qiell mes Moisiut dhe Muhamedit, që rezultoi me muslimanët duke i vëzhguar pesë namazet ditore. Huston Smith thotë se kjo ishte "një ndër ngjarjet vendimtare në jetën e Muhamedit".[128]

Sipas disa traditave islame, Moisiu është varrosur në Makamin e Nebi Musait, pranë Jerikos.[129]

Bahaizmi

Moisiu është një ndër më të rëndësishmit e të dërguarve të Zotit në Bahaizëm, duke u caktuar si një Manifestim i Zotit.[130] Një epitet i Moisiut në shkrimet bahaí është "Ai që bisedoi me Zotin".[131]

Sipas Bahaizmit, Bahá'u'lláh, themeluesi i fesë, është ai që i foli Moisiut nga shkurrja e ndezur.[132]

ʻAbdu'l-Bahá ka theksuar faktin se Moisiu, ashtu si Abrahami, nuk kishte asnjë nga cilësitë e një njeriu të madh të historisë, por përmes ndihmës së Zotit ai arriti të bëjë shumë gjëra të mëdha. Ai përshkruhet si dikush që ka qenë "për një kohë të gjatë bari në shkretëtirë", që ka pasur belbëzim, dhe që ka qenë "shumë i urryer dhe i përbuzur" nga Faraoni dhe egjiptianët e lashtë të kohës së tij. Thuhet se është rritur në një shtëpi shtypëse, dhe njihej, në Egjipt, si njeri që kishte kryer vrasje – ndonëse e kishte bërë këtë për të parandaluar një akt mizorie.[133]

Sidoqoftë, ashtu si Abrahami, përmes ndihmës së Zotit, ai arriti gjëra të mëdha dhe fitoi famë edhe përtej Levantit. Kryesorja ndër këto arritje ishte lirimi i popullit të tij, hebrenjve, nga robëria në Egjipt dhe udhëheqja e tyre "drejt Tokës së Shenjtë". Ai shihet si ai që ia dhuroi Izraelit "ligjin fetar dhe civil" i cili u dha atyre "nder ndër të gjitha kombet", dhe i cili e përhapi famën e tyre në pjesë të ndryshme të botës.[133]

Për më tepër, përmes ligjit, besohet se Moisiu i udhëhoqi hebrenjtë "drejt shkallës më të lartë të mundshme të qytetërimit në atë periudhë". ʻAbdu'l-Bahá pohon se filozofët e lashtë grekë i konsideronin "burrat e shquar të Izraelit si modele përsosmërie". Kryesori ndër këta filozofë, thotë ai, ishte Sokrati, i cili "vizitoi Sirinë, dhe mori nga bijtë e Izraelit mësimet e Unitetit të Zotit dhe të pavdekësisë së shpirtit".[133]

Moisiu shihet gjithashtu si dikush që hapi rrugën për Bahá'u'lláh-un dhe zbulesën e tij përfundimtare, dhe si mësues i së vërtetës, mësimet e të cilit ishin në përputhje me zakonet e kohës së tij.[134]

Feja druze

Moisiu konsiderohet një profet i rëndësishëm i Zotit në fenë druze, duke qenë ndër shtatë profetët që u shfaqën në periudha të ndryshme historike.[135][136]

Trashëgimia në politikë dhe ligj

Statuja e Moisiut në Biblioteka e Kongresit

Në një kuptim metaforik në traditën e krishterë, termi "Moisi" i është referuar udhëheqësit që e çliron popullin nga një situatë e tmerrshme. Ndër Presidentët e Shteteve të Bashkuara që dihet se e kanë përdorur simbolikën e Moisiut ishin Harry S. Truman, Jimmy Carter, Ronald Reagan, Bill Clinton, George W. Bush, dhe Barack Obama, i cili i quajti mbështetësit e tij "brezi i Moisiut".[137]

Në vitet vijuese, teologë e lidhën Dhjetë Urdhërimet me formimin e demokracisë së hershme. Teologu skocez William Barclay i përshkroi si "themelin universal të gjithçkaje... ligjin pa të cilin kombësia është e pamundur. … Shoqëria jonë është themeluar mbi të."[138] Papa Françesku iu drejtua Kongresit të Shteteve të Bashkuara në 2015 duke thënë se gjithë njerëzit duhet "ta mbajnë të gjallë ndjenjën e tyre të unitetit nëpërmjet legjislacionit të drejtë... [dhe] figura e Moisiut na drejton drejtpërdrejt te Zoti e kështu te dinjiteti transcendent i qenies njerëzore".[139]

Në historinë e Shteteve të Bashkuara

Pelegrinët

Pelegrinët John Carver, William Bradford, dhe Miles Standish, duke u lutur gjatë udhëtimit të tyre drejt Amerikës së Veriut. Pikturë e 1844 nga Robert Walter Weir

Referencat ndaj Moisiut u përdorën nga puritanët, të cilët u mbështetën në historinë e Moisiut për t'u dhënë kuptim dhe shpresë jetëve të Pelegrinëve që kërkonin liri fetare dhe personale në Amerikën e Veriut. John Carver ishte guvernatori i parë i Kolonisë Plymouth dhe nënshkruesi i parë i Marrëveshjes së Mejflauerit, të cilën e shkroi në 1620 gjatë udhëtimit tremujor të anijes Mayflower. Ai i frymëzoi Pelegrinët me një "ndjenjë madhështie tokësore dhe qëllimi hyjnor", vëren historiani Jon Meacham,[140] dhe u quajt "Moisiu i Pelegrinëve".[141] Shkrimtari i hershëm amerikan James Russell Lowell vuri re ngjashmërinë mes themelimit të Amerikës nga Pelegrinët dhe atij të Izraelit të Lashtë nga Moisiu:

Menjëherë pas të arratisurve që Moisiu i nxori nga Egjipti, anija e vogël me të përjashtuar që zbarkoi në Plymouth është e destinuar të ndikojë të ardhmen e botës. … Nëse rregulloret e tyre komunale kanë njëfarë shije judaizmi, prapëseprapë nuk mund të ketë synim më fisnik apo mençuri më praktike se e tyrja; sepse ishte për ta bërë ligjin e njeriut një homolog të gjallë të ligjit të Zotit, sipas konceptimit të tyre më të lartë të tij.[142]

Pas vdekjes së Carver-it në vitin pasues, William Bradford u bë guvernator. Ai kishte frikë se Pelegrinët e mbetur nuk do t'i mbijetonin vështirësive të tokës së re, ku gjysma e popullit të tyre kishin vdekur tashmë brenda muajve nga mbërritja. Bradford e evokoi simbolin e Moisiut te Pelegrinët e dobësuar dhe të dëshpëruar për t'i qetësuar dhe për t'u dhënë shpresë: "Dhuna do t'i thyejë të gjitha. Ku është fryma e butë dhe e përulur e Moisiut?"[143] William G. Dever shpjegon qëndrimin e Pelegrinëve: "E konsideronim veten 'Izraeli i Ri', veçanërisht ne në Amerikë. Dhe për këtë arsye, e dinim kush ishim, çfarë besonim dhe vlerësonim, dhe cili ishte 'fati ynë i dukshëm'."[144]

Etërit themelues të Shteteve të Bashkuara

Vula e parë e propozuar e Shteteve të Bashkuara, 1776

Më 4 korrik 1776, menjëherë pasi Deklarata e Pavarësisë u miratua zyrtarisht, Kongresi Kontinental u kërkoi John Adams-it, Thomas Jefferson-it, dhe Benjamin Franklin-it të projektonin një vulë që qartazi do të përfaqësonte një simbol për Shtetet e Bashkuara të reja. Ata zgjodhën simbolin e Moisiut duke i udhëhequr izraelitët drejt lirisë.[145]

Pas vdekjes së George Washington-it në 1799, dy të tretat e eulogjive për të e quajtën "Moisiu i Amerikës", ndërsa një orator tha se "Washington-i ka qenë për ne ajo çfarë ishte Moisiu për Bijtë e Izraelit."[146]

Benjamin Franklin, në 1788, i pa vështirësitë që disa nga shtetet e sapopavarura amerikane po hasnin në formimin e një qeverie, dhe propozoi që deri sa të mund të pajtoheshin për një kod të ri ligjesh, ata të qeveriseshin nga "ligjet e Moisiut", siç përmbaheshin në Dhjatën e Vjetër.[147] Ai e justifikoi propozimin e tij duke shpjeguar se ligjet kishin funksionuar në kohët biblike: "Qenia Supreme... pasi i shpëtoi nga robëria me shumë mrekulli, të kryera nga shërbëtori i tij Moisiu, ai personalisht i dorëzoi atij shërbëtori të zgjedhur, në prani të gjithë kombit, një kushtetutë dhe kod ligjesh për vëzhgimin e tyre."[148]

John Adams, presidenti i dytë i Shteteve të Bashkuara, deklaroi pse u mbështet te ligjet e Moisiut mbi filozofinë greke për themelimin e Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara: "Sado që i dua, i çmoj, dhe i admiroj grekët, besoj se hebrenjtë kanë bërë më shumë për ta ndriçuar dhe qytetëruar botën. Moisiu bëri më shumë se të gjithë ligjvënësit dhe filozofët e tyre së bashku."[140] Historiani suedez Hugo Valentin e vlerësoi Moisiun si të "parin që shpalli të drejtat e njeriut".[149]

Skllavëria dhe të drejtat civile

Hekurudha Nëntokësore, konduktorja e së cilës dhe veterania e Luftës Civile Amerikane, Harriet Tubman, u pagëzua "Moisiu" për shkak të misioneve të saj të ndryshme në lirimin dhe transportimin e skllevërve të arratisur drejt lirisë në shtetet e lira të Shteteve të Bashkuara.[150]

Historianja Gladys L. Knight përshkruan se si udhëheqësit që u shfaqën gjatë dhe pas periudhës kur skllavëria ishte e ligjshme shpesh e personifikuan simbolin e Moisiut. "Simboli i Moisiut ishte fuqizues sepse shërbeu për ta përforcuar nevojën për liri."[151] Prandaj, kur Abraham Lincoln u vra në 1865 pas kalimit të ndryshimit kushtetues që e jashtëligjëronte skllavërinë, amerikanët e zinj thanë se e kishin humbur "Moisiun e tyre".[152] Biografi i Lincoln-it, Charles Carleton Coffin, shkruan: "Milionat që Abraham Lincoln i çliroi nga skllavëria përherë do ta krahasojnë me Moisiun, çlirimtarin e Izraelit."[153]

Martin Luther King, udhëheqës i lëvizjes për të drejta civile gjatë viteve '60, u quajt "Moisiu modern", dhe shpesh i referohej Moisiut në fjalimet e tij: "Lufta e Moisiut, lufta e ndjekësve të tij të përkushtuar ndërsa kërkonin të dilnin nga Egjipti. Kjo është diçka nga historia e çdo populli që lufton për liri."[154]

Portretizime kulturore

Arti

Moisiu, me brirë, vepër e Mikelanxhelos, 1513–1515, San Pietro in Vincoli, Romë

Moisiu shfaqet shpesh në artin e krishterë, dhe kapela private e Papës, Kapela Sistina, ka një seri të gjatë prej gjashtë freskosh mbi jetën e Moisiut në murin jugor, përballë një sërë me Jetën e Krishtit. Ato u pikturuan në 1481–82 nga një grup artistësh kryesisht firencas, përfshirë Sandro Botticelli-n dhe Pietro Perugino-n.

Për shkak të një dykuptimësie në fjalën hebraike קֶרֶן (keren), që do të thotë si "bri" ashtu edhe "rreze" apo "shkëlqim", në përkthimin e Vulgatës Latine të Jeronimit të Biblës, fytyra e Moisiut përshkruhet si cornutam ("me brirë") kur zbret nga mali Sinai me pllakat, Moisiu zakonisht paraqitet në artin perëndimor deri në Rilindje me brirë të vegjël, të cilët të paktën shërbenin si një atribut identifikues i përshtatshëm.[155] Në të paktën disa nga këto paraqitje, ka gjasa të jetë synuar një kuptim antisemit,[156] për shembull te Harta Mundi e Herefordit.[157]

Bashkë me profetin Elia, ai është një figurë e domosdoshme në Shpërfytyrimin e Jezusit në artin e krishterë, subjekt me histori të gjatë në artin ortodoks lindor. Shfaqet në artin e Kishës Perëndimore që nga shekulli X, dhe ishte veçanërisht popullor mes viteve 1475 dhe 1535.[158]

Statuja e Mikelanxhelos

Statuja e Moisiut nga Mikelanxhelo (1513–1515), në kishën San Pietro in Vincoli, në Romë, është një ndër statujat më të njohura në botë. Brirët që skulptori i shtoi kokës së Moisiut janë rezultat i një përkthimi të gabuar të Biblës Hebraike në Vulgatën Latine, me të cilën Mikelanxhelo ishte i njohur. Fjala hebraike e marrë nga Eksodi do të thotë ose "bri" ose "rrezatim". Ekspertë të Institutit Arkeologjik të Amerikës tregojnë se termi u përdor kur Moisiu "iu kthye popullit të tij pasi kishte parë aq shumë nga Lavdia e Zotit sa syri njerëzor mund të duronte", dhe fytyra e tij "pasqyronte shkëlqim".[159] Në artin e hershëm hebraik, për më tepër, Moisiu shpesh "paraqitet me rreze që i dalin nga koka".[160]

Portretizimi në ndërtesat qeveritare të SHBA-së

Skulpturë në dhomën e Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së

Moisiu paraqitet në disa ndërtesa qeveritare të SHBA-së për shkak të trashëgimisë së tij si ligjvënës. Në Bibliotekën e Kongresit qëndron një statujë e madhe e Moisiut përkrah një statuje të Palit Apostulli. Moisiu është një ndër njëzet e tre ligjvënësit e paraqitur në basorelieve prej mermeri në dhomën e Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së, në Kapitolin e Shteteve të Bashkuara. Përmbledhja e pllakës thotë: "Moisiu (rreth 1350–1250 p.e.s.) profet dhe ligjvënës hebre; e shndërroi një popull endacak në një komb; mori Dhjetë Urdhërimet."[161]

22 figurat e tjera i kanë profilet e kthyera nga Moisiu, i cili është i vetmi basorelief që shikon përpara.[162]

Moisiu shfaqet tetë herë në gdhendjet që rrethojnë tavanin e Sallës së Madhe të Gjykatës së Lartë. Fytyra e tij paraqitet bashkë me figura të tjera antike si Solomoni, perëndia greke Zeus, dhe perëndesha romake e mençurisë, Minerva. Ballina lindore e ndërtesës së Gjykatës së Lartë e paraqet Moisiun duke mbajtur dy pllaka. Pllaka që përfaqësojnë Dhjetë Urdhërimet mund të gjenden të gdhendura në dyert prej lisi të sallës së gjyqit, në kornizën mbështetëse të portave prej bronzi të sallës, dhe në zdrukthtarinë e bibliotekës.[163]

Letërsia

  • Sigmund Freud, në librin e tij të fundit, Moses and Monotheism (1939), supozoi se Moisiu ishte një fisnik egjiptian që i përmbahej monoteizmit të Akhenatonit. Duke ndjekur një teori të propozuar nga një kritik bashkëkohor biblik, Frojdi besonte se Moisiu ishte vrarë në shkretëtirë, duke prodhuar një ndjenjë kolektive faji patricidal që që atëherë ka qenë në zemër të Judaizmit. "Judaizmi kishte qenë një fe e atit, Krishtërimi u bë një fe e birit", shkroi ai. Origjina e mundshme egjiptiane e Moisiut dhe e mesazhit të tij ka marrë vëmendje të konsiderueshme shkencore.[164] Kundërshtarët e kësaj pikëpamjeje vërejnë se feja e Torës duket e ndryshme nga Atenizmi në gjithçka përveç tiparit qendror të përkushtimit ndaj një zoti të vetëm, ndonëse kjo është kundërshtuar nga një sërë argumentesh, p.sh. duke vënë në dukje ngjashmëritë mes Himnit ndaj Atenit dhe Psalmit 104.[164] Interpretimi i Frojdit për Moisiun historik nuk pranohet mirë ndër historianët, dhe konsiderohet pseudohistori nga shumë.[165]
  • Novela e Thomas Mann-it The Tables of the Law (1944) është një ritregim i historisë së Eksodit nga Egjipti, me Moisiun si personazhin kryesor.[166]
  • Romani i W. G. Hardy-t All the Trumpets Sounded (1942) tregon një jetë të trilluar të Moisiut.[167]
  • Romani i Orson Scott Card-it Stone Tables (1997) është një novelizim i jetës së Moisiut.[168]

Filmi dhe televizioni

Charlton Heston në The Ten Commandments, 1956
  • Moisiu u portretizua nga Theodore Roberts në filmin memec të Cecil B. DeMille-it të vitit 1923, The Ten Commandments. Moisiu u shfaq gjithashtu si personazhi qendror në ribërjen e 1956-s, gjithashtu të drejtuar nga DeMille dhe të quajtur po The Ten Commandments, ku u portretizua nga Charlton Heston, i cili kishte një ngjashmëri të dukshme me statujën e Mikelanxhelos. Një ribërje televizive u prodhua në 2006.[169]
  • Burt Lancaster luajti "Moisiun" në miniserinë televizive të 1975-s Moses the Lawgiver.
  • Në filmin komik të 1981-shit History of the World, Part I, Moisiu u portretizua nga Mel Brooks.
  • Në 1995, Sir Ben Kingsley e portretizoi Moisiun në filmin televiziv Moses të vitit 1995, produksion britaniko-italian.
  • Moisiu u shfaq si personazhi qendror në filmin e animuar të DreamWorks Pictures të vitit 1998, The Prince of Egypt. Zëri i tij i të folurit u dha nga Val Kilmer, ndërsa këngëtari amerikan gospel dhe tenori Amick Byram dha zërin e tij të këndimit.
  • Ben Kingsley ishte rrëfimtari i filmit të animuar të 2007-s The Ten Commandments.
  • Në miniserinë e 2009-s Battles BC, Moisiu u portretizua nga Cazzey Louis Cereghino.
  • Në miniserinë televizive të 2013-s The Bible, Moisiu u portretizua nga William Houston.
  • Christian Bale e portretizoi Moisiun te filmi i Ridley Scott-it i vitit 2014, Exodus: Gods and Kings, i cili i paraqiti Moisiun dhe Ramesesin II si të rritur nga Seti I si kushërinj.
  • Telenovela braziliane biblike e 2016-s Os Dez Mandamentos e paraqet aktorin brazilian Guilherme Winter në rolin e Moisiut.

Kritika ndaj Moisiut

Gratë e Midianit të Marra Robëreshë nga Hebrenjtë, vepër e James Tissot-it, rreth 1900

Në fund të shekullit XVIII, deisti Thomas Paine komentoi gjatë mbi Ligjet e Moisiut te The Age of Reason (1794, 1795, dhe 1807). Paine e konsideroi Moisiun një "horr të pështirë", dhe citoi Numrat 31 si shembull të "mizorive të tij të paprecedenta".[170] Në pasazhin, pasi ushtria izraelite u kthye nga pushtimi i Midianit, Moisiu urdhëron vrasjen e midianitëve, me përjashtim të vajzave të virgjëra që do të mbaheshin për izraelitët.

A i keni lënë të gjitha gratë gjallë? Ja, këto i shtynë bijtë e Izraelit, nëpërmjet këshillës së Balaamit, të kryenin shkelje kundër Zotit në çështjen e Peorit, dhe pati murtajë ndër kongregacionin e Zotit. Tani, pra, vritni çdo mashkull ndër të vegjlit, dhe vritni çdo grua që ka njohur burrë duke shtrirë me të; por të gjitha vajzat, që nuk kanë njohur burrë duke shtrirë me të, mbajini gjallë për veten tuaj.

— Numrat 31[171]

Rabini Joel Grossman argumentoi se historia është një "fabul e fuqishme lakmie dhe tradhtie", dhe se ekzekutimi i grave nga Moisiu ishte një dënim simbolik ndaj atyre që kërkojnë ta shndërrojnë seksin dhe dëshirën në qëllime të liga.[172] Ai thotë se gratë midianite "e përdorën tërheqjen e tyre seksuale për t'i larguar burrat izraelitë nga Zoti dhe drejt adhurimit të Baal Peorit".[172] Rabini Grossman argumenton se gjenocidi i të gjitha grave jo-virgjëra midianite, përfshirë ato që nuk i tunduan burrat hebrenj, ishte i drejtë, sepse disa prej tyre kishin marrëdhënie seksuale për "arsye të papërshtatshme".[172] Alan Levin, specialist arsimor me lëvizjen Reformiste, ka sugjeruar në mënyrë të ngjashme se historia duhet marrë si një përrallë paralajmëruese, për t'i "paralajmëruar breznitë vijuese të hebrenjve të vëzhgojnë sjelljen e tyre idhujtare".[173] Chasam Sofer thekson se kjo luftë nuk u zhvillua sipas urdhrit të Moisiut, por u urdhërua nga Zoti si akt hakmarrjeje kundër grave midianite,[174] të cilat, sipas rrëfimit biblik, i kishin tunduar izraelitët dhe i kishin çuar drejt mëkatit. Gjuhëtari Keith Allan vërejti: "Qoftë vepër e Zotit apo jo, ky është sjellje ushtarake që sot do të konsiderohej tabu dhe mund të çonte në një gjyq për krime lufte."[175]

Moisiu ka qenë gjithashtu subjekt i shumë kritikave feministe. Studiuesja e teologjisë uomaniste-biblike Nyasha Junior ka argumentuar se Moisiu mund të jetë objekt i hulumtimit feminist.[176]

Shiko edhe

  • Libri i gjashtë dhe i shtatë i Moisiut
  • Tabela e profetëve të feve abrahamike
  • Tharbis, sipas Josefit, një grua e Moisiut
  • Mitologjia hebraike
  • Bijtë e Moisiut
  • Skllavëria në Egjiptin e lashtë
  • Amenmese

Shënime

  1. ↑ hebraisht biblike: מֹשֶׁה, romanizuar: Mōše; njohur edhe si Moshe ose Moshe Rabbeinu (מֹשֶׁה רַבֵּינוּ, fjalë për fjalë "Moshe, mësuesi ynë"); sirianisht: ܡܘܫܐ, romanizuar: Mūše; arabisht: مُوسَىٰ, romanizuar: Mūsā; greqishtja e vjetër: Μωϋσῆς, romanizuar: Mōÿsēs.
  2. ↑ Përshkrime të Moisiut në enciklopedi të ndryshme: "profet, mësues dhe udhëheqës"[2]; "profet që udhëhoqi izraelitët jashtë skllavërisë në Egjipt"[3]; "udhëheqës, profet dhe ligjvënës"[4]; "udhëheqësi kryesor i izraelitëve në Eksodin e tyre nga Egjipti"[5].
  3. ↑ Kronologjia e Usherit të shekullit XVII llogarit vitin 1571 p.e.s. (Annals of the World, 1658, paragrafi 164).
  4. ↑ εἶτα δίδωσιν ὄνομα θεμένη Μωυσῆν ἐτύμως διὰ τὸ ἐκ τοῦ ὕδατος αὐτὸν ἀνελέσθαι· τὸ γὰρ ὕδωρ μῶυ ὀνομάζουσιν Αἰγύπτιοι — "Meqë ishte nxjerrë nga uji, princesha i dha një emër të nxjerrë prej kësaj, dhe e quajti Moisiu, sepse môu është fjala egjiptiane për ujë." (Filoni, De Vita Mosis, I:4:17)
  5. ↑ Sipas Manethoit, vendlindja e tij ishte qyteti i lashtë Heliopolis.[26]

Referime

  1. ↑ Filler, Elad. "Moses and the Kushite Woman: Classic Interpretations and Philo's Allegory". TheTorah.com (në anglisht). Marrë më 11 maj 2019.
  2. ↑ Beegle, Dewey M. "Moses". Encyclopædia Britannica Online (në anglisht). Marrë më 23 nëntor 2024.
  3. ↑ "Moses". The Oxford Dictionary of Islam (në anglisht). Oxford University Press. 1 janar 2003. ISBN 978-0-19-512558-0.
  4. ↑ Abrahams, Israel. "Moses". Encyclopaedia Judaica (në anglisht). Vëll. 14. fq. 522.
  5. ↑ Hayes, John H. (1993). "Moses". The Oxford Companion to the Bible (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504645-8. Marrë më 23 nëntor 2024.
  6. ↑ Eksodi 4:10
  7. ↑ Eksodi 7:7
  8. ↑ Kugler, Gili (dhjetor 2018). "Moses died and the people moved on: A hidden narrative in Deuteronomy". Journal for the Study of the Old Testament (në anglisht). 43 (2): 191–204. doi:10.1177/0309089217711030.
  9. 1 2 3 Nigosian, S. A. (1993). "Moses as They Saw Him". Vetus Testamentum (në anglisht). 43 (3): 339–350. doi:10.1163/156853393X00160. ISSN 0042-4935.
  10. 1 2 Dever, William G. (2001). What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel (në anglisht). Wm. B. Eerdmans Publishing. fq. 99. ISBN 978-0-8028-2126-3.
  11. ↑ Seder Olam Rabbah.
  12. ↑ Chronicon i Jeronimit (shek. IV) jep vitin 1592 p.e.s. si vit lindjeje të Moisiut.
  13. ↑ Davies 2020, f. 181.
  14. 1 2 3 Hays, Christopher B. (2014). Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East (në anglisht). Presbyterian Publishing Corp. fq. 116. ISBN 978-0-664-23701-1.
  15. ↑ Ranke, Hermann (1935). Die Ägyptischen Personennamen, Vol. 1 (në gjermanisht). J. J. Augustin. fq. 162.
  16. ↑ Ulmer, Rivka. 2009. Egyptian Cultural Icons in Midrash. de Gruyter. f. 269. (gjermanisht)
  17. ↑ Eksodi 2:10
  18. 1 2 3 Maciá, Lorena Miralles. 2014. "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations". f. 145–175 në C. Cordoni dhe G. Langer (red.), Narratology, Hermeneutics, and Midrash. Vandenhoeck & Ruprecht. (anglisht)
  19. 1 2 Dozeman 2009, ff. 81–82.
  20. ↑ "Riva on Torah, Exodus 2:10:1". Sefaria (në anglisht). Marrë më 14 mars 2021.
  21. ↑ Greifenhagen, Franz V. 2003. Egypt on the Pentateuch's Ideological Map. Bloomsbury. f. 60ff [62], shën. 65, [63]. (anglisht)
  22. ↑ Shurpin, Yehuda. "Is Moses a Jewish or Egyptian Name?". Chabad.org. (anglisht)
  23. 1 2 Scolnic, Benjamin Edidin. 2005. If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?. University Press of America. f. 82. (anglisht)
  24. ↑ "Did Pharaoh's Daughter Name Moses? In Hebrew?". TheTorah.com (në anglisht). Marrë më 18 prill 2022.
  25. ↑ Kenneth A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (2003), f. 296–297. (anglisht)
  26. ↑ McClintock, John, dhe James Strong. "Moses". Cyclopaedia of Biblical, Theological and Ecclesiastical Literature, vëll. VI. New York: Harper & Brothers, 1882. f. 677–687. (anglisht)
  27. ↑ Eksodi 2:21
  28. ↑ Eksodi 3:14
  29. ↑ Eksodi 8:1
  30. ↑ Eksodi 4:24–26
  31. 1 2 3 4 5 Ginzberg, Louis. The Legends of the Jews. Përkth. Henrietta Szold. Philadelphia: Jewish Publication Society, 1909. (anglisht)
  32. ↑ Trimm, Charlie (shtator 2019). "God's staff and Moses' hand(s): The battle against the Amalekites as a turning point in the role of the divine warrior". Journal for the Study of the Old Testament (në anglisht). 44 (1): 198–214. doi:10.1177/0309089218778588.
  33. ↑ Rad, Gerhard von; Hanson, K. C.; Neill, Stephen (2012). Moses (në anglisht). Cambridge: James Clarke. ISBN 978-0-227-17379-4.
  34. ↑ Numrat 27:13
  35. ↑ Numrat 31:1
  36. ↑ Eksodi 20:19–23:33
  37. ↑ Eksodi 20:1–17
  38. ↑ Eksodi 20:22–23:19
  39. ↑ Hamilton 2011, f. xxv.
  40. ↑ "Introducing Biblical Law – Study Guide". Yale Bible Study (në anglisht). Yale Divinity School. Marrë më 22 prill 2026.
  41. ↑ Robinson, George (2008). Essential Torah: A Complete Guide to the Five Books of Moses (në anglisht). Knopf Doubleday Publishing Group. fq. 97. ISBN 978-0-307-48437-6.
  42. 1 2 Dever, William G. (1993). "What Remains of the House That Albright Built?". The Biblical Archaeologist (në anglisht). 56 (1). University of Chicago Press: 25–35. doi:10.2307/3210358. ISSN 0006-0895. JSTOR 3210358.
  43. ↑ Britt, Brian (2004). "The Moses Myth, Beyond Biblical History". The Bible and Interpretation (në anglisht). University of Arizona.
  44. ↑ Garfinkel, Stephen. "Moses: Man of Israel, Man of God". Në Etz Hayim: Torah and Commentary. Jewish Publication Society, 2001. f. 1414. (anglisht)
  45. ↑ Assmann, Jan (15 tetor 1998). Moses the Egyptian (në anglisht). Harvard University Press. fq. 2, 11. ISBN 978-0-674-58739-7.
  46. ↑ Dever, William (17 nëntor 2008). "Archeology of the Hebrew Bible". Nova (në anglisht). PBS.
  47. ↑ Moore, Megan Bishop; Kelle, Brad E. (17 maj 2011). Biblical History and Israel's Past (në anglisht). Wm. B. Eerdmans. fq. 92–93. ISBN 978-0-8028-6260-0.
  48. ↑ Meyers 2005, ff. 5–6.
  49. ↑ Leeming, David (17 nëntor 2005). The Oxford Companion to World Mythology (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515669-0.
  50. ↑ Exodus, The Book of (në anglisht). Oxford University Press. 2004. ISBN 978-0-19-504645-8.
  51. ↑ "Moses". Oxford Biblical Studies Online (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2022. Marrë më 31 gusht 2026.
  52. ↑ Coogan, Michael David; Coogan, Michael D. (2001). The Oxford History of the Biblical World (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513937-2.
  53. ↑ Finlay, Timothy D. (2005). The Birth Report Genre in the Hebrew Bible. Forschungen zum Alten Testament (në anglisht). Vëll. 12. Mohr Siebeck. fq. 236. ISBN 978-3-16-148745-3.
  54. ↑ Pitard, Wayne T. (2001). The Oxford History of the Biblical World (në anglisht). Oxford University Press. fq. 27.
  55. ↑ Jeremia 15:1
  56. ↑ Isaia 63:11-12
  57. ↑ Hosea 12:13
  58. ↑ Carr, David M.; Conway, Colleen M. (2010). An Introduction to the Bible (në anglisht). New York: Wiley. fq. 193. ISBN 978-1-4051-6738-3.
  59. ↑ Ska 2009, ff. 43–44.
  60. ↑ Gjyqtarët 1:16-3:11; Numrat 10:29; Eksodi 6:2-3
  61. ↑ Smith, Mark S. (2002). The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel (në anglisht). Wm. B. Eerdmans. fq. 34. ISBN 978-0-8028-3972-5.
  62. ↑ van der Toorn, Karel, red. (1999). Dictionary of Deities and Demons in the Bible (në anglisht) (bot. 2). Wm. B. Eerdmans. fq. 912. ISBN 978-0-8028-2491-2.
  63. ↑ Coats, George W. (1988). Moses: Heroic Man, Man of God (në anglisht). A&C Black. fq. 10ff. ISBN 978-0-567-59420-4.
  64. ↑ Dodson, Aidan (2010). Poisoned Legacy: The Fall of the 19th Egyptian Dynasty (në anglisht). American University in Cairo Press. fq. 72. ISBN 978-1-61797-071-9.
  65. ↑ Smend, Rudolf (1995). "Mose als geschichtliche Gestalt". Historische Zeitschrift (në gjermanisht). 260: 1–19. doi:10.1524/hzhz.1995.260.jg.1.
  66. ↑ Leithart, Peter J. (2006). 1 & 2 Kings (në anglisht). Brazos Press. fq. 178ff. ISBN 978-1-58743-125-8.
  67. ↑ Samaan, Marla (2002). "'House of Bondage': Can We Reconcile the Biblical Account of Hebrew Slavery with Egyptian Historical Records?". Senior Research Projects (në anglisht). 59.
  68. ↑ Billauer, Barbara (2014). "Moses, the Tutmoses and the Exodus". SSRN (në anglisht). doi:10.2139/ssrn.2429297.
  69. ↑ "Exodus: The History Behind the Story". TheTorah.com (në anglisht). Marrë më 1 korrik 2021.
  70. ↑ Assmann, Jan (2009). Moses the Egyptian: The Memory of Egypt in Western Monotheism (në anglisht). Harvard University Press. fq. 31–34. ISBN 978-0-674-02030-6.
  71. ↑ Shmuel 1976, f. 1102.
  72. ↑ Shmuel 1976, f. 1103.
  73. ↑ Hammer, Reuven (1995), The Classic Midrash: Tannaitic Commentaries on the Bible (në anglisht), Paulist Press, fq. 15
  74. ↑ Safrai, Shemuel; Stern, M.; Flusser, David; Unnik, Willem Cornelis (19 nëntor 1974). The Jewish People in the First Century (në anglisht). Uitgeverij Van Gorcum. ISBN 9789023214366.
  75. 1 2 3 Droge 1989, f. 18.
  76. ↑ Barclay, John M. G. (1996). Jews in the Mediterranean Diaspora (në anglisht). University of California Press. fq. 130. ISBN 0-520-21843-4.
  77. ↑ "Moses". Jewish Encyclopedia (në anglisht). Marrë më 2 mars 2010.
  78. ↑ Eusebius nga Kesarea (1903). "Praeparatio Evangelica" (në anglisht). Përkthyer nga Gifford, E. H. Marrë më 30 prill 2021.
  79. ↑ Feldman 1998, f. 40.
  80. 1 2 Feldman 1998, f. 133.
  81. ↑ Shmuel 1976, f. 1132.
  82. ↑ Straboni. Gjeografia, 16.2.35–36, përkth. H. C. Hamilton dhe W. Falconer, 1854, f. 177–178. (anglisht)
  83. 1 2 Shmuel 1976, f. 1133.
  84. ↑ Assmann 1997, f. 38.
  85. ↑ Tacitus, Cornelius. The works of Cornelius Tacitus: With an essay on his life and genius, nga Arthur Murphy, Thomas Wardle Publ. (1842) f. 499. (anglisht)
  86. 1 2 Tacitus, Cornelius. Tacitus, The Histories, vëll. 2, libri V, kap. 5, 6, f. 208. (anglisht)
  87. ↑ Day, Henry J. M. Lucan and the Sublime: Power, Representation and Aesthetic Experience. Cambridge University Press, 2013, f. 12. (anglisht)
  88. ↑ Feldman, Louis H. Jew and Gentile in the Ancient World. Princeton University Press, 1996, f. 239. (anglisht)
  89. ↑ Shmuel 1976, f. 1140.
  90. ↑ Josephus, Flavius (1854), "IV", The works: Comprising the Antiquities of the Jews (në anglisht), vëll. VIII, përkth. William Whiston, fq. 254–255
  91. ↑ Feldman 1998, f. 130.
  92. ↑ Guthrie 1917, f. 194.
  93. ↑ Guthrie 1917, f. 101.
  94. 1 2 Blackham 2005, f. 39.
  95. ↑ Van Seters 2004, f. 194.
  96. ↑ Finkelstein & Silberman 2001, f. 68.
  97. ↑ Ska 2009, f. 260.
  98. ↑ Midrash Rabbah, Ki Thissa, XL. 3–3. (anglisht)
  99. ↑ Yalkut Shimoni, Shemot 166 te Kronikat I 4:18, 24:6. (anglisht)
  100. ↑ Eusebius, Praeparatio evangelica IX.26. (greqisht e vjetër)
  101. ↑ Eusebius, po aty, IX.27. (greqisht e vjetër)
  102. 1 2 "Moshe". Orthodox Union (në anglisht). Marrë më 3 prill 2026.
  103. 1 2 Learning, My Jewish. "The Written Torah and the Oral Torah". My Jewish Learning (në anglisht). Marrë më 3 prill 2026.
  104. ↑ Shurpin, Yehuda. "14 Facts About the Zohar". Chabad.org (në anglisht). Marrë më 3 prill 2026.
  105. ↑ Learning, My Jewish. "The Ari: Rabbi Isaac Luria". My Jewish Learning (në anglisht). Marrë më 3 prill 2026.
  106. ↑ "Rabbi Moshe Chaim Luzzato – The Ramchal – Breslev" (në anglisht). Marrë më 3 prill 2026.
  107. ↑ Larkin, William J. (1995). Acts. IVP New Testament Commentary Series (në anglisht). Intervarsity Press Academic. ISBN 978-0-8308-1805-1.
  108. ↑ Veprat 7
  109. ↑ Knecht, Friedrich Justus. A Practical Commentary on Holy Scripture. B. Herder, 1910. (anglisht)
  110. ↑ Beale, G. K., dhe Carson, D. A. (red.). Commentary on the New Testament Use of the Old Testament. Baker Academic, 2007. (anglisht)
  111. ↑ Gjoni 6:35
  112. ↑ Mateu 23:2
  113. ↑ Tomson, Peter J. (11 shkurt 2019). Studies on Jews and Christians in the First and Second Centuries (në anglisht). Mohr Siebeck. fq. 517. ISBN 978-3-16-154619-8.
  114. ↑ Sinaksari i Madh: Ὁ Προφήτης Μωϋσῆς. 4 Σεπτεμβρίου. (greqisht)
  115. ↑ "Holy Prophet and God-seer Moses". Lives of the Saints. OCA. (anglisht)
  116. ↑ The Sunday of the Holy Forefathers. Kisha Ortodokse St John, Colchester, Angli. (anglisht)
  117. ↑ "Mojżesz". DEON.pl (në polonisht). Marrë më 3 shtator 2021.
  118. ↑ "Пророк Моисе́й Боговидец". azbyka.ru (në rusisht). Marrë më 3 shtator 2021.
  119. ↑ "Ditët festive". Armenian Church (në armenisht). Arkivuar nga origjinali më 25 dhjetor 2022. Marrë më 31 gusht 2017.
  120. ↑ Skinner, Andrew C. (1992). "Moses". Encyclopedia of Mormonism (në anglisht). New York: Macmillan Publishing. fq. 958–959. ISBN 978-0-02-879602-4.
  121. ↑ Taylor, Bruce T. (1992). "Book of Moses". Encyclopedia of Mormonism (në anglisht). New York: Macmillan Publishing. fq. 216–217. ISBN 978-0-02-879602-4.
  122. ↑ Doctrine and Covenants 110:11. (anglisht)
  123. 1 2 3 4 Keeler 2005, ff. 55–66.
  124. ↑ Keeler 2005, ff. 55–56.
  125. ↑ Azadpur, M. (2009). "Charity and the Good Life: On Islamic Prophetic Ethics". Crisis, Call, and Leadership in the Abrahamic Traditions (në anglisht). New York: Palgrave Macmillan. fq. 153–167.
  126. ↑ Keeler 2005, f. 55.
  127. ↑ Wheeler, Brannon M. (2002). Prophets in the Quran (në anglisht). Continuum. ISBN 0-8264-4957-3.
  128. ↑ Smith 1991, f. 245
  129. ↑ Samuel Curtiss (2005). Primitive Semitic Religion Today (në anglisht). Kessinger. fq. 163–164. ISBN 1-4179-7346-3.
  130. ↑ "God and His Creation" (në anglisht). Baháʼí International Community.
  131. ↑ Bahá'u'lláh (1988). Epistle to the Son of the Wolf (në anglisht). Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. fq. 104. ISBN 978-0-87743-048-3.
  132. ↑ Universal House of Justice (15 tetor 1992). "Letter of 15 October 1992" (në anglisht). Marrë më 10 qershor 2019.
  133. 1 2 3 ʻAbdu'l-Bahá (1908). Some Answered Questions (në anglisht). Përkthyer nga Barney, Laura Clifford. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. fq. 17–18.
  134. ↑ McMullen, Michael (2000), The Baháʼí: The Religious Construction of a Global Identity (në anglisht), fq. 246
  135. ↑ Hitti, Philip K. (1928). The Origins of the Druze People and Religion (në anglisht). Library of Alexandria. fq. 37. ISBN 978-1-4655-4662-3. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  136. ↑ Dana, Nissim (2008). The Druze in the Middle East (në anglisht). Michigan University Press. fq. 17. ISBN 978-1-903900-36-9.
  137. ↑ Ifil, Gwen (2009). The Breakthrough: Politics and Race in the Age of Obama (në anglisht). Random House. fq. 58.
  138. ↑ Barclay, William (1998) [1973]. The Ten Commandments (në anglisht). Westminster John Knox Press. fq. 4.
  139. ↑ Allen, Jonathan (24 shtator 2015). "Pope Francis addresses Congress". Vox (në anglisht). Marrë më 5 maj 2022.
  140. 1 2 Meacham 2006, f. 40.
  141. ↑ Talbot, Archie Lee (1930), A New Plymouth Colony at Kennebeck (në anglisht), Brunswick: Library of Congress
  142. ↑ Lowell, James Russell (1913), The Round Table (në anglisht), Boston: Gorham Press, fq. 217–218
  143. ↑ Arber, Edward (1897). The Story of the Pilgrim Fathers (në anglisht). Houghton Mifflin. fq. 345.
  144. ↑ Dever 2006, ff. ix, 234.
  145. ↑ Feiler 2009, f. 35.
  146. ↑ Feiler 2009, f. 102.
  147. ↑ Franklin 1834, f. 504.
  148. ↑ Franklin 1834, f. 211.
  149. ↑ Shuldiner, David Philip (1999), Of Moses and Marx (në anglisht), Greenwood, fq. 35
  150. ↑ Clinton, Catherine (2004). Harriet Tubman: The Road to Freedom (në anglisht). New York: Little, Brown and Company. ISBN 0-316-14492-4.
  151. ↑ Knight, Gladys L. (2009). Icons of African American Protest (në anglisht). Vëll. I. Greenwood. fq. 183.
  152. ↑ Hodes, Martha (2015). Mourning Lincoln (në anglisht). Yale University Press. fq. 164, 237. ISBN 978-0-300-21356-0.
  153. ↑ Coffin, Charles Carleton (2012) [1893]. Abraham Lincoln (në anglisht). Ulan Press. fq. 534.
  154. ↑ King, Martin Luther Jr. (2000) [1957, 1968]. The Papers (në anglisht). University of California Press. fq. 155.
  155. ↑ Hall, James (1996). Hall's Dictionary of Subjects and Symbols in Art (në anglisht) (bot. 2). John Murray. fq. 213. ISBN 0-7195-4147-6.
  156. ↑ Mellinkoff, Ruth (1970). The Horned Moses in Medieval Art and Thought. California Studies in the History of Art (në anglisht). Vëll. 14. University of California Press. fq. 136–137. ISBN 0-520-01705-6.
  157. ↑ Strickland, Debra Higgs (2018). "Edward I, Exodus, and England on the Hereford World Map". Speculum (në anglisht). 93 (2): 436–437. doi:10.1086/696540.
  158. ↑ Schiller, Gertud (1971). Iconography of Christian Art (në anglisht). Vëll. I. London: Lund Humphries. fq. 146–152. ISBN 0-85331-270-2.
  159. ↑ MacLean, Margaret, red. (1917). Art and Archaeology (në anglisht). Vëll. VI. Archaeological Institute of America. fq. 97.
  160. ↑ Devore, Gary M. (2008). Walking Tours of Ancient Rome (në anglisht). Mercury Guides. fq. 126. ISBN 978-0-615-19497-4.
  161. ↑ "Moses, Relief Portrait". Architect of the Capitol (në anglisht). United States Capitol. Marrë më 5 maj 2022.
  162. ↑ "Relief Portraits of Lawgivers: Moses" (në anglisht). Architect of the Capitol. 13 shkurt 2009. Arkivuar nga origjinali më 2 mars 2010. Marrë më 2 mars 2010.
  163. ↑ "In the Supreme Court itself, Moses and his law on display". Religion News Service (në anglisht). Christian Index. Arkivuar nga origjinali më 7 dhjetor 2009. Marrë më 31 gusht 2026.
  164. 1 2 Assmann 1997.
  165. ↑ Bernstein, Richard J. (1998). Freud and the Legacy of Moses (në anglisht). New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63096-2.
  166. ↑ Britt, Brian (2004). Rewriting Moses: The Narrative Eclipse of the Text (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 28. ISBN 978-0-567-38116-3.
  167. ↑ Cournos, John (26 korrik 1942). "Moses Reconstructed". The New York Times (në anglisht). Marrë më 22 dhjetor 2019.
  168. ↑ "Books By Orson Scott Card – Stone Tables". Hatrack (në anglisht). Marrë më 23 mars 2021.
  169. ↑ Shales, Tom (10 prill 2006). "'The Ten Commandments': Exodus Comes to ABC". The Washington Post (në anglisht). Marrë më 25 maj 2010.
  170. ↑ Paine, Thomas (1796). The Age of Reason, pjesa II. (anglisht)
  171. ↑ Numrat 31:13–18
  172. 1 2 3 Grossman, Joel (2008). "Matot". Temple Beth Am Library Minyan. (anglisht)
  173. ↑ Levin, Alan J. "Some messages are hard to deliver". My Jewish Learning. (anglisht)
  174. ↑ Aliya-by-Aliya Sedra Summary, Torah Tidbits (në anglisht), OU
  175. ↑ Allan, Keith (2019). The Oxford Handbook of Taboo Words and Language. Oxford University Press. f. 15. ISBN 9780198808190. (anglisht)
  176. ↑ Sherwood, Yvonne (2017). The Bible and Feminism: Remapping the Field (në anglisht). Oxford University Press. fq. 228. ISBN 978-0-19-103419-0.

Referime

  • Assmann, Jan (1997), Moses the Egyptian: The Memory of Egypt in Western Monotheism (në anglisht), Harvard University Press, ISBN 978-0-674-58738-0
  • Blackham, Paul (2005), "The Trinity in the Hebrew Scriptures", Trinitarian Soundings in Systematic Theology (në anglisht), Continuum International
  • Davies, Graham I. (2020), Exodus 1-18: A Critical and Exegetical Commentary: Volume 1: Chapters 1-10, International Critical Commentary (në anglisht), Bloomsbury Publishing, ISBN 978-0-567-68869-9
  • Dever, William G. (2006) [2003], Who Were the Early Israelites, and Where Did They Come From? (në anglisht), Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans
  • Dozeman, Thomas B. (2009), Commentary on Exodus (në anglisht), William B Eerdmans, ISBN 978-0-8028-2617-6
  • Droge, Arthur J. (1989), Homer or Moses?: Early Christian Interpretations of the History of Culture (në anglisht), Mohr Siebeck
  • Feiler, Bruce (2009), America's Prophet: Moses and the American Story (në anglisht), William Morrow
  • Feldman, Louis H. (1998), Josephus's Interpretation of the Bible (në anglisht), University of California Press
  • Finkelstein, Israel; Silberman, Neil Asher (2001), The Bible Unearthed (në anglisht), New York: Free Press, ISBN 978-0-684-86912-4
  • Franklin, Benjamin (1834), Franklin, William Temple (red.), Memoirs (në anglisht), vëll. 2, Philadelphia: McCarty & Davis
  • Guthrie, Kenneth Sylvan (1917), Numenius of Apamea: The Father of Neo-Platonism (në anglisht), George Bell & Sons
  • Hamilton, Victor (2011), Exodus: An Exegetical Commentary (në anglisht), Baker Books, ISBN 978-1-4412-4009-5
  • Keeler, Annabel (2005), "Moses from a Muslim Perspective", Abraham's Children: Jews, Christians, and Muslims in Conversation (në anglisht), T&T Clark, fq. 55–66, ISBN 978-0-567-08171-1
  • Meacham, Jon (2006), American Gospel: God, the Founding Fathers, and the Making of a Nation (në anglisht), Random House
  • Meyers, Carol (2005). Exodus (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-00291-2.
  • Shmuel, Safrai (1976), Stern, M (red.), The Jewish People in the First Century (në anglisht), Van Gorcum Fortress Press
  • Ska, Jean Louis (2009), The Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions (në anglisht), Mohr Siebeck, fq. 30–31, 260, ISBN 978-3-16-149905-0
  • Van Seters, John (2004), "Moses", The Biblical World (në anglisht), Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-35091-4

Për lexim të mëtejshëm

  • Asch, Sholem (1958), Moses (në anglisht), New York: Putnam, ISBN 978-0-7426-9137-7 {{citation}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
  • Barzel, Hillel (1974), "Moses: Tragedy and Sublimity", Literary Interpretations of Biblical Narratives (në anglisht), Nashville: Abingdon Press, fq. 120–140, ISBN 978-0-687-22131-8
  • Buber, Martin (1958), Moses: The Revelation and the Covenant (në anglisht), New York: Harper
  • Card, Orson Scott (1998), Stone Tables (në anglisht), Deseret Book Co, ISBN 978-1-57345-115-4
  • Chasidah, Yishai (1994), "Moses", Encyclopedia of Biblical Personalities: Anthologized from the Talmud, Midrash and Rabbinic Writings (në anglisht), Brooklyn: Shaar Press, fq. 340–399
  • Cohen, Joel (2003), Moses: A Memoir (në anglisht), Mahwah, NJ: Paulist Press, ISBN 978-0-8091-0558-8
  • Churchill, Winston (8 nëntor 1931), "Moses", Sunday Chronicle (në anglisht), National Churchill Museum
  • Daiches, David (1975), Moses: The Man and his Vision (në anglisht), New York: Praeger, ISBN 978-0-275-33740-7
  • Dever, William G (2002), What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? (në anglisht), William B. Eerdmans, ISBN 978-0-8028-2126-3
  • Fast, Howard (1958), Moses, Prince of Egypt (në anglisht), New York: Crown
  • Finkelstein, Israel; Silberman, Neil Asher (2001), The Bible Unearthed (në anglisht), New York: Simon & Schuster
  • Freud, Sigmund (1967), Moses and Monotheism (në anglisht), New York: Vintage, ISBN 978-0-394-70014-4
  • Gregory of Nyssa (1978), The Life of Moses, The Classics of Western Spirituality (në anglisht), përkth. Abraham J. Malherbe dhe Everett Ferguson, Paulist Press, ISBN 978-0-8091-2112-0
  • Halter, Marek (2005), Zipporah, Wife of Moses (në anglisht), New York: Crown, ISBN 978-1-4000-5279-0
  • Hoffmeier, James K. (1996), "Moses and the Exodus", Israel in Egypt: The Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition (në anglisht), New York: Oxford University Press, fq. 135–163
  • Ingraham, Joseph Holt (2006), The Pillar of Fire: Or Israel in Bondage (ribotim) (në anglisht), Ann Arbor, MI: Scholarly Publishing Office, University of Michigan Library, ISBN 978-1-4255-6491-9
  • Kirsch, Jonathan. Moses: A Life. New York: Ballantine, 1998. ISBN 0-345-41269-9. (anglisht)
  • Kohn, Rebecca. Seven Days to the Sea: An Epic Novel of the Exodus. New York: Rugged Land, 2006. ISBN 1-59071-049-5. (anglisht)
  • Freedman, H, red. (1983), Midrash Rabbah (10 vëllime) (në anglisht), përkthyer nga Lehman, S. M., London: The Soncino Press
  • Mann, Thomas (1943), "Thou Shalt Have No Other Gods Before Me", The Ten Commandments (në anglisht), New York: Simon & Schuster, fq. 3–70
  • Salibi, Kamal (1985), The Bible Came from Arabia (në anglisht), London: Jonathan Cape
  • Sandmel, Samuel (1973), Alone Atop the Mountain (në anglisht), Garden City, NY: Doubleday, ISBN 978-0-385-03877-5
  • Van Seters, John (1994), The Life of Moses: The Yahwist as Historian in Exodus-Numbers (në anglisht), Peeters Publishers, ISBN 978-90-390-0112-7
  • Smith, Huston (1991), The World's Religions (në anglisht), Harper Collins, ISBN 978-0-06-250811-9
  • Southon, Arthur Eustace (1954), On Eagles' Wings (ribotim) (në anglisht), New York: McGraw-Hill
  • van der Toorn, K.; Becking, Bob; van der Horst, Pieter Willem (1999), Dictionary of deities and demons in the Bible (në anglisht), Wm. B. Eerdmans, ISBN 978-0-8028-2491-2
  • Wiesel, Elie (1976), "Moses: Portrait of a Leader", Messengers of God: Biblical Portraits & Legends (në anglisht), New York: Random House, fq. 174–210, ISBN 978-0-394-49740-2
  • Wildavsky, Aaron (2005), Moses as Political Leader (në anglisht), Jerusalem: Shalem Press, ISBN 978-965-7052-31-0
  • Wilson, Dorothy Clarke (1949), Prince of Egypt (në anglisht), Philadelphia: Westminster Press

Lidhje të jashtme

  • Libri XVI, Kapitulli II i Geographica-s së Strabonit, shekulli I, përkthim i 1932-shit. Moisiu përmendet. (anglisht)
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.