Perandoria Bizantine

Perandoria Bizantine
Greqisht: Βασιλεία Ῥωμαίων
Perandoria Bizantine
330–1453
Perandoria në shtrirjen e saj territoriale më të madhe, në vitin 565, në fund të sundimit të Justinianit I
Perandoria në shtrirjen e saj territoriale më të madhe, në vitin 565, në fund të sundimit të Justinianit I
StatusiPerandori
KryeqytetiKostandinopoja
Common languagesGreqisht
Latinisht (deri në shekullin VI)
Feja
Krishterimi (zyrtare)
QeverisjaMonarki absolute
Perandor 
• 306–337
Kostandini I
• 379–395
Teodosi I
• 408–450
Teodosi II
• 527–565
Justiniani I
• 610–641
Herakleosi
• 717–741
Leoni III
• 963–969
Nikifori II Foka
• 969–976
Joani I Cimiski
• 976–1025
Basili II
• 1081–1118
Aleksi I
• 1118–1143
Joani II Komneni
• 1143–1180
Manueli I Komneni
• 1261–1282
Mihali VIII Paleologu
• 1449–1453
Kostandini XI
LegjislaturaSenati
Historical eraLashtësia e vonë deri në Mesjetën e vonë
Sipërfaqja
4572,350,000 km2 (910,000 sq mi)
5653,400,000 km2 (1,300,000 sq mi)
775880,000 km2 (340,000 sq mi)
10251,675,000 km2 (647,000 sq mi)
Popullsia
• 457
16,000,000
• 565
20,000,000
• 775
7,000,000
• 1025
12,000,000
• 1320
2,000,000
MonedhaSolidus, follis dhe hyperpyron

Perandoria Bizantine, e njohur edhe si Perandoria Romake e Lindjes, ishte vazhdimësia e Perandorisë Romake me qendër në Kostandinopojë, gjatë lashtësisë së vonë dhe Mesjetës. Pasi mbijetoi rënien e Perandorisë Romake Perëndimore në shekullin V e.s, ajo vazhdoi të ekzistonte deri në rënien e Kostandinopojës përpara Perandorisë Osmane në vitin 1453. Termi "Perandoria Bizantine" u përdor vetëm pas rënies së saj; qytetarët e saj e quanin veten "Romakë" dhe shtetin e tyre "Perandoria Romake".[a]

Gjatë shekujve të hershëm të Perandorisë Romake, provincat perëndimore u romanizuan kulturalisht, ndërsa pjesët lindore ruajtën kulturën e tyre helenistike. Kostandini I (sundoi 324–337) e legalizoi krishterimin dhe e transferoi kryeqytetin në Kostandinopojë. Teodosi I (sundoi 379–395) e bëri krishterimin fe shtetërore, dhe greqishtja gradualisht zëvendësoi latinishten për përdorim zyrtar. Perandoria adoptoi një strategji mbrojtëse dhe, gjatë pjesës tjetër të historisë së saj, përjetoi cikle të përsëritura rënieje dhe rimëkëmbjeje.

Perandoria Bizantine arriti shtrirjen e saj më të madhe nën sundimin e Justinianit I (527–565), i cili ripushtoi përkohësisht pjesën më të madhe të Italisë dhe bregdetin perëndimor të Mesdheut. Rreth vitit 541 filloi një murtajë, dhe një luftë e zgjatur me Persinë vendosi presion fiskal dhe ushtarak mbi perandorinë, duke kontribuar në sfida politike dhe strategjike në dekadat në vazhdim. Në vitet 630 dhe 640, pushtimet arabe i mundën ushtritë bizantine në Siri dhe Egjipt, duke rezultuar në humbjen e përhershme të atyre provincave ndaj Kalifatit Rashidun. Në vitin 698, Afrika u humb ndaj Kalifatit Umajad, por perandoria u stabilizua nën dinastinë isauriane. Ajo u zgjerua sërish nën dinastinë maqedonase, duke përjetuar një rilindje dyshekullore. Më pas, periudha lufte civile dhe pushtimesh selxhuke rezultuan në humbjen e pjesës më të madhe të Azisë së Vogël. Perandoria u rimëkëmb gjatë Rivendosjes Komnene, dhe Kostandinopoja mbeti qyteti më i madh dhe më i pasur i Evropës deri në shekullin XIII, kur u kalua nga Parisi.

Perandoria u copëtua rëndë në vitin 1204, pas plaçkitjes së Kostandinopojës gjatë Kryqëzatës së Katërt; territoret e saj të mëparshme u ndanë atëherë në shtete rivale greke dhe mbretëri latine. Pavarësisht rimarrjes së Kostandinopojës në vitin 1261, perandoria e rindërtuar ushtroi vetëm pushtet rajonal gjatë dy shekujve të saj të fundit. Territoret e saj të mbetura u aneksuan gradualisht nga osmanët në një seri luftërash të zhvilluara në shekujt XIV dhe XV. Rënia e Kostandinopojës para osmanëve në vitin 1453 e solli fundin e perandorisë.

Nomenklatura

Banorët e perandorisë, sot të njohur zakonisht si bizantinë, e konsideronin veten romakë (greqisht: Ῥωμαῖοι, Romaioi).[1] Në mënyrë të ngjashme, bashkëkohësit e tyre islamikë e quanin perandorinë e tyre "tokën e romakëve" (arabisht: Bilād al-Rūm).[2] Pas vitit 800 e.s, Evropa Perëndimore i quajti "grekë" (latinisht: Graeci), pasi Papati dhe perandorët mesjetarë gjermanë e konsideronin veten trashëgimtarët e vërtetë të identitetit romak.[3] Mbiemri "bizantin", i prejardhur nga Byzantion (latinisht Byzantium), emri i vendbanimit grek mbi të cilin u themelua Kostandinopoja, përdorej fillimisht vetëm për të përshkruar banorët e qytetit; ai nuk i referohej perandorisë, e cila nga qytetarët e saj quhej Rhomanía (Ῥωμανία, "Toka Romake").[4]

Pas rënies së perandorisë, studiuesit e periudhës moderne të hershme e quajtën me shumë emra, përfshirë "Perandoria e Lindjes", "Perandoria e Ulët", "Perandoria e Vonë", "Perandoria e Grekëve", "Perandoria e Kostandinopojës" dhe "Perandoria Romake".[5] Përdorimi gjithnjë në rritje i "bizantin" dhe "Perandoria Bizantine" mund të ketë filluar me Theodore Metochites[6] ose Laonikos Chalkokondyles-in, veprat e të cilit u përhapën gjerësisht nga Hieronymus Wolf.[7] "Bizantin" u përdor si mbiemër krahas termave si "Perandoria e Grekëve" deri në shekullin XIX.[8] Sot është termi kryesor, i përdorur për t'iu referuar të gjitha aspekteve të perandorisë; disa historianë modernë besojnë se nuk duhet përdorur, pasi fillimisht ishte një term paragjykues dhe i pasaktë.[9]

Historia

Kostandini I, i njohur edhe si Kostandini i Madh, ishte perandor romak nga viti 306 deri 337 e.s dhe perandori i parë romak që u konvertua në krishterim. Ai e themeloi qytetin e Kostandinopojës (sot Stambolli) dhe e bëri kryeqytet të Perandorisë, çka mbeti për mbi një mijëvjeçar.

Data e fillimit

Për shkak të mbivendosjes së konsiderueshme në periodizimet historiografike të historisë romake të vonë, lashtësisë së vonë, dhe historisë bizantine, nuk ka konsensus mbi një datë themelimi për Perandorinë Bizantine. Studimet me lidhje me Greqinë ose Ortodoksinë Lindore tradicionalisht e kanë vendosur atë në fillim të viteve 300.[10] Rritja e studimit të "lashtësisë së vonë" ka çuar disa historianë të vendosin një datë fillimi në shekullin VII ose VIII.[11] Të tjerë besojnë se një "perandori e re" filloi gjatë ndryshimeve rreth vitit 300 e.s.[12] Geoffrey Greatrex beson se është e pamundur të datohet me saktësi themelimi i Perandorisë Bizantine.[13]

Para 518: Dinastitë Kostandiniane, Teodosiane dhe Leonide

Ndarja katërpalëshe e Perandorisë Romake nën sistemin e Tetrarkisë, themeluar nga Diokleciani

Mes shekujve III dhe I p.e.s, Republika Romake vendosi hegjemoni mbi Mesdheun lindor, ndërsa qeveria e saj u zhvillua drejt sundimit të një personi të vetëm, perandorit.[14] Perandoria Romake gëzoi një periudhë stabiliteti relativ deri në shekullin III e.s, kur kërcënimet e jashtme dhe krizat e brendshme e bënë atë të copëzohej, ndërsa ushtritë rajonale i shpallnin gjeneralët e tyre "perandorë-ushtarakë".[15] Njëri prej tyre, Diokleciani (sundoi 284–305), e kuptoi se shteti ishte tepër i madh për t'u sunduar nga një person i vetëm.[14] Ai vendosi Tetrarkinë, sistem që e ndau perandorinë në dy gjysma, lindore dhe perëndimore.[16] Tetrarkia dështoi shpejt, por ndarja e perandorisë u tregua koncept i qëndrueshëm.[17]

Kostandini I (sundoi 306–337) siguroi pushtet absolut në vitin 324.[18] Gjatë gjashtë viteve në vazhdim, ai e rindërtoi qytetin e Bizantit si kryeqytet i ri, të cilin e quajti "Roma e Re" (më vonë e emërtuar Kostandinopojë).[19] Kryeqyteti i vjetër, Roma, ishte më larg provincave të pasura lindore dhe në një pozicion më pak të rëndësishëm strategjikisht; nderimi i saj ishte pakësuar tashmë disi në sytë e "perandorëve-ushtarakë", që sundonin nga kufijtë, dhe të popullsisë së perandorisë.[20] Pasi u ishte dhënë shtetësia, nënshtetasit e perandorisë e konsideronin veten po aq romakë sa ata në qytetin e Romës.[21] Kostandini vazhdoi reformat e administratës ushtarake dhe civile të perandorisë dhe themeloi solidusin e artë si monedhë të qëndrueshme.[22] Ai favorizoi krishterimin dhe u bë kundërshtar i paganizmit.[23] Dinastia e Kostandinit i dha përparësi një konflikti të gjatë kundër Perandorisë Sasanide, po aq të fuqishme, dhe përfundoi në vitin 363 me vdekjen e nipit të tij, Julianit.[24] Sundimi i shkurtër i dinastisë Valentiniane, i shënuar nga luftëra kundër gotëve, debate teologjike dhe fushata kundër korrupsionit, përfundoi në Lindje me vdekjen e Valensit në Betejën e Adrianopojës në vitin 378.[25]

Ndarja e perandorisë pas vdekjes së Teodosit I në vitin 395: jeshile — Perandoria Romake Perëndimore; e kuqe — Perandoria Bizantine/Romake e Lindjes

Pasardhësi i Valensit, Teodosi I (sundoi 379–395), siguroi paqen në Lindje duke i lejuar gotët të vendoseshin në territorin romak;[26] ai gjithashtu ndërhyri dy herë në gjysmën perëndimore, duke i mundur uzurpatorët Magnus Maksimusin dhe Eugjenin në vitet 388 dhe 394, përkatësisht.[27] Ai e dënoi aktivisht paganizmin, e konfirmoi epërsinë e ortodoksisë nikeane mbi arianizmin në Lindje, dhe e bëri krishterimin fenë shtetërore romake.[28] Ai ishte perandori i fundit që sundoi si gjysmën perëndimore ashtu edhe atë lindore të perandorisë.[29] Pas vdekjes së tij, Perëndimi u destabilizua, ndërsa Lindja lulëzoi falë administratorëve civilë që vazhduan të mbanin pushtetin.[30] Teodosi II (sundoi 408–450) e la kryesisht sundimin e Lindjes në duart e zyrtarëve si Anthemius, i cili ndërtoi Muret Teodosiane.[31] Kostandinopoja tashmë ishte ngulitur si kryeqyteti i perandorisë.[32]

Përveç mureve të Kostandinopojës, sundimi i Teodosit u shënua edhe nga përpilimi i Kodikut të Theodosit[33] dhe polemika teologjike mbi nestorianizmin (një doktrinë më vonë e konsideruar heretike).[34] Sundimi i tij pa edhe ardhjen e hunëve të Attilas, të cilët plaçkitën Ballkanin, duke shkaktuar nxjerrjen e një tributi të madh nga perandoria lindore.[35] Attila e ktheu vëmendjen te perandoria perëndimore, që po përkeqësohej me shpejtësi,[36] dhe populli i tij u fragmentua pas vdekjes së tij në vitin 453.[37] Më vonë, Leoni I (sundoi 457–474) dështoi në përpjekjen e tij të vitit 468 për të ripushtuar Perëndimin.[38] Luftëtari Odoakri e shkarkoi Romulus Augustulusin në vitin 476 dhe, pas vrasjes së pasardhësit të tij titullar, Julius Neposit, në vitin 480, e aboliti zyrën e perandorit perëndimor.[39]

Nëpërmjet një kombinimi fati dhe vendimesh të mira politike, Perandoria e Lindjes kurrë nuk përjetoi vasalë barbarë rebelë apo sundim nga luftëtarë barbarë — problemet që siguruan rënien e Perëndimit.[40] Zeno (sundoi 474–491) e bindi mbretin problematik ostrogot, Teodorikun, të merrte kontrollin e Italisë nga Odoakri;[41] duke vdekur ndërsa perandoria ishte në paqe, atë e pasoi Anastasi I (sundoi 491–518).[42] Besimi i tij në monofizitizëm shkaktoi probleme herë pas here, por Anastasi ishte administrator i aftë dhe zbatoi reforma të suksesshme financiare, përfshirë abolimin e taksës chrysargyron.[43] Ai ishte perandori i parë që nga Diokleciani i cili nuk hasi asnjë problem serioz që prekte perandorinë gjatë sundimit të tij.[44]

518–717: Dinastitë Justiniane dhe Heraklike

Perandori Justiniani I (majtas) dhe gjenerali i tij Belisari (djathtas). Mozaikë të shekullit VI, nga Bazilika e San Vitales, Ravenna, Itali

Sundimi i Justinianit I ishte një kulm në historinë romake të lindjes.[45] Pas ardhjes së tij në pushtet në vitin 527, kodi ligjor u rishkrua si Corpus Juris Civilis, i cili e thjeshtoi të drejtën romake në të gjithë perandorinë;[46] ai e riafirmoi kontrollin perandorak mbi fenë dhe moralin nëpërmjet spastrimeve të paganëve, heretikëve dhe "devijantëve" të tjerë;[47] dhe pasi shtypi pa mëshirë Revoltën Nika të vitit 532, ai e rindërtoi pjesën më të madhe të Kostandinopojës, përfshirë Aja Sofian.[48] Justiniani I përfitoi nga konfuzioni pas vdekjes së Teodorikut Ostrogot, për të tentuar ripushtimin e Italisë.[49] Mbretëria Vandale në Afrikën e Veriut u nënshtrua në fund të vitit 533 nga gjenerali Belisari,[50] i cili më pas pushtoi Italinë; Mbretëria Ostrogote mori kryesisht fund në vitin 554.[51]

Në vitet 540, Justiniani filloi të vuante kthesa negative në shumë fronte.[52] Duke përfituar nga përqendrimi i Kostandinopojës te Perëndimi, Khosrou I i Perandorisë Sasanide pushtoi territorin bizantin dhe plaçkiti Antiokinë në vitin 540.[53] Një murtajë shkatërruese vrau një pjesë të madhe të popullsisë dhe reduktoi rëndë stabilitetin shoqëror dhe financiar të perandorisë.[54] Periudha më e vështirë e luftës ostrogote, kundër mbretit të tyre Totilas, erdhi gjatë kësaj dekade;[55] ndërsa ndarjet mes këshilltarëve të Justinianit e minuan përgjigjen e administratës.[56] Ai gjithashtu nuk i shëroi plotësisht ndarjet në krishterimin kalqedonas, pasi këshilli i pestë ekumenik dështoi të sillte ndonjë ndryshim të vërtetë.[57] Justiniani vdiq në vitin 565; sundimi i tij ishte më i suksesshëm se i çdo perandori tjetër, por ai la pas një perandori të paqëndrueshme.[58]

Justini II (sundoi 565–578) trashëgoi një perandori të shtrirë hollë si financiarisht ashtu edhe territorialisht.[59] Shpejt ai u përfshi në luftë në shumë fronte.[60] Nga frika e avarëve agresivë, lombardët pushtuan pjesën më të madhe të Italisë veriore deri në vitin 572.[61] Luftërat sasanide rifilluan po atë vit, dhe nuk do të përfundonin deri në vitin 591;[59] deri në atë kohë, avarët dhe Sllavët kishin pushtuar përsëritur Ballkanin, duke shkaktuar paqëndrueshmëri të madhe.[62] Mauriku zhvilloi fushata të gjera në rajon gjatë viteve 590, dhe megjithëse e rivendosi kontrollin bizantin deri te Danubi, i shtyu trupat e tij shumë larg në vitin 602 — ato u ngritën kundër tij, e shpallën perandor një oficer të quajtur Fokas, dhe e ekzekutuan Maurikun.[63] Sasanidët e shfrytëzuan momentin dhe rihapën armiqësitë;[64] Fokas nuk mundi ta përballonte situatën dhe shpejt u përball me një kryengritje të madhe të udhëhequr nga Herakleosi.[65] Fokas e humbi Kostandinopojën në vitin 610 dhe u ekzekutua;[66] kjo luftë civile shkatërruese e përshpejtoi rënien e perandorisë.[67]

Muret Teodosiane të Kostandinopojës, shumë të rëndësishme gjatë rrethimit të viteve 717–718

Nën Khosrou II, sasanidët pushtuan Levantin dhe Egjiptin dhe përparuan në Azinë e Vogël, ndërsa avarët dhe sllavët plaçkitën në Ballkan.[68] Kontrolli i Perandorisë mbi Italinë gjithashtu u dobësua.[69] Pasi rrethimin e Kostandinopojës e përballoi me sukses në vitin 626,[70] Herakleosi fitoi një fitore vendimtare në Betejën e Ninevesë,[71] duke i mundur përfundimisht sasanidët më vonë atë vit.[72] Triumfi do të tregohej i shkurtër.[73] Pushtimet arabe shpejt panë pushtimin e Levantit, Egjiptit, dhe Perandorisë Sasanide nga Kalifati Rashidun i sapoformuar arab.[74] Deri në vdekjen e Herakleosit në vitin 641, perandoria ishte reduktuar rëndë ekonomikisht dhe territorialisht — humbja e provincave të pasura lindore e kishte lënë perandorinë pa deri në tri të katërtat e të ardhurave të saj.[75]

Shekulli në vazhdim është dobët i dokumentuar.[76] Sulmet arabe në Azinë e Vogël filluan shpejt, dhe Perandoria u përgjigj duke mbajtur qendra të fortifikuara dhe duke shmangur betejën kur ishte e mundur.[77] Megjithëse Anadolli pushtohej çdo vit, ai shmangu pushtimin e përhershëm arab.[76] Shpërthimi i Fitnas së Parë në vitin 656 i dha Perandorisë hapësirë frymëmarrjeje, të cilën e përdori me mençuri:[78] një farë rendi u rivendos në Ballkan nga Konstansi II (sundoi 641–668)[79] pas riorganizimit të tij administrativ, i cili me kalimin e kohës u shndërrua në "sistemin e temave", një strukturë që caktonte trupa për të mbrojtur provinca specifike.[80] Kostandini IV (sundoi 668–685) i përzuri përpjekjet arabe për ta pushtuar Kostandinopojën në vitet 670 duke përdorur zjarrin grek,[81] por pësoi një dështim kundër bullgarëve, të cilët shpejt themeluan një perandori në Ballkanin verior.[82] Sidoqoftë, ai kishte bërë mjaftueshëm për të siguruar pozicionin e perandorisë,[83] veçanërisht pasi Kalifati Umajad po kalonte një luftë tjetër civile.[84]

Duke filluar në vitin 695, kur biri i Kostandinit, Justiniani II, u shkarkua për herë të parë, perandoria hyri në një epokë paqëndrueshmërie politike që zgjati për 22 vitet në vazhdim.[85] Ndërsa Justiniani e kishte stabilizuar situatën me arabët e përçarë,[86] kërcënimin e kalifatit të rindërtuar e përballoi Leoni III kur e përzuri rrethimin e viteve 717–718, sfida e parë serioze kundër zgjerimit arab.[87]

718–867: Dinastitë Isauriane, Nikeforiane dhe Amoriane

Solidus ari i Leonit III (majtas) dhe birit dhe trashëgimtarit të tij, Kostandinit V (djathtas)

Perandorët Leoni III (sundoi 717–741) dhe Kostandini V (sundoi 741–775) ishin udhëheqës shumë efektivë, si në qeverisje ashtu edhe në luftë.[88] Ata i përballuan sulmet e vazhdueshme arabe,[89] si dhe luftën civile dhe fatkeqësitë natyrore.[90] Suksesi i Kostandinit e rivendosi shtetin si fuqi kryesore rajonale.[91] Sundimi i Leonit prodhoi Ekloge ton nomon-in, një kod ligjor që evoluoi atë të Justinianit I.[92] Ai gjithashtu vazhdoi të reformonte sistemin e temave për të udhëhequr fushata sulmuese kundër myslimanëve,[93] duke kulmuar në një fitore të shquar në vitin 740.[94] Kostandini kapërceu një luftë të hershme civile kundër kunatit të tij, Artabasdos, krijoi stabilitet kundër Kalifatit të ri Abasid, zhvilloi fushata të suksesshme kundër bullgarëve, dhe vazhdoi të bënte reforma administrative dhe ushtarake.[95] Për shkak të mbështetjes së të dy perandorëve për Ikonoklazmën Bizantine, ku përdorimi i ikonave fetare u ndalua, ata më vonë u shpifën nga autorë të njëanshëm, duke krijuar çështje që vazhdojnë të ndikojnë studimet moderne;[96] sundimi i Kostandinit pa gjithashtu humbjen e Ravennës ndaj lombardëve, dhe fillimin e një ndarjeje nga papati romak.[97]

Në vitin 780, perandoresha Irena mori pushtetin si regjente për birin e saj, Kostandinin VI.[98] Megjithëse ishte administratore e aftë që zgjidhi përkohësisht polemikën e ikonoklazmës,[99] perandoria u destabilizua nga konflikti i saj me birin. Bullgarët dhe abasidët u shkaktuan disfata të shumta ushtrive bizantine, dhe papati e kurorëzoi Karli i Madh si perandor romak në vitin 800.[100] Në vitin 802, Irena e papopullarizuar u përmbys nga Nikifori I; ai e reformoi administratën e perandorisë, por vdiq në betejë kundër bullgarëve në vitin 811.[101] Disfatat ushtarake dhe çrregullimi shoqëror, veçanërisht rikthimi i ikonoklazmës, karakterizuan tetëmbëdhjetë vitet në vazhdim.[102]

Perandoria Bizantine rreth vitit 814

Stabiliteti u rivendos disi gjatë sundimit të Teofilit (sundoi 829–842). Ai përfitoi nga rritja ekonomike për të përfunduar programe ndërtimi, përfshirë rindërtimin e mureve detare të Kostandinopojës, riorganizimin e qeverisjes provinciale, dhe zhvillimin e fushatave të papërfunduara kundër abasidëve.[103] Pas vdekjes së tij, perandoresha e tij, Teodora, duke sunduar në emër të birit të saj Mihalit III, e shuajti përgjithmonë lëvizjen ikonoklaste;[104] perandoria lulëzoi nën sundimin e tyre, ndonjëherë të tensionuar. Mihali u shpif pas vdekjes nga historianë besnikë ndaj dinastisë së pasardhësit të tij, Basilit I, i cili e vrau atë në vitin 867 dhe iu kreditua arritjet e paraardhësit të tij.[105]

867–1081: Dinastitë Maqedonase dhe Dukas

Basili I (sundoi 867–886) vazhdoi politikat e Mihalit.[106] Ushtritë e tij zhvilluan fushata me rezultate të përziera në Itali, por mundën paulicianët e Tefrikes.[107] Pasardhësi i tij, Leoni VI i Dituri (sundoi 886–912),[b] përpiloi dhe përhapi një numër të madh veprash të shkruara. Këto përfshinin Basilikën, një përkthim grek i kodit ligjor të Justinianit I që përfshinte mbi 100 ligje të reja të krijuara nga Leoni; Tacticën, një traktat ushtarak; dhe Librin e Eparkut, një manual mbi rregulloret tregtare të Kostandinopojës.[108] Në kontekste jo-letrare Leoni ishte më pak i suksesshëm: perandoria humbi në Sicili dhe kundër bullgarëve,[109] dhe ai provokoi skandal teologjik duke u martuar katër herë në përpjekje për të lindur një trashëgimtar legjitim.[110]

Sundimi i hershëm i këtij trashëgimtari, Kostandini VII Purpurogjeniti, ishte i trazuar, pasi nëna e tij Zoe, xhaxhai i tij Aleksandër, patriarku Nikolla, i fuqishmi Simeon I i Bullgarisë, dhe figura të tjera me ndikim garuan për pushtet.[111] Në vitin 920, admirali Romanos I e përdori flotën e tij për të siguruar pushtetin, duke u kurorëzuar vetë dhe duke e degraduar Kostandinin në pozitën e bashkëperandorit të vogël.[112] Sundimi i tij, i shënuar nga fundi i luftës kundër Bullgarisë dhe suksese në lindje nën gjeneralin John Kourkouas, përfundoi në vitin 944 për shkak të komplotit të bijve të tij, të cilët Kostandini më pas i uzurpoi.[113] Sundimi i vetëm dhe joefektiv i Kostandinit shpesh është interpretuar si kulmi i dijes bizantine, por veprat e përpiluara synonin kryesisht të legjitimonin dhe lartësonin dinastinë maqedonase të perandorit.[114] Biri dhe pasardhësi i tij vdiq i ri; nën dy perandorë-ushtarakë, Nikiforin II (sundoi 963–969) dhe Joanin I Cimiski (sundoi 969–976), ushtria arriti suksese ushtarake të shumta, përfshirë pushtimin e Kilikisë dhe Antiokisë, dhe një fitore kundër Bullgarisë dhe Rusisë së Kievit në vitin 971. Joani, në veçanti, ishte administrator i mprehtë që reformoi strukturat ushtarake dhe zbatoi politika efektive fiskale.[115]

Shtrirja territoriale e Perandorisë Bizantine në kohën e vdekjes së Basilit II në vitin 1025

Pas vdekjes së Joanit, nipërit e Kostandinit VII, Basili II dhe Kostandini VIII, sunduan së bashku për gjysmë shekulli, megjithëse i dyti nuk ushtroi pushtet të vërtetë.[116] Sundimi i tyre i hershëm u zu nga konflikte kundër dy gjeneralëve të spikatur, Bardas Skleros dhe Bardas Fokas i Riu, që përfunduan në vitin 989 pas vdekjes së të parit dhe nënshtrimit të të dytit, si dhe një luftë pushteti kundër eunukut Basileios, i cili u shkarkua në vitin 985.[117] Basili, i cili nuk u martua kurrë dhe nuk pati fëmijë, më pas refuzoi të delegonte çfarëdo autoriteti: e mënjanoi establishmentin ushtarak duke marrë vetë komandën e ushtrisë dhe duke promovuar oficerë besnikë ndaj tij.[118] Sundimi i tij pa fushatën disa-dekadëshe kundër Bullgarisë, e cila përfundoi me fitore të plotë bizantine në Betejën e Kleidionit në vitin 1014.[119] Përpjekjet diplomatike, kritike për këtë sukses,[120] kontribuan gjithashtu në aneksimin e disa provincave gjeorgjiane në vitet 1020 dhe bashkëjetesën me Kalifatin e ri Fatimit.[121] Kur vdiq në vitin 1025, perandoria e Basilit shtrihej nga Danubi dhe Sicilia në perëndim deri te Lumi i Eufratit në lindje; zgjerimi i tij i shpejtë nuk u shoqërua me reforma administrative.[122]

Marrja e Edesës (1031) nga bizantinët nën George Maniakes dhe kundërsulmi i turqve selxhukë

Pas vdekjes së Kostandinit VIII në vitin 1028, vajzat e tij, perandoreshat Zoe (sundoi 1028–1050) dhe Teodora (sundoi 1042–1056), mbanin çelësat e pushtetit: katër perandorë (Romanos III, Mihali IV, Mihali V, dhe Kostandini IX Monomaku) sunduan vetëm për shkak të lidhjes së tyre me Zoen, ndërsa Mihali VI (sundoi 1056–1057) u zgjodh nga Teodora.[123] Kjo paqëndrueshmëri politike, deficitet e rregullta buxhetore, një seri dështimesh të shtrenjta ushtarake, dhe probleme të tjera të lidhura me mbishtrirjen çuan në probleme substanciale në perandori;[124] fokusi i saj strategjik kaloi nga mbajtja e hegjemonisë në përparësinë e mbrojtjes.[125]

Perandoria shpejt u gjend nën sulm të vazhdueshëm në tre fronte, nga turqit selxhukë në lindje, nomadët peçenegë në veri, dhe normanët në perëndim. Ushtria bizantine u përpoq të përballonte këta armiq, të cilët nuk organizoheshin si shtete tradicionale, dhe kështu nuk shqetësoheshin nga disfatat në beteja të organizuara.[126] Në vitin 1071, Bari, vendbanimi i fundit bizantin i mbetur në Itali, u kap nga normanët, ndërsa selxhukët fituan një fitore vendimtare në Betejën e Manzikertit, duke e kapur si të burgosur perandorin Romanos IV Diogeni.[127] Ngjarja e dytë nxiti një luftë civile një-dekadëshe, dhe si rezultat selxhukët e morën në zotërim Anadollin deri te Deti Marmara.[128]

1081–1204: Dinastitë Komnene dhe Angelos

Një gjeneral i shquar, Aleksi I, e uzurpoi fronin në vitin 1081. Në kontrast me trazirat e mëparshme, tri sundimet e Aleksit (1081–1118), birit të tij Joanit II (1118–1143), dhe nipit të tij Manuelit I (1143–1180), zgjatën një shekull dhe e rivendosën autoritetin rajonal të perandorisë për herë të fundit.[129] Aleksi u përball menjëherë me normanët nën Robert Giskardin dhe i përzuri nëpërmjet luftës dhe diplomacisë.[130] Më pas u drejtua kundër peçenegëve dhe i mundi vendimtarisht në vitin 1091 me ndihmën e kumanëve, të cilët nga ana e tyre u mundën tre vjet më vonë.[131] Së fundi, duke synuar të rimerrte Azinë e Vogël nga selxhukët, iu drejtua Papa Urbanit II për ndihmë rreth vitit 1095. Ai nuk e priste shkallën e përgjigjes së krishterimit perëndimor — Kryqëzata e Parë çoi në rimarrjen e Anadollit perëndimor, megjithëse Aleksi dhe udhëheqësit e saj shpejt u ndanë.[132] Pjesa tjetër e sundimit të tij u shpenzua duke u marrë me normanët dhe selxhukët, duke krijuar një aristokraci të re e besnike për të siguruar stabilitet, dhe duke kryer reforma fiskale dhe kishtare.[133]

Një mozaik nga Aja Sofia e Kostandinopojës (sot Stambolli), që përshkruan Marinë dhe Jezusin, të rrethuar nga Joani II Komneni (majtas) dhe gruaja e tij, Irena e Hungarisë (djathtas), shekulli XII

Përqendrimi i Aleksit të pushtetit në duart e dinastisë Komnene nënkuptonte se kërcënimet më serioze politike vinin nga brenda familjes perandorake — para kurorëzimit të tij, Joani II duhej të kapërcente nënën e tij Irena dhe motrën e tij Ana, dhe kërcënimi kryesor gjatë sundimit të tij ishte vëllai i tij, Isaku.[134] Joani zhvilloi fushata çdo vit dhe në shkallë të gjerë — luftoi peçenegët në vitin 1122, hungarezët në fund të viteve 1120, dhe selxhukët gjatë gjithë sundimit të tij, duke zhvilluar fushata të mëdha në Siri në vitet e tij të fundit — por nuk arriti fitime të mëdha territoriale.[135] Në vitin 1138, Joani e ngriti standardin perandorak mbi Principatën kryqtare të Antiokisë për ta frikësuar qytetin drejt aleancës me bizantinët, por nuk sulmoi, nga frika se do të provokonte krishterimin perëndimor të reagonte.[136]

Manueli I e përdori thesarin perandorak të mbushur plot të babait të tij në ndjekje të ambicieve të veta, si dhe për të siguruar pozicionin e perandorisë në një peizazh gjeopolitik gjithnjë e më multilateral.[137] Nëpërmjet një kombinimi diplomacie dhe ryshfeti, ai kultivoi një rreth aleatësh dhe klientësh rreth perandorisë: turqit e Sulltanatit të Rumit, Mbretërinë e Hungarisë, armenët e Kilikisë, princër ballkanas, qytete italiane dhe dalmate, dhe më e rëndësishmja, Antiokinë dhe Shtetet Kryqtare, duke u martuar me një nga princeshat e tyre në vitin 1161.[138] Manueli e shmangu kërcënimin e luftës gjatë kalimit të trazuar të Kryqëzatës së Dytë nëpër territoret bizantine në vitin 1147, por dështimi i fushatës iu atribua bizantinëve nga bashkëkohësit perëndimorë.[139] Ai ishte më pak i suksesshëm ushtarakisht: një pushtim i Mbretërisë së Siçilisë u mund vendimtarisht nga mbreti Uilliam I në vitin 1156, duke çuar në tensione me Frederik Barbarosën, Perandorin e Shenjtë Romak;[140] dy dekada më vonë, një pushtim i Anadollit u mund plotësisht në Betejën e Miriokefalonit.[141]

Hyrja e kryqtarëve në Kostandinopojë, nga Eugène Delacroix (1840)

Vdekja e Manuelit e la perandorinë pa timon dhe shpejt u gjend nën presion të fortë.[142] Biri i tij, Aleksi II, ishte tepër i ri për të sunduar, dhe regjenca e tij e trazuar u përmbys nga xhaxhai i tij, Androniku I Komneni: ai u zëvendësua nga Isaku II në vitin 1185.[143] Forca centrifugale u përhapën në kufij ndërsa sundimtarë ambiciozë e shfrytëzuan rastin e tyre: Hungaria dhe turqit kapën territore bizantine, një princ i mërguar komnen e pushtoi Qipron; dhe më dëmshëm, një kryengritje në vitin 1185 shkaktoi themelimin e një shteti bullgar të rilindur.[144] Marrëdhëniet me Perëndimin u përkeqësuan më tej pasi Kostandinopoja u aleua me Seladinin, mposhtësin e Kryqëzatës së Tretë, udhëheqësit e së cilës gjithashtu luftuan kundër Bizantit ndërsa kalonin nëpër territorin e tij.[145] Në vitin 1195, Isaku II u shkarkua nga vëllai i tij, Aleksi III; kjo grindje u tregua fatale.[146]

Kryqëzata e Katërt fillimisht synonte Egjiptin, por mes vështirësive strategjike, biri i Isakut II, Aleksi i IV Angjelo, i bindi kryqtarët t'ia rikthenin fronin babait të tij në këmbim të një tributi të madh.[147] Ata e sulmuan Kostandinopojën në vitin 1203, duke e rivendosur Isakun II dhe birin e tij në fron. Sundimtarët e rinj shpejt u bënë të papopullarizuar dhe u shkarkuan nga Aleksi V, ngjarje që kryqtarët e përdorën si pretekst për ta plaçkitur qytetin në prill 1204, duke shkatërruar pasurinë e grumbulluar për nëntë shekuj.[148]

1204–1453: Dinastia Paleologu

Ndarja e perandorisë pas Kryqëzatës së Katërt, rreth vitit 1204

Territoret bizantine u copëzuan në entitete politike rivale. Kryqtarët e kurorëzuan Baldueni I si sundimtar të një Perandorie të re Latine në Kostandinopojë; ajo shpejt pësoi një disfatë të rëndë kundër bullgarëve në vitin 1205. Ajo dështoi gjithashtu të zgjerohej perëndim apo lindje, ku ishin formuar tri shtete pasardhëse greke: Perandoria e Nikesë dhe Perandoria e Trebizondit në Azinë e Vogël, dhe Despotati i Epirit në Adriatik. Venedikasit fituan shumë porte dhe ishuj, dhe Principata e Akesë u shfaq në Greqinë jugore.[149] Trebizondi humbi portin kyç të Sinopes në vitin 1214 dhe më pas nuk mundi të ndikonte çështjet larg juglindjes së Detit të Zi.[150] Për njëfarë kohe, dukej se Epiri ishte më i mundshmi për ta rimarrë Kostandinopojën nga latinët, dhe sundimtari i tij, Theodore Dukai, u vetëkurorëzua perandor, por pësoi një disfatë kritike në Betejën e Klokotnicës në vitin 1230, dhe fuqia epirote u zbeh.[151]

Nikea, e sunduar nga dinastia Laskaride dhe e përbërë nga një përzierje refugjatësh bizantinë dhe grekësh vendas, i bllokoi latinët dhe selxhukët e Rumit nga zgjerimi lindje dhe perëndim, përkatësisht.[152] Joani III (sundoi 1221–1254) ishte perandor shumë i aftë.[153] Politikat e tij ekonomike proteksioniste nxitën fort vetë-mjaftueshmërinë nikease,[154] dhe ai bëri shumë traktate diplomatike, veçanërisht pasi ushtritë mongole shkretuan Bullgarinë dhe mundën Rumin mes viteve 1237 dhe 1243. Ky kaos ishte një mundësi për Joanin, dhe ai zhvilloi shumë fushata të suksesshme kundër shteteve të trazuara nga pushtimet mongole.[155] Shpejt pas vdekjes së tij, nipi i tij u uzurpua nga Mihali VIII, themelues i dinastisë Paleologu, i cili e rimori Kostandinopojën në vitin 1261.[156]

Mihali dëshironte ta rivendoste lavdinë e perandorisë nëpërmjet një programi rindërtimi në Kostandinopojë, aleancave të zgjuara diplomatike, dhe luftërave ekspansioniste në Evropë.[157] Ai e shmangu kërcënuesin Karli I i Anzhusë fillimisht duke pranuar epërsinë papale dhe disa doktrina katolike në Këshillin e Dytë të Lionit në vitin 1274, dhe më pas duke ndihmuar Mbrëmjet Siciliane kundër Karlit në vitin 1282.[158] Megjithatë, lëshimet e tij fetare u përbuzën nga shumica e popullatës, dhe u refuzuan nga pasardhësi i tij, Androniku II (sundoi 1282–1328).[159] Ai dhe nipi i tij, Androniku III (sundoi 1328–1341), udhëhoqën disa fushata për të rivendosur ndikimin perandorak, duke pasur sukses në Epir dhe Thesali. Ata gjithashtu bënë disa gabime kritike, përfshirë shpërbërjen e flotës në vitin 1285, punësimin e Kompanisë Katalane mercenare, e cila u kthye kundër bizantinëve, në vitet 1300, dhe luftimin mes tyre nga 1320 deri 1328.[160] Një luftë civile shkatërruese mes viteve 1341 dhe 1354 shkaktoi vështirësi ekonomike afatgjata, ndërsa turqit osmanë u zgjeruan gradualisht.[161]

Rrethimi i Kostandinopojës në vitin 1453, i përshkruar në një miniaturë franceze të shekullit XV

Shteti bizantin, i tkurrur dhe i dobët, mbijetoi edhe një shekull tjetër falë diplomacisë efektive dhe ngjarjeve të jashtme të kohëzuara me fat.[162] Osmanët gradualisht e nënshtruan Anadollin dhe njëkohësisht u zgjeruan në Evropë që nga viti 1354, duke marrë Filipopolisin në vitin 1363, Adrianopolin në vitin 1369, dhe Selanikun në vitin 1387.[163] Perandorët kurorëzoheshin dhe shkarkoheshin sipas dëshirës së venedikasve, gjenovezëve dhe osmanëve.[164] Pasi Manueli II (sundoi 1391–1425) refuzoi t'i binte për tokë sulltanit Bajaziti I në vitin 1394, Kostandinopoja u rrethua deri sa luftëtari plaçkitës Timuri e mundi vendimtarisht Bajazitin në vitin 1402, me qytetin rrezikshëm afër dorëzimit.[165]

Manueli II mbikëqyri dy dekada paqeje ndërsa osmanët u përfshinë në luftë civile.[166] Në vitin 1421, mbështetja e tij e pasuksesshme e pretenduesit Mustafa Çelebi çoi në një sulm të ri turk.[167] Megjithëse Joani VIII (sundoi 1425–1448) u pajtua me Perëndimin Katolik në Këshillin e Firences, perandoria e tij vazhdimisht u zvogëlua.[168] Në vitin 1452, sulltani Mehmeti II vendosi ta pushtonte Kostandinopojën, dhe e rrethoi vitin pasues. Më 29 maj 1453, qyteti u pushtua, perandori i fundit, Kostandini XI Paleologu, vdiq në betejë, dhe Perandoria Bizantine mori fund.[169]

Strukturat e shtetit

Temat e Azisë së Vogël, rreth vitit 750
Temat e Azisë së Vogël, rreth vitit 950

Qeverisja

Reformat e shekullit IV të Dioklecianit dhe Kostandinit e riorganizuan provincat e perandorisë në Dioqeza mbivendosëse dhe më pas në prefektura pretoriane, duke e ndarë ushtrinë nga administrata civile.[170] Qeveria qendrore, e udhëhequr nga perandori që nga koha e pax romana-s së hershme e deri në epokën e vonë paleologe, zakonisht përqendrohej te ushtria, marrëdhëniet e jashtme, administrimi i ligjit, dhe mbledhja e taksave.[171] Një person zakonisht ngjitej në pozitën e perandorit pas një ceremonie. Senati u shndërrua në një trup ceremonial brenda oborrit perandorak.[172]

Qytetet kishin qenë një koleksion komunitetesh të vetëqeverisura me përfaqësues të qeverisë qendrore dhe të kishës që nga shekulli V.[173] Megjithatë, lufta e vazhdueshme e ndryshoi këtë ndjeshëm, pasi sulmet e rregullta dhe konflikti i pandërprerë çuan në centralizim pushteti për shkak të luftës së perandorisë për mbijetesë.[174] Pas shekullit VII, prefekturat u braktisën, dhe në shekullin IX, provincat u ndanë në njësi administrative të quajtura tema (ose themata), të qeverisura vetëm nga një komandant ushtarak (strategos).[175]

E drejta

Teodosi II (sundoi 408–450) e formalizoi të drejtën romake duke emëruar pesë juristë si autoritete kryesore dhe duke përpiluar legjislacionin e nxjerrë që nga sundimi i Kostandinit në Kodikun e Theodosit.[176] Ky proces kulmoi me Corpus Juris Civilis-in nën Justinianin I (sundoi 527–565), i cili porositi një standardizim të plotë të dekreteve perandorake që nga koha e Adrianit dhe zgjidhi mendime juridike kontradiktore të juristëve.[177] Rezultati u bë autoriteti ligjor përcaktues. Ky trup ligjesh mbulonte si çështje civile ashtu edhe të drejtën publike, përfshirë pushtetin perandorak dhe organizimin administrativ.[178] Pas vitit 534, Justiniani lëshoi Novellae-t (Ligjet e Reja) në greqisht, çka shënoi një kalim nga e drejta romake në atë bizantine. Historiani i së drejtës Bernard Stolte e dallon të drejtën romake si të tillë sepse Evropa Perëndimore e trashëgoi ligjin vetëm nëpërmjet teksteve latine të Corpus Juris Civilis-it.[179]

Zachary Chitwood argumenton se Corpus Juris Civilis-i ishte kryesisht i paarritshëm në latinisht, veçanërisht në provinca.[180] Pas pushtimeve arabe të shekullit VII, njerëzit filluan të vinin në pikëpyetje zhvillimin dhe zbatimin e ligjit, duke çuar në lidhje më të forta mes ligjit dhe krishterimit.[181] Ky kontekst e ndikoi Leonin III (sundoi 717–741) të zhvillonte Ekloge ton nomon-in, që vinte theksin te humaniteti.[182] Ekloge frymëzoi tekste ligjore praktike si Ligji i Fermerëve, Ligji i Detarëve, dhe Ligji i Ushtarëve, të cilat Chitwood sugjeron se përdoreshin çdo ditë në provinca si shoqërues të Corpus Juris Civilis-it.[183] Gjatë dinastisë maqedonase, përpjekjet për të reformuar ligjin filluan me botimin e Procheiron-it dhe Eisagoge-s, që synonin të përcaktonin pushtetin e perandorit nën ligjet mbizotëruese, dhe ta zëvendësonin Eklogen për shkak të lidhjes së saj me ikonoklazmën.[184] Leoni VI (sundoi 886–912) përfundoi një kodifikim të plotë të së drejtës romake në greqisht nëpërmjet Basilikës, një vepër prej 60 librash që u bë themeli i së drejtës bizantine.[185] Në vitin 1345, Konstandin Harmenopulos përpiloi Hexabiblos-in, një libër ligjor gjashtëvëllimësh të prejardhur nga burime të ndryshme ligjore bizantine.[186]

Krishterimi dhe kisha

Aja Sofia në Kostandinopojë (sot Stambolli) u ndërtua nga perandori romak i lindjes, Justiniani i Madh, mes viteve 532–537.[187]

Krishterimi, i përforcuar nga mbështetja e Kostandinit, filloi të formësonte të gjitha aspektet e jetës në Perandorinë e hershme Bizantine.[188] Pavarësisht kalimit, historiani Anthony Kaldellis e sheh krishterimin si diçka që "nuk solli ndryshime ekonomike, shoqërore, apo politike te shteti, përveçse u integrua më thellë në të".[189] Kur shteti romak në Perëndim u shemb politikisht, dallimet kulturore filluan t'i ndanin kishat e krishtera të Lindjes dhe Perëndimit.[190] Mosmarrëveshjet e brendshme brenda kishave lindore çuan në migrimin e komuniteteve monastike drejt Romës, duke përkeqësuar tensionet mes Romës dhe Kostandinopojës.[191] Këto mosmarrëveshje,[c] veçanërisht në Egjipt dhe Mesdheun lindor, përfundimisht e ndanë kishën në tre degë: kalqedonase, monofizite (kopte), dhe nestoriane.[194] Grupi kalqedonas mbajti dominimin brenda territoreve të perandorisë, ndërsa degët monofizite dhe nestoriane kaluan kryesisht nën sundim mysliman në shekullin VII.[195]

Patrikët e Lindjes shpesh kërkonin ndërmjetësimin e Papatit në çështje doktrinore dhe praktike, por autoriteti i papës nuk njihej universalisht, madje as në rajone të afërta si Italia Veriore.[196] Deri në vitin 600, vendosja sllave në Ballkan e ndërpreu komunikimin mes Romës dhe Kostandinopojës, duke e zgjeruar më tej ndarjen.[197] Pushtimet arabe dhe lombarde, dhe prania e rritur frankë, e thelluan këtë largim dhe e intensifikuan mosmarrëveshjet mbi juridiksionin dhe autoritetin mes dy qendrave shpirtërore.[198] Dallimet në ritual dhe teologji, si përdorimi i bukës së ndorme dhe klauzola Filioque, si dhe divergjencat në eklesiologji — plenitudo potestatis kundrejt autoritetit të këshillave ekumenikë — dhe çështje respekti të ndërsjellë, kontribuan në ndarjen e krishterimit perëndimor nga ai lindor.[199] Kjo ndarje filloi rreth vitit 597 dhe kulmoi në vitin 1054 gjatë Skizmës Lindje-Perëndim.[200]

Lufta

Evolucioni ushtarak

Insigne mburoje të regjimenteve nën komandën e Magister Militum Praesentalis II të ushtrisë romake të lindjes, rreth vitit 395 e.s. Faqe nga Notitia Dignitatum-i

Në fund të shekullit VI, pas luftërave të Justinianit I, shtatë ushtri fushore lëvizëse të quajtura comitatenses, me rreth 150.000 trupa, u vendosën në të gjithë perandorinë; ato mbetën ushtritë më të mira në Evropë.[201] Ato ndihmoheshin nga njëzet e pesë garnizone kufitare me afërsisht 195.000 trupa limitanei me cilësi më të ulët.[202] Trupa shtesë përfshinin forca aleate të subvencionuara dhe njësi të gardës perandorake si Scholae Palatinae.[203] Forcat detare ishin të kufizuara: flotilje ishin vendosur në vende kyçe, ndërsa 30.000 vozitës u mblodhën për të vozitur 500 transporte, kryesisht të rekuizuara, për të mbështetur Luftën Vandale në Afrikë në vitin 533.[204]

Humbjet e pësuara në pushtimet arabe të shekullit VII çuan në ndryshime themelore.[205] Ushtritë fushore u tërhoqën në territoret bazë anadolle dhe u caktuan të vendoseshin në rrethe specifike, të cilat u njohën si themata dhe përfundimisht zëvendësuan provincat e vjetra.[206] Ushtritë tematike, të mbështetura nga të ardhurat e rretheve të tyre, filluan t'i ngjanin një milicie provinciale me një bërthamë të vogël profesionale, të ndihmuar nga mercenarë të huaj dhe regjimente perandorake në Kostandinopojë.[207] Për t'u mbrojtur nga armiku i tij i ri mysliman, marina u riorganizua ngjashëm në disa flota të provincializuara.[208] Ajo u bë fuqia dominuese në Mesdheun lindor, me dromonë të pajisur me zjarr grek që u treguan vendimtarë në disa raste.[209]

Ndërsa perandoria e shekullit VIII u stabilizua, milicitë tematike u treguan rebele dhe të përshtatshme vetëm për operacione mbrojtëse.[210] Regjimentet profesionale tagmata, të prezantuara fillimisht në mesin e viteve 700 dhe të përbëra nga njësi vendase bizantine krahas forcave të huaja si Garda Varangiane, i kishin zëvendësuar plotësisht deri në shekullin XI.[211] Tagmata-t lëvizëse, të përshtatshme për luftë sulmuese, zhvilluan struktura të reja taktike dhe strategjike;[212] ushtria e fundit të shekullit X, ndoshta forca me cilësinë më të lartë që prodhoi perandoria, numëronte afërsisht 140.000 veta, nga më pak se 100.000 në fund të viteve 700.[213] Megjithatë, kapacitetet e saj mbrojtëse u neglizhuan, veçanërisht gjatë luftërave civile të shekullit XI, duke çuar në humbjen e Anadollit ndaj selxhukëve.[214] Marina gjithashtu ishte reduktuar, pasi perandoria mbështetej gjithnjë e më shumë te fuqi potencialisht armiqësore si Republika e Venedikut.[215]

Reformat pas vitit 1081 rivendosën një ushtri efektive; institucioni i granteve feudale-ngjashme pronoia siguronte të ardhura për individë në këmbim të ushtarëve.[216] Ushtria e re mbështetej shumë te mercenarët e huaj krahas trupave vendase bizantine, por kërkesat financiare të një ushtrie të përhershme u treguan tepër të mëdha për shtetin bizantin, i cili iu nënshtrua Kryqëzatës së Katërt në vitin 1204.[217] Ushtria e dinastisë Paleologe, e cila e rimori Kostandinopojën në vitin 1261, përgjithësisht përbëhej nga një përzierje e ngjashme mercenarësh dhe trupash vendase, por kishte humbur çdo kapacitet sulmues deri në fund të viteve 1200.[218] Mbijetesa e vazhdueshme e perandorisë varej nga ushtritë e huaja; përpjekjet e viteve 1340 për ta rindërtuar flotën, e shpërbërë pa mençuri në vitin 1284, u ndalën me forcë nga Xhenova.[219] Asnjë ushtri fushore bizantine pas vitit 1204 nuk vendosi më shumë se 5.000 trupa, dhe më pak se 8.000 mbrojtën rrethimin final të Kostandinopojës në vitin 1453.[220]

Diplomacia

Ambasada e Joanit Gramatikun në vitin 829, dërguar nga perandori Teofili te kalifi abasid Al-Ma'mun

Strategjia bizantine ishte kryesisht mbrojtëse, përveç periudhës së shkurtër agresive mes shekujve IX dhe XI, për shkak të mungesës së zakonshme të burimeve të perandorisë.[221] Për të shmangur fushata ushtarake të rrezikshme dhe të shtrenjta, bizantinët u përfshinë në përpjekje diplomatike të gjera.[222] Këto morën forma të ndryshme, përfshirë: ambasada zyrtare, menaxhim klientësh, negociata aleance ose paqeje, martesa politike, propagandë dhe ryshfet, apo edhe spiunazh dhe vrasje.[223]

Diplomacia bizantine e orientuar mbrojtazi synonte të mbronte oikoumenē-n, botën e krishterë të qytetëruar mbi të cilën perandoria sundonte me të drejtë.[224] Rënia e sistemit kyç limitrophe, ku shtetet klientë përgjatë kufijve shërbenin si ndërmjetës mes perandorisë dhe armiqve të tjerë të mëdhenj, e ekspozoi perandorinë ndaj sulmit. Deri në shekullin XI, diplomacia bizantine ishte më bilaterale dhe e balancuar.[225] Megjithëse humbi disa avantazhe të rëndësishme pas vitit 1204, diplomacia, përfshirë kishën ortodokse ende me ndikim, mbeti sidoqoftë një element qendror në mbijetesën e gjatë të perandorisë deri në vitin 1453.[226]

Shoqëria

Demografia

Obelisku i Teodosit, një obelisk i lashtë egjiptian i dedikuar mbretit egjiptian Tutmosi III, u rivendos në Hipodromin e Kostandinopojës nga perandori romak Teodosi I në shekullin IV e.s.

Studiuesit i lidhin identitetet perandorake romake, helenike dhe të krishtera me popullsinë e përgjithshme, por ka debat të vazhdueshëm se si këto dhe identitete të tjera rajonale u përzien së bashku.[227]

Deri në 27 milionë njerëz jetonin në perandori në kulmin e saj në vitin 540, por kjo shifër ra në 12 milionë deri në vitin 800.[228] Megjithëse murtaja dhe humbjet territoriale ndaj pushtuesve arabë myslimanë e dobësuan perandorinë, ajo përfundimisht u rimëkëmb dhe deri afër fundit të dinastisë maqedonase në vitin 1025, popullsia vlerësohet të ketë qenë deri në 18 milionë.[229] Disa dekada pas rimarrjes së Kostandinopojës në vitin 1282, popullsia e perandorisë ishte mes 3 dhe 5 milionë; deri në vitin 1312, numri kishte rënë në 2 milionë.[230] Deri sa turqit osmanë e pushtuan Kostandinopojën, kishte vetëm 50.000 njerëz në qytet, një e dhjeta e popullsisë së tij në kulmin e saj.[231]

Skllavëria mbeti e ligjshme, por rëndësia e saj ekonomike ra, pasi shumë role të mëparshme skllavëri u bënë profesione të lira dhe shteti nxiti gjithnjë e më shumë forma të ndërmjetme varësie si coloni-t.[232] Që nga shekulli IV, legjislacioni perandorak i kufizoi progresivisht pushtetet e zotëruesve dhe kufizoi skllavërimin e fëmijëve, të burgosurve të luftës, dhe përfundimisht të krishterëve.[233]

Kuzhina dhe ngrënia

Festimet ishin qendrore për kulturën.[234] Deri në shekullin X, ngrënia kaloi nga shtrirja në divane te tavolinat me pëlhurë të pastër.[235] Prezantimi i pirunit dhe salcës së sallatës (me vaj dhe uthull) formësoi më tej traditat italiane dhe perëndimore.[236] Ushqimet e epokës klasike greko-romake ishin të zakonshme, si erëza garos (e ngjashme me salcat e fermentuara të peshkut të sotme) si dhe bakllavaja ende e popullarizuar.[237] Fruta si patëllxhani dhe portokalli, të panjohura në kohët klasike, u shtuan në dieta.[238] Ushqime që kanë vazhduar deri në epokën moderne përfshijnë mishin e tharë paston, djathin feta, vezët e kripura të ngjashme me boutargue-n moderne, kaviarin e Detit të Zi, tiropitën, dollmat, dhe supën trahanas.[239] Kishte vera të ëmbla mesjetare të famshme si malvazia nga Monemvasia, komandaria, dhe vera eponime e Rumnit që pihej, ashtu si edhe birra e melit (e njohur si boza) dhe retsina.[240]

Argëtimi

Një lojë τάβλι (tabula) e luajtur nga perandori bizantin Zeno në vitin 480 dhe e regjistruar nga Agathia rreth vitit 530, për shkak të një hedhjeje zari shumë të pafat për Zenonin (e kuqe)

Garat me qerre u zhvilluan që nga epoka e hershme deri në vitin 1204, duke u bërë një nga ngjarjet sportive të vazhdueshme më të gjata në botë.[241] Mimet, pantomima, dhe disa shfaqje me kafshë të egra ishin të spikatura deri në shekullin VI.[242] Meqë peshkopët e krishterë dhe filozofët paganë nuk i pëlqenin këto aktivitete, financimi shtetëror për to ndaloi, duke çuar në rënien e tyre dhe kalimin drejt argëtimit dhe sportit privat.[243] Një version persian i pollos, i prezantuar nga kryqtarët dhe i quajtur tzykanion, luhej nga fisnikëria dhe aristokracia urbane në qytetet kryesore gjatë epokave të mesme dhe të vona, ashtu si edhe sporti i xhostimit të prezantuar nga Perëndimi.[244] Me kalimin e kohës, tabelat e lojërave si tavli u bënë gjithnjë e më popullore.[245]

Gjuha

Majtas: Psalteri i Mudilit, psalteri më i vjetër i plotë në gjuhën kopte (Muzeu Koptik, Egjipt, Kajro Kopte).
Djathtas: Rrotulla e Joshuas, një dorëshkrim i iluminuar grek i shekullit X, ndoshta i bërë në Kostandinopojë (Biblioteka e Vatikanit, Romë).

Latinishtja dhe greqishtja ishin gjuhët kryesore të Perandorisë Romake të vonë, me të parën mbizotëruese në perëndim dhe të dytën në lindje.[246] Megjithëse latinishtja ishte historikisht e rëndësishme në ushtri, sistemin ligjor, dhe qeverisje, përdorimi i saj ra në territoret bizantine që nga viti 400 e.s.[247] Greqishtja kishte filluar ta zëvendësonte atë madje edhe në ato funksione deri në kohën e Justinianit I (sundoi 527–565), i cili mund të ketë tentuar ta ndalonte rënien e latinishtes. Zhdukja e saj në lindje ishte më pas e pashmangshme.[248] Një proces i ngjashëm helenizimi gjuhësor ndodhi në Azinë e Vogël, banorët e së cilës kishin braktisur kryesisht gjuhët e tyre vendase për greqishten deri në kohët e hershme bizantine.[249] Sidoqoftë, pjesa më e madhe e popullsisë së perandorisë së hershme nuk do ta njihte as latinishten as greqishten, veçanërisht në zonat rurale — gjuhët e tyre përfshinin gjuhën armene në Armeninë Bizantine, dialekte aramaike si siriakishtja në Mesopotami dhe Levant, koptishten në Egjipt, fenikishten në bregdetin e Levantit dhe në Kartagjenë, dhe berberishten në Afrikën e Veriut rurale.[250]

Deri në mesin e shekullit VI, Geoffrey Horrocks vlerëson se greqishtja ishte gjuha amtare e rreth një të tretës së popullsisë, ndërsa flitej nga 80% e aristokracisë.[251] Perandoria e humbi diversitetin e saj gjuhësor në luftërat e shekujve VII dhe VIII, duke u bërë dërrmueshëm greqishtfolëse.[252] Gjatë kësaj periudhe të trazuar, greqishtja atike klasike — një nga regjistrat gjuhësorë që grekët bizantinë trashëguan — doli jashtë përdorimit, ndërsa regjistrat e përditshëm popullorë vazhduan të përdoreshin.[253] Ndërsa perandoria fitoi njëfarë stabiliteti nga shekulli IX e në vazhdim, dhe veçanërisht pas Rivendosjes Komnene, greqishtja atike u rikthye në modë për veprat e shkruara. Në një fenomen të quajtur diglosi, hendeku mes greqishtes së folur popullore, e cila rrallë shkruhej në vepra të botuara, dhe regjistrave letrarë të folur vetëm në kontekste formale, u bë shumë i gjerë.[254]

Gjatë periudhës paleologe, megjithëse veprat e shkruara klasikisht mbetën stili normal, shkrimtarët e influencuar nga Perëndimi filluan të përdornin më shumë elemente popullore, veçanërisht për romancat ose historitë pothuajse bashkëkohore. Një shembull është Kronika e Moresë, shkruar ndoshta nga një emigrant francez që nuk e njihte letërsinë formale greke dhe që përfshiu greqishten e folur në veprën e tij.[255] I gjithë ky lloj shkrimi popullor ishte në formë vargu, duke u bërë paraardhësi i poezisë greke moderne, ndërsa proza mbeti e shkruar klasikisht.[256]

Ekonomia

Katër kuajt prej bronzi që dikur ndodheshin në Hipodromin e Kostandinopojës sot ekspozohen në Venedik.

Avantazhet gjeografike dhe detare të perandorisë i reduktuan kostot e transportit të mallrave dhe lehtësuan tregtinë, duke e bërë atë një nxitës kryesor të rritjes ekonomike që nga lashtësia dhe gjatë gjithë periudhës pas-klasike.[257] Infrastruktura, përfshirë rrugët, ndërtesat publike, dhe sistemi ligjor, mbështeti tregtinë dhe aktivitete të tjera ekonomike.[258] Rajone si Azia e Vogël, ishujt e Egjeut, Egjipti, Levanti, dhe Afrika lulëzuan si qendra ekonomike të pjekura, pavarësisht sfidave politike dhe pasigurive ushtarake.[259] Që nga mesi i shekullit VI e në vazhdim, murtajat, pushtimet, dhe luftërat shkaktuan rënien e popullsive dhe ekonomive, duke çuar në kolapsin e ekonomisë së lashtë.[260] Qytete të mëdha si Kostandinopoja, Antiokia, Aleksandria, dhe Selaniku vazhduan të mbanin popullsi të konsiderueshme mbi 100.000 banorë, ndërsa fshati kaloi drejt vendbanimeve të fortifikuara.[261] Këto zona rurale u zhvilluan në fshatra dhe katunde, duke pasqyruar një kalim ekonomik mes periudhave historike drejt përdorimit më efikas të tokës.[262]

Dendësia e ulët e popullsisë i nxiti perandorët të inkurajonin migrimin dhe rivendosjen, duke stimuluar bujqësinë dhe rritjen demografike.[263] Deri në shekullin IX, ekonomia filloi të rimëkëmbej, e shënuar nga rritja e prodhimit bujqësor dhe zgjerimi urban.[264] Përparimet në shkencë, njohuritë teknike, dhe shkrim-leximi i dhanë perandorisë një avantazh konkurrues ndaj fqinjëve të saj.[265] Shekujt XI dhe XII dëshmuan rritje të vazhdueshme dhe të shpejtë të popullsisë, duke shënuar kulmin e kësaj rimëkëmbjeje.[266] Tregtarët italianë, veçanërisht venedikasit, gjenovezët, dhe pizanët, morën kontrollin e tregtisë ndërkombëtare, duke reduktuar kështu ndikimin e tregtarëve vendas.[267] Sistemi politik u bë gjithnjë e më nxjerrës dhe autoritar, duke kontribuar në kolapsin e perandorisë në vitin 1204.[268]

Rënia e Kostandinopojës gjatë Kryqëzatës së Katërt në vitin 1204 shkatërroi shekuj pasurie të saj.[269] Pronat e mëdha u konfiskuan, dhe perandoria u copëzua në shtete të vogla të mbetura, të sunduara nga fraksione rivale, duke e bërë qeverisjen joefikase dhe duke rritur kostot e bërjes së biznesit.[270] Shteti gradualisht humbi kontrollin mbi praktikat tregtare, rregullimet e çmimeve, daljen e metaleve të çmuara, dhe ndoshta edhe prerjen e monedhave.[271] Tregtarët italianë e dominuan më tej tregtinë pasi ngjarjet e vitit 1204 e hapën Detin e Zi për tregtarët perëndimorë, duke ndryshuar përgjithmonë fatin e perandorisë.[272] Fermerët dhe prodhuesit gjithnjë e më shumë prodhonin mallra për përdorim lokal dhe preken nga pasiguria e luftës së vazhdueshme.[273] Pavarësisht këtyre sfidave, ekonomia e përzier e perandorisë (e karakterizuar nga ndërhyrje shtetërore, punë publike, dhe liberalizim tregu)[274] mbeti një model përshtatshmërie ekonomike mesjetare, edhe pse u përkeqësua nën presione të jashtme.[275]

Artet dhe shkencat

Arti dhe arkitektura

Nga e majta lart, në kahun e akrepave të orës:
  • Ikona Krishti Pantokrator, shekulli VI, Manastiri i Sinait
  • Mozaikët e Hosios Loukas, detaj, fillimi i shekullit XI
  • Fildishi Barberini, një diptik fildishi i fillimit të shekullit VI
  • Fasada e jashtme e Aja Sofias
  • Krishti i vdekur dhe vajtuesit, rreth vitit 1164, Gorno Nerezi

Subjektet në artin bizantin ishin kryesisht të krishtera dhe zakonisht joreale në përfaqësimin e tyre.[276] Duke dalë si nga arti i hershëm i krishterë ashtu edhe nga ai i lashtësisë së vonë,[277] shumë shembuj të hershëm u humbën gjatë përndjekjeve romake; mozaikët e fragmentuar të kishës së shekullit III në Dura-Europos janë një përjashtim unik.[278] Mozaikë të tillë bizantinë, të njohur për stilin e tyre me sfond ari, u bënë tipar dallues i perandorisë, duke shfaqur tema si laike ashtu edhe të shenjta në vende të ndryshme, përfshirë kishat (Bazilika e San Vitales), cirkun (Hipodromi i Kostandinopojës), dhe Pallatin e Madh të Kostandinopojës.[279] Sundimi i fillimit të shekullit VI i Justinianit I pa zhvillime sistematike: arti fetar erdhi për të dominuar, dhe skulptura monumentale publike prej mermeri e bronzi, dikur e popullarizuar, ra jashtë favorit për shkak të lidhjeve pagane.[280] Justiniani porositi kishën monumentale të Aja Sofias, dhe elementet e saj me ndikim u bënë tipare arkitekturore dalluese për perandorinë: madhësia e jashtëzakonshme, kupola e madhe, përdorimi novator i pendentive-ve, dhe brendia shumë dekorative u imituan aq larg në veri sa Katedralja e Shën Sofisë në Novgorod dhe Katedralja e Shën Sofisë në Kiev.[281] Krijuesit e Aja Sofias, arkitektët-inxhinierë Isidori i Miletit dhe Anthemi i Traleve, gëzojnë vlerësim të veçantë;[282] shumica e artistëve bizantinë mbetën të paregjistruar dhe zakonisht konsideroheshin me pak rëndësi.[283]

Arti në shkallë më të vogël lulëzoi gjatë gjithë periudhës bizantine: gdhendjet e shtrenjta prej fildishi — shpesh si diptikë (fildishi Barberini) ose triptikë (Triptiku i Harbaville-it) — përshkruanin përkujtime perandorake ose skena fetare dhe vlerësoheshin veçanërisht, ashtu si edhe punimet metalike dhe emajet.[284] Objekte të tjera të shtrenjta përfshinin dorëshkrime të iluminuara, të ilustruara me shkëlqim për një gamë të gjerë tekstesh, dhe mëndafshra, shpesh të ngjyrosur në purpurën perandorake të çmuar; të dyja u bënë shumë popullore në Evropën Perëndimore.[285] Ngritja e piktimeve të vogla, të lëvizshme, ikonave, të përdorura si për adhurim publik ashtu edhe privat, u bë gjithnjë e më e diskutueshme.[286] Gjatë dy periudhave të Ikonoklazmës Bizantine (726–843), të ndikuara ndoshta nga ndalimet islamike mbi imazhet fetare,[287] ikonat u shtypën dhe sasi të mëdha arti fetar figurativ u shkatërruan.[288] Ikonoklastët e dënuan përdorimin e tyre, duke i krahasuar me idhujtarinë pagane dhe duke ua atribuuar disfatat e fundit umajade si hakmarrje hyjnore për përdorimin e tyre. Ikonofilët përfundimisht triumfuan, duke ruajtur përdorimin thelbësor të tyre për nderim, konsideruar i dallueshëm nga adhurimi, dhe gjetën precedent në referime ungjillore.[289]

Arti maqedonas pas-ikonoklast (867–1056) pa një rilindje kulturore, dhe shumë vepra arti nga kjo periudhë kanë mbijetuar.[290] Subjektet dhe stilet u standardizuan, veçanërisht kishat e tipit kryq-në-katror, dhe frontaliteti dhe simetria tashmë ekzistuese u zhvilluan në një estetikë artistike dominuese, e vëzhgueshme në emajen e vogël Pala d'Oro dhe mozaikët e mëdhenj të manastireve Hosios Loukas, Dafni, dhe Nea Moni.[291] Periudhat pasuese Komnene-Angelos (1081–1204) panë mbrojtje perandorake të shtuar, krahas veprave figurative me shprehje emocionale të shtuar (Krishti i vdekur dhe vajtuesit, rreth vitit 1164).[292] Ndikimi artistik bizantin u përhap gjerësisht në Sicilinë normane (Skylitzes-i i Madridit) dhe Venedikun (mozaikët e Bazilikës së Shën Markut).[292] Kishat serbe lulëzuan, pasi tri shkolla të njëpasnjëshme arkitekture — Raška (1170–1282), Serbia Bizantine (1282–1355), dhe Morava (1355–1489) — kombinuan një estetikë romaneske me dekorime dhe kupola gjithnjë e më voluminoze.[293] Ndërsa veprat më të vogla paleologe (1261–1453) fituan status reliku në Evropën Perëndimore — shumë të plaçkitura në Kryqëzatën e Katërt të vitit 1204 — ato ndikuan fuqishëm stilin italo-bizantin të Cimabue-s, Duccios, dhe më vonë Xhotos; ky i fundit tradicionalisht konsiderohet nga historianët e artit si themeluesi i pikturës së Rilindjes Italiane.[294]

Letërsia

Aleksiada, një histori nga Ana Komnena, në një dorëshkrim të shekullit XII, ruajtur në Bibliotekën Medicea Laurenziana, Firence

Letërsia bizantine përfshin të gjithë letërsinë greke nga Mesjeta.[295] Megjithëse perandoria ishte e larmishme gjuhësisht, shumica dërrmuese e teksteve të mbetura janë në greqishten mesjetare,[296] në dy variante diglosike: një formë të mësuar bazuar në greqishten atike, dhe një popullore bazuar në greqishten koine.[297] Shumica e studiuesve bashkëkohorë i konsiderojnë të gjitha tekstet greke mesjetare si letërsi,[298] por disa ofrojnë kufizime të ndryshme.[299] Periudha e hershme e letërsisë (rreth 330–650) u dominua nga kulturat konkurruese të helenizmit, krishterimit, dhe paganizmit.[300] Etërit Grekë të Kishës — të edukuar në një traditë retorike greke të lashtë — kërkuan të sintetizonin këto ndikime.[295] Shkrimtarë të hershëm të rëndësishëm përfshijnë Joan Gojartin, Pseudo-Dionis Areopagitin, dhe Prokopin e Çezaresë, të gjithë të cilët synonin të risillnin forma më të vjetra për t'iu përshtatur perandorisë.[301] Tregimet teologjike të mrekullive ishin veçanërisht novatore dhe popullore;[301] Thëniet e Etërve të Shkretëtirës (Apophthegmata Patrum) u kopjuan pothuajse në çdo manastir bizantin.[302] Gjatë Epokës së Errët Bizantine (rreth 650–800), prodhimi i letërsisë kryesisht ndaloi, megjithëse disa teologë të rëndësishëm ishin aktivë, si Maksimi Rrëfyesi, Gjermani I i Kostandinopojës, dhe Gjoni i Damaskut.[301]

Rilindja pasuese kulturore maqedonase (rreth 800–1000; "periudha e enciklopedizmit") pa një përhapje të ripërtëritur të letërsisë dhe e rivendosi sintezën e mëparshme helenike-të krishterë.[295] Vepra nga Homeri, filozofë të Greqisë së lashtë, dhe tragjedianë u përkthyen, dhe hagjiografia u riorganizua fort.[301] Pas këtij lulëzimi të hershëm të letërsisë monastike, pati një mungesë deri te Simeoni Teologu i Ri në fund të shekullit X.[301] Një brez i ri (rreth 1000–1250), duke përfshirë Simeonin, Mihal Psellosin, dhe Theodor Prodromosin, refuzuan theksin enciklopedist mbi rendin, dhe ishin të interesuar për ideale të përqendruara te individi, që lidheshin ndryshe me misticizmin, zërin autorial, heroizmin, humorin, dhe dashurinë.[303] Kjo përfshinte romancën bizantine, të frymëzuar helenistikisht, dhe qasjet kalorsiake në retorikë, historiografi, dhe epikën me ndikim Digenis Akritas.[301] Shekujt e fundit të perandorisë panë një ripërtëritje të hagjiografisë dhe ndikim perëndimor të rritur, duke çuar në përkthime masive nga greqishtja në latinisht.[304] Autorë si Gemistos Plethoni dhe Besarioni shembullëzuan një fokus të ri mbi veset njerëzore krahas ruajtjes së traditave klasike, ky i fundit ndikoi fuqishëm Rilindjen Italiane.[304]

Muzika

"Mozaiku i Muzikantëve" i fundit të shekullit IV, që përshkruan dy gra duke luajtur orgun, aulos-in, dhe lirën, nga një vilë bizantine në Maryamin, Siri

Muzika bizantine rrjedh eklektikisht nga kënga e rrafshët e hershme e krishterë, muzika hebraike, dhe një larmi muzike të lashtë; lidhjet e saj të sakta me muzikën e lashtë greke mbeten të pasigurta.[305] Përfshinte si traditat e shenjta ashtu edhe ato laike, por e dyta njihet pak, ndërsa e para mbetet muzika qendrore e liturgjisë ortodokse lindore deri në shekullin XXI.[306] Muzika kishtare e perandorisë, e njohur si kanti bizantin, ishte muzikë vokale monodike ekskluzivisht pa shoqërim, e kënduar në greqisht.[307] Që nga shekulli VIII, melodite e kantit qeveriseshin nga korniza Oktōēchos, një grup prej tetë modesh — echos (ἦχος; "tingull") — secili prej të cilëve siguronte formula motivike të paracaktuara për kompozim.[308] Këto formula zgjidheshin për theksimin e duhur të tekstit dhe rastësisht për piktim teksti, më pas grumbulloheshin nëpërmjet centonizimit në himne apo psalme.[309]

Kanti bizantin ishte qendror për ritin bizantin; muzika më e hershme nuk shënohej me notacion,[310] përfshirë himne të shkurtra monostrofike të hershme si troparion-i.[311] Proto-notacioni ekfonetik (nga shekulli IX e në vazhdim) shënonte modele të thjeshta recitimi. Sistemi neumatik i notacionit paleo-bizantin lindi në shekullin X, dhe "Notacioni i Rrumbullakët" bizantin i mesëm, nga mesi i shekullit XII e në vazhdim, është skema e parë plotësisht diastematike.[312] Disa forma të mëdha u zhvilluan krahas kompozitorëve të njohur: kontakion-i i gjatë (nga shekulli V e në vazhdim), i popullarizuar nga Romanos Melodisti; kanōn-i, gjithashtu i gjerë (nga fundi i shekullit VII e në vazhdim), zhvilluar nga Andrea i Kretës; dhe sticheron-i më i shkurtër (të paktën nga shekulli VIII e në vazhdim), i mbrojtur nga Kasia.[313] Deri në periudhën paleologe, dominimi i rregullave strikte kompozicionale u zbut dhe Joan Koukouzelesi udhëhoqi një shkollë të re që favorizonte një stil "kalofonik" më ornamental, i cili ndikoi thellë muzikën neo-bizantine pas-perandorake.[314]

Muzika laike, shpesh e sponsorizuar nga shteti, ishte e gjithëpranishme në jetën e përditshme dhe shfaqej në një larmi ceremonish, festivalesh, dhe teatri.[315] Muzika vokale laike rrallë shënohej me notacion, dhe dorëshkrimet e mbetura datojnë shumë më vonë, duke sugjeruar se tradita u përcoll nëpërmjet traditës gojore dhe ndoshta u improvizua.[316] E ndaluar për përdorim liturgjik, një larmi e gjerë instrumentesh bizantine lulëzoi në kontekste laike, megjithëse asnjë muzikë instrumentale e shënuar me notacion nuk ka mbijetuar.[317] Nuk dihet me siguri deri në ç'shkallë instrumentistët improvizonin ose nëse i dyfishonin vokalistët monofonikisht ose heterofonikisht.[318] Ndër instrumentet më të njohura janë organi hidraulik, i përdorur për ngjarje cirku dhe oborri perandorak; aulos-i me origjinë greke të lashtë, një instrument frymor; tambouras-i, një instrument me tel të mbërthyer; dhe më popullorja, lira bizantine.[318] Zhanret e spikatura përfshinin kantet e acclamatio-s të lëvdimit ose përshëndetjes; këngët festive akritike; banketet instrumentale simpoziale, bazuar në simpoziumet e lashta; dhe muzikën e vallëzimit.[319]

Shkenca dhe teknologjia

Brendia e Aja Sofias; ndikimi i parimeve të gjeometrisë së ngurtë të Arkimedit është i dukshëm.

Studiuesit e perandorisë luajtën një rol kryesor në transmetimin e njohurive klasike te bota islamike dhe Italia e Rilindjes, si dhe në prodhimin e komentareve që ndihmuan në zgjerimin e njohurive shkencore.[320] Kjo dijeni greke mesjetare bazohej jo vetëm në traktate shkencore nga lashtësia, por gjithashtu vinte nga vepra islamike, latine, dhe hebraike, të cilat ndihmuan të udhëhiqnin zhvillime të reja deri vonë në shekujt XI dhe XII.[321] Megjithëse perandoria ndonjëherë nuk shoqërohet me risi shkencore apo zbulime të mëdha,[322] kontributet e saj shkencore janë përshkruar gjithashtu si të nënvlerësuara.[323] Vlerësimet e paplota të teksteve bizantine[323] dhe sfidat e aplikimit të përkufizimeve moderne të shkencës në kontekste para-moderne janë faktorë në këto debate të vazhdueshme.[324]

Granata qeramike të mbushura me zjarr grek, të rrethuara nga gjemba hekuri, shekujt X–XII, Muzeu Kombëtar Historik, Athinë

Njerëz kyç përcollën tradita të rëndësishme që qëndruan në themel të kësaj dijenie, veçanërisht në fushat e filozofisë, gjeometrisë, astronomisë, dhe gramatikës.[325] Për shembull, arkitekti i Aja Sofias, Isidori i Miletit (rreth vitit 530), përpiloi veprat e Arkimedit, të cilat Leoni Matematikani (rreth vitit 850) i përfshiu në kurse formale, dhe kjo është arsyeja pse Palimpsesti i Arkimedit njihet sot.[326] Joan Filoponi dhe kritikat e tij ndaj fizikës aristoteliane, farmakologu Pedanius Dioskoridi, dhe gjeografia dhe astronomia ptolemaike patën ndikim të rëndësishëm në shkencën perëndimore, siç shihet me ndikimin e Ptolemeut te Koperniku dhe të Filoponit te Bonaventura, Gersonidesi, Buridani, Oresme, dhe Galileo Galilei.[327]

Risitë ushtarake përfshinin një kalim vendosjeje, që siguronte stabilitet për harkëtarët e kaluar dhe transformoi dramatikisht ushtrinë; një lloj të specializuar patkoi; velën latine, që përmirësoi reagueshmërinë e anijes ndaj erës; dhe zjarrin grek — një armë ndezëse e aftë të digjej edhe kur lagej me ujë, e shfaqur për herë të parë rreth kohës së rrethimit të Kostandinopojës të viteve 674–678.[328] Në kujdesin shëndetësor, perandoria ishte pioniere e konceptit të spitalit si institucion që ofron kujdes mjekësor dhe mundësinë e shërimit për pacientët, në vend që të ishte thjesht një vend për të vdekur.[329]

Trashëgimia

Pasojat politike

Mesdheu Lindor pak para Pushtimit të Kostandinopojës

Pasi Kostandinopoja ra, osmanët i përthithën shpejt territoret e mbetura të pavarura, përfshirë Athinën e Aksajolëve në vitin 1458, Morenë në vitin 1460, Trebizondin në vitin 1461, dhe Lesbon e Gatilusëve në vitin 1462.[330] Ata i çmontuan institucionet politike dhe laike të Perandorisë, duke e lënë Kishën e varfëruar të menaxhonte atë që më vonë do të quhej Rum Millet, kryesisht si mjet për të taksuar ndjekësit e saj.[331] Si i vetmi shtet sovran ortodoks, Rusia zhvilloi doktrinën e Romës së Tretë, duke theksuar trashëgiminë e saj kulturore si të dallueshme nga Evropa Perëndimore, sepse kjo e fundit kishte trashëguar pjesën më të madhe të dijes laike të perandorisë.[332] Principatat Danubiane u bënë strehë për të krishterët ortodoksë dhe grekët fanariotë që kërkonin ta rikrijonin një Perandori Bizantine Greke.[333] Në Greqinë moderne, anëtarët e Rum Millet-it gjithnjë e më shumë u identifikuan si grekë, duke çuar përfundimisht në një luftë të suksesshme pavarësie në shekullin XIX.[334] Shteti modern grek gati sa nuk e dyfishoi territorin e tij nëpërmjet ndjekjes së Idesë së Madhe — një vizion për rimarrjen e tokave të mëparshme të perandorisë lindore — duke arritur sukses të kufizuar gjatë Luftës së Krimesë, por duke bërë përfitime të konsiderueshme gjatë Luftërave Ballkanike.[335]

Që nga shekulli XV, historia bizantine ka qenë thellësisht e politizuar, e endur në narrativa nacionaliste, koloniale, dhe imperialiste.[336] Kjo politizim shfaqet jo vetëm në Greqi, por edhe në nacionalizmin bullgar, rumun, serb, hungarez, dhe turk, si dhe në agjenda të mëparshme imperialiste franceze dhe ruse.[337] Në botën anglishtfolëse, interpretimet e historisë bizantine shpesh shfaqen në debate politike, krahas vlerësimit në rritje për trashëgiminë e saj.[338] Kompleksiteti i kësaj historie e bën atë një temë të ndjeshme, veçanërisht sa i takon rolit të Greqisë në ndjenjën evoluese të identitetit të Evropës dhe historive të origjinës së shumë kombeve evropiane.[339]

Pasojat kulturore

Monumenti i Shën Cirilit dhe Shën Metodit, misionarë bizantinë te sllavët, mbi malin Radhošť në Çeki

Perandoria Bizantine i përzieu në mënyrë dalluese traditat politike romake, trashëgiminë letrare greke, dhe krishterimin, duke krijuar kornizën qytetëruese që hodhi themelin për Evropën mesjetare.[340] Perandoria e ruajti qytetërimin evropian duke vepruar si mburojë kundër forcave nga popuj të stepës euroaziatike, si avarët, bullgarët, kumanët, hunët, peçenegët, dhe turqit.[341]

Kodet ligjore të perandorisë ndikuan ndjeshëm traditat e së drejtës civile të Evropës kontinentale, Rusisë, Amerikës Latine, Etiopisë, dhe madje edhe vendeve anglishtfolëse me common law; dhe ndoshta ndikuan gjithashtu traditat ligjore islamike.[342][343] Ajo gjithashtu ruajti dhe transmetoi dijen dhe dorëshkrimet klasike, duke dhënë kontribute të rëndësishme në rilindjen intelektuale që nxiti humanizmin italian.[344]

Perandoria Bizantine luajti një rol vendimtar në formësimin e krishterimit duke mbështetur Etërit e hershëm të Kishës dhe vendimet e këshillave kishtarë; duke zhvilluar institucionin e kallogjerisë; dhe duke nxitur traditën ortodokse që vazhdon të përcaktojë pjesën më të madhe të identitetit të Evropës Lindore.[345] Ishte gjithashtu instrumentale në ruajtjen e gjuhës greke dhe i kreditohet zhvillimi i alfabetit glagolitik, i cili më vonë evoluoi në alfabetin cirilik dhe gjuhën e vjetër sllave.[346] Këto risi siguruan gjuhën e parë letrare për sllavët dhe formuan themelin arsimor për të gjitha kombet sllave.[347]

Shiko edhe

  • Lista e Perandorëve Bizantinë
  • Pema familjare e perandorëve bizantinë
  • Lista e kryengritjeve dhe luftërave civile bizantine
  • Lista e luftërave bizantine
  • Lista e dinastive romake
  • Lista e peshkopëve dhe patrikëve ekumenikë të Kostandinopojës

Referime

Shënime

  1. ↑ Greqishtja mesjetare: Ῥωμαῖοι, Rhōmaîoi. Për shkak të transferimit të selisë perandorake në Bizant, adoptimit të krishterimit si fe shtetërore, dhe mbizotërimit të greqishtes në vend të latinishtes, shumica e historianëve bëjnë dallim mes "Perandorisë Romake" të hershme dhe "Perandorisë Bizantine" të mëvonshme.
  2. ↑ Leoni VI ishte zyrtarisht biri i Basilit I, por një thashethem i vazhdueshëm pretendonte se babai i tij ishte Mihali III, i cili më parë e kishte marrë nënën e Leonit, Eudokia Ingerina, si të dashur. Një nga aktet e para të Leonit ishte të rivarroste Mihalin III në mauzoleun e Basilit në kompleksin e Kishës së Apostujve të Shenjtë, çka i përkeqësoi thashethemet.
  3. ↑ Arianizmi, një nga polemikat e para të mëdha, e tronditi perandorinë deri sa u adresua nga Besojma e Nikesë.[192] Polemika të tjera vazhduan, duke çuar në skizma, si debatet mbi përkufizimet themelore të natyrës së Krishtit në Këshillin e Kalqedonisë në vitin 451.[193]

Referime

  1. ↑ Kaldellis 2022a, ff. 351; Aschenbrenner & Ransohoff 2022a, f. 1.
  2. ↑ Aschenbrenner & Ransohoff 2022a, f. 1.
  3. ↑ Kaldellis 2023, f. 2; Aschenbrenner & Ransohoff 2022a, f. 2.
  4. ↑ Kaldellis 2022a, ff. 349, 351; Cormack, Haldon & Jeffreys 2008, f. 4.
  5. ↑ Aschenbrenner & Ransohoff 2022a, f. 2.
  6. ↑ Magdalino 2025, ff. 41–43.
  7. ↑ Kaldellis 2022a, f. 352.
  8. ↑ Kaldellis 2022a, ff. 352, 355, 357.
  9. ↑ Kaldellis 2023, ff. 2–3; Cormack, Haldon & Jeffreys 2008, f. 4; Stouraitis 2022b, ff. 20, 29, 31, 33–36; Treadgold 2025, ff. xiii–xiv.
  10. ↑ Cameron 2002, ff. 190–191.
  11. ↑ Cameron 2002, ff. 166, 191; Kaldellis 2015; Howard-Johnston 2024, f. 7.
  12. ↑ Kaldellis 2023, ff. 3, 34.
  13. ↑ Greatrex 2008, f. 232.
  14. 1 2 Greatrex 2008, f. 233.
  15. ↑ Greatrex 2008, f. 233; Kaldellis 2023, ff. 16–17; Treadgold 1997, f. 7.
  16. ↑ Kaldellis 2023, ff. 17–18; Treadgold 1997, ff. 15, 17–18.
  17. ↑ Greatrex 2008, f. 235; Kaldellis 2023, ff. 17–18; Treadgold 1997, f. 14.
  18. ↑ Greatrex 2008, f. 235.
  19. ↑ Greatrex 2008, f. 235; Treadgold 1997, ff. 39–40; Kaldellis 2023, ff. 18.
  20. ↑ Kaldellis 2023, ff. 17, 20.
  21. ↑ Kaldellis 2023, ff. 18–20.
  22. ↑ Greatrex 2008, ff. 235–236; Kaldellis 2023, ff. 43–44.
  23. ↑ Greatrex 2008, ff. 236–237; Kaldellis 2023, ff. 81–84; Treadgold 1997, ff. 31–33, 40–42.
  24. ↑ Greatrex 2008, f. 238; Kaldellis 2023, ff. 93, 98, 111–112; Treadgold 1997, ff. 52–53, 59–62.
  25. ↑ Greatrex 2008, ff. 239–240; Kaldellis 2023, ff. 114–118, 121–123; Treadgold 1997, ff. 63–67.
  26. ↑ Greatrex 2008, f. 240; Kaldellis 2023, ff. 128–129; Treadgold 1997, f. 73.
  27. ↑ Greatrex 2008, f. 241; Kaldellis 2023, ff. 129–130, 135–137; Treadgold 1997, ff. 74–75.
  28. ↑ Greatrex 2008, ff. 240–241; Kaldellis 2023, ff. 126–128; Treadgold 1997, ff. 70–74.
  29. ↑ Kaldellis 2023, f. 136.
  30. ↑ Kaldellis 2023, f. 165; Treadgold 1997, f. 87.
  31. ↑ Kaldellis 2023, ff. 165–167, 244.
  32. ↑ Greatrex 2008, f. 242; Kaldellis 2023, ff. 15, 20–21.
  33. ↑ Shepard 2009, f. 22-23; Treadgold 1997, ff. 91–92.
  34. ↑ Greatrex 2008, f. 242; Kaldellis 2023, f. 173; Treadgold 1997, ff. 92.
  35. ↑ Kaldellis 2023, ff. 193–196; Treadgold 1997, ff. 94–95.
  36. ↑ Kaldellis 2023, f. 200; Treadgold 1997, f. 209.
  37. ↑ Greatrex 2008.
  38. ↑ Kaldellis 2023, ff. 209; Greatrex 2008, ff. 243; Treadgold 1997, ff. 153.
  39. ↑ Greatrex 2008, ff. 244; Kaldellis 2023, ff. 214; Treadgold 1997, ff. 158–159.
  40. ↑ Kaldellis 2023, ff. 243–245.
  41. ↑ Greatrex 2008, f. 244; Kaldellis 2023, ff. 220; Treadgold 1997, ff. 162, 164.
  42. ↑ Greatrex 2008, f. 244; Kaldellis 2023, ff. 220; Treadgold 1997, ff. 164.
  43. ↑ Greatrex 2008, f. 244; Kaldellis 2023, ff. 224.
  44. ↑ Treadgold 1997, f. 172.
  45. ↑ Haldon 2008a, f. 250.
  46. ↑ Louth 2009a, ff. 108–109; Kaldellis 2023, ff. 269–271; Treadgold 1997, ff. 179.
  47. ↑ Kaldellis 2023, ff. 272; Louth 2009a, ff. 116; Treadgold 1997, ff. 80.
  48. ↑ Louth 2009a, ff. 111, 120; Kaldellis 2023, ff. 274–276.
  49. ↑ Haldon 2008a, f. 252.
  50. ↑ Kaldellis 2023, f. 281; Moorhead 2009, f. 202.
  51. ↑ Kaldellis 2023, ff. 306; Moorhead 2009, f. 209; Haldon 2008a, f. 253.
  52. ↑ Kaldellis 2023, f. 297.
  53. ↑ Kaldellis 2023, f. 297; Treadgold 1997, ff. 193–194; Haldon 2008a, ff. 252–253.
  54. ↑ Kaldellis 2023, ff. 300–301.
  55. ↑ Kaldellis 2023, f. 305.
  56. ↑ Treadgold 1997, ff. 197–198, 201; Kaldellis 2023, ff. 298, 305–306.
  57. ↑ Treadgold 1997, ff. 210–211, 214; Louth 2009a, ff. 117–118; Haldon 2008a, f. 253.
  58. ↑ Kaldellis 2023, ff. 318–319; Treadgold 1997, f. 217.
  59. 1 2 Haldon 2008a, f. 254.
  60. ↑ Haldon 2008a, f. 254; Treadgold 1997.
  61. ↑ Haldon 2008a, f. 254; Treadgold 1997, ff. 220–221.
  62. ↑ Louth 2009a, ff. 126–127; Haldon 2008a, f. 254; Kaldellis 2023, ff. 336.
  63. ↑ Kaldellis 2023, ff. 336–338; Treadgold 1997, ff. 234–235; Haldon 2008a, f. 254.
  64. ↑ Kaldellis 2023, ff. 347–348; Louth 2009b, ff. 226.
  65. ↑ Kaldellis 2023, f. 348.
  66. ↑ Haldon 2008a, f. 254; Louth 2009b, ff. 226.
  67. ↑ Kaldellis 2023, ff. 349; Treadgold 1997, f. 241.
  68. ↑ Haldon 2008a, ff. 254–255; Treadgold 1997, ff. 290–293; Kaldellis 2023, ff. 352, 355–356, 360.
  69. ↑ Haldon 2008a, ff. 254–255.
  70. ↑ Haldon 2008a, f. 255.
  71. ↑ Treadgold 1997, f. 398.
  72. ↑ Kaldellis 2023, ff. 365–366; Louth 2009b, ff. 227–229.
  73. ↑ Louth 2009b, f. 229; Kaldellis 2023, f. 372.
  74. ↑ Kaldellis 2023, f. 375; Haldon 2008a, f. 256; Louth 2009b, ff. 229–230.
  75. ↑ Kaldellis 2023, f. 387; Haldon 2008a, f. 256.
  76. 1 2 Kaldellis 2023, f. 387.
  77. ↑ Haldon 2008a, f. 257; Kaldellis 2023, f. 387.
  78. ↑ Kaldellis 2023, f. 389.
  79. ↑ Louth 2009b, ff. 230–231.
  80. ↑ Treadgold 1997, ff. 315–316; Louth 2009b, ff. 239–240.
  81. ↑ Treadgold 1997, ff. 323–327; Haldon 2008a, f. 258; Louth 2009b, ff. 233.
  82. ↑ Kaldellis 2023, f. 403; Haldon 2008a, ff. 257–258; Louth 2009b, ff. 233.
  83. ↑ Louth 2009b, f. 235.
  84. ↑ Kaldellis 2023, f. 403.
  85. ↑ Haldon 2008a, f. 257; Kaldellis 2023, ff. 438–440; Auzépy 2009, f. 265.
  86. ↑ Haldon 2008a, f. 257.
  87. ↑ Haldon 2008a, f. 257; Auzépy 2009, f. 265.
  88. ↑ Haldon 2008a, ff. 258–259; Kaldellis 2023, ff. 443.
  89. ↑ Haldon 2008a, ff. 257; Auzépy 2009, ff. 255.
  90. ↑ Kaldellis 2023, ff. 450–451; Auzépy 2009, ff. 255, 258–259.
  91. ↑ Haldon 2008a, f. 259.
  92. ↑ Kaldellis 2023, ff. 444–445; Auzépy 2009, ff. 275–276.
  93. ↑ Auzépy 2009.
  94. ↑ Auzépy 2009, ff. 265–269; Kaegi 2009, ff. 386; Kaldellis 2023, f. 450.
  95. ↑ Haldon 2008a, f. 260; Kaldellis 2023, ff. 450–451, 453–454.
  96. ↑ Kaldellis 2023, ff. 443, 447–449; Haldon 2008a, ff. 258, 260–261; Auzépy 2009, ff. 253–254.
  97. ↑ Kaldellis 2023, ff. 459–561; Auzépy 2009, ff. 284–287.
  98. ↑ Haldon 2008a, f. 261; Treadgold 2002, ff. 141–142; Magdalino 2002, f. 170.
  99. ↑ Haldon 2008a, f. 261; Kaldellis 2023, ff. 464–469.
  100. ↑ Kaldellis 2023, ff. 470–473; Magdalino 2002, ff. 169–171; Haldon 2008a, f. 261.
  101. ↑ Kaldellis 2023, ff. 473–474, 478–481.
  102. ↑ Holmes 2008, f. 265; Auzépy 2009, ff. 257, 259, 289; Kaldellis 2023, ff. 482–483, 485–491.
  103. ↑ Kaldellis 2023, ff. 491–495; Holmes 2008, f. 265; Auzépy 2009, ff. 273–274.
  104. ↑ Kaldellis 2023, ff. 498–501; Holmes 2008, f. 266.
  105. ↑ Holmes 2008, ff. 265–266; Kaldellis 2023, ff. 504–505; Auzépy 2009, f. 254; Tougher 2009, ff. 292–293, 296.
  106. ↑ Tougher 2009, ff. 292, 296; Holmes 2008, f. 266.
  107. ↑ Holmes 2008, f. 266; Kaldellis 2023, ff. 522–524; Treadgold 1997, ff. 455–458.
  108. ↑ Shepard 2009b, ff. 493, 496–498; Kaldellis 2023, ff. 429–433; Holmes 2008, f. 267.
  109. ↑ Holmes 2008, f. 267; Kaldellis 2023, ff. 534–535.
  110. ↑ Kaldellis 2023, ff. 537–539; Holmes 2008, f. 267; Shepard 2009b, f. 503.
  111. ↑ Shepard 2009b, f. 505; Kaldellis 2023, ff. 540–543; Holmes 2008, f. 267.
  112. ↑ Kaldellis 2023, ff. 543–544; Shepard 2009b, ff. 505–507.
  113. ↑ Shepard 2009b, ff. 508–509; Kaldellis 2023, ff. 546–552; Holmes 2008, f. 268.
  114. ↑ Kaldellis 2023, ff. 553–555; Holmes 2008, f. 268.
  115. ↑ Kaldellis 2023, ff. 563–573; Holmes 2008, ff. 268–269; Magdalino 2002, f. 176.
  116. ↑ Holmes 2008, f. 268.
  117. ↑ Shepard 2009b, ff. 522–526; Magdalino 2002, f. 202; Kaldellis 2023, ff. 573–578.
  118. ↑ Shepard 2009b, ff. 526, 531; Kaldellis 2023, ff. 578–579; Holmes 2008, f. 269.
  119. ↑ Holmes 2008, f. 269; Shepard 2009b, ff. 526–29; Kaldellis 2023, ff. 579–582.
  120. ↑ Shepard 2009b, f. 529; Holmes 2008, f. 271.
  121. ↑ Kaldellis 2023, f. 584; Holmes 2008, ff. 270–271; Magdalino 2002, f. 180.
  122. ↑ Shepard 2009b, ff. 531–536; Holmes 2008, f. 271.
  123. ↑ Magdalino 2002, ff. 202–203; Holmes 2008, ff. 271–272; Angold 2009, ff. 587–588; Kaldellis 2023, ff. 588–589.
  124. ↑ Kaldellis 2023, ff. 590, 593; Magdalino 2002, ff. 181–182; Angold 2009, ff. 587–598.
  125. ↑ Kaldellis 2023, f. 602.
  126. ↑ Holmes 2008, ff. 272–273; Magdalino 2002, f. 182; Kaldellis 2023, f. 636.
  127. ↑ Holmes 2008, f. 273; Magdalino 2002, ff. 184–185, 189.
  128. ↑ Kaldellis 2023, ff. 629–637; Angold 2009, ff. 609–610.
  129. ↑ Holmes 2008, ff. 273–274; Angold 2009, f. 611.
  130. ↑ Kaldellis 2023, ff. 639–642; Holmes 2008, f. 275; Magdalino 2002, f. 190.
  131. ↑ Kaldellis 2023, ff. 642–644; Holmes 2008, f. 275; Angold 2009, ff. 611–612.
  132. ↑ Holmes 2008, f. 275; Magdalino 2002, f. 190; Angold 2009, ff. 621–623.
  133. ↑ Holmes 2008, ff. 274–275; Angold 2009, ff. 612–613, 619–621, 623–625; Kaldellis 2023, ff. 645–647, 659–663.
  134. ↑ Holmes 2008, f. 274; Magdalino 2009, ff. 629–630.
  135. ↑ Holmes 2008, f. 275; Magdalino 2009, ff. 631–633; Kaldellis 2023, ff. 664–670.
  136. ↑ Kaldellis 2023, f. 669; Holmes 2008, f. 275.
  137. ↑ Kaldellis 2023, ff. 670, 676–677; Magdalino 2009, ff. 644–646.
  138. ↑ Kaldellis 2023, ff. 678, 683–688; Holmes 2008, ff. 275–276.
  139. ↑ Kaldellis 2023, ff. 679–681; Magdalino 2009, ff. 637–638.
  140. ↑ Kaldellis 2023, ff. 682–683; Magdalino 2002, f. 194; Magdalino 2009, ff. 638–641.
  141. ↑ Magdalino 2009, ff. 643–644; Kaldellis 2023, ff. 692–693.
  142. ↑ Kaldellis 2023, f. 695.
  143. ↑ Magdalino 2002, f. 194; Holmes 2008, f. 276.
  144. ↑ Holmes 2008, f. 276; Magdalino 2002, ff. 194–195; Magdalino 2009, f. 655.
  145. ↑ Magdalino 2002, ff. 195–196; Magdalino 2009, ff. 648–651; Kaldellis 2023, ff. 706–710.
  146. ↑ Holmes 2008, f. 276.
  147. ↑ Kaldellis 2023, ff. 718–720; Magdalino 2009, ff. 651–652.
  148. ↑ Kaldellis 2023, ff. 720–724; Magdalino 2009, ff. 652–653.
  149. ↑ Laiou 2008, f. 280; Kaldellis 2023, ff. 733–734; Reinert 2002, ff. 250–253; Angold 2009b, f. 731.
  150. ↑ Kaldellis 2023, ff. 755–758; Angold 2009b, f. 737.
  151. ↑ Laiou 2008, f. 283; Reinert 2002, f. 254; Angold 2009b, ff. 737–738; Kaldellis 2023, ff. 766–770.
  152. ↑ Reinert 2002, f. 253; Kaldellis 2023, ff. 760–762.
  153. ↑ Kaldellis 2023, ff. 771; Laiou 2008, ff. 282–283.
  154. ↑ Angold 2009b, f. 740; Laiou 2008, ff. 282–283; Kaldellis 2023, f. 772.
  155. ↑ Kaldellis 2023, ff. 774–781; Reinert 2002, f. 254.
  156. ↑ Laiou 2008, f. 283; Reinert 2002, f. 254.
  157. ↑ Reinert 2002, ff. 256–257; Laiou 2008, f. 286.
  158. ↑ Reinert 2002, ff. 257–258; Laiou 2009, ff. 803–804.
  159. ↑ Reinert 2002, ff. 258; Laiou 2008, f. 287.
  160. ↑ Laiou 2008, ff. 287–288; Reinert 2002, ff. 260–263; Kaldellis 2023, f. 847.
  161. ↑ Laiou 2008, ff. 289–290; Reinert 2002, ff. 265–268.
  162. ↑ Laiou 2008, f. 291.
  163. ↑ Laiou 2008, f. 291; Reinert 2002, ff. 268–269.
  164. ↑ Laiou 2009, f. 829.
  165. ↑ Reinert 2002, ff. 273–274; Laiou 2009, ff. 831–832; Kaldellis 2023, ff. 887–889.
  166. ↑ Reinert 2002, ff. 274–276; Laiou 2008, f. 292; Kaldellis 2023, ff. 892–894.
  167. ↑ Reinert 2002, f. 276.
  168. ↑ Reinert 2002, ff. 278–279; Kaldellis 2023, ff. 903–908.
  169. ↑ Reinert 2002, ff. 280–283; Laiou 2008, ff. 292–293; Kaldellis 2023, ff. 910–914.
  170. ↑ Louth 2005, ff. 306–308; Treadgold 1997b, ff. 82–83.
  171. ↑ Browning 1992, f. 98; Stewart 2022, ff. 10–11.
  172. ↑ Kaldellis 2023, f. 35; Howard-Johnston 2024, f. 8; Browning 1992, f. 98.
  173. ↑ Browning 1992, f. 98; Kaldellis 2023, f. 185.
  174. ↑ Browning 1992, f. 98; Howard-Johnston 2024, f. 67; Kaldellis 2023, ff. 397, 407–409.
  175. ↑ Louth 2005, f. 303; Treadgold 1997b, ff. 430–431; Kaldellis 2023, ff. 418, 421.
  176. ↑ Kaldellis 2023, f. 168; Stein 1999, ff. 14, 16, 28; Kaiser 2015, f. 120.
  177. ↑ Gregory 2010, f. 135; Stein 1999, ff. 33–35; Dingledy 2019, ff. 2–14; Kaiser 2015, ff. 123–126.
  178. ↑ Stein 1999, f. 8; Merryman & Pérez-Perdomo 2007, f. 21.
  179. ↑ Stolte 2015, ff. 356, 370; Stolte 2018, ff. 231–232.
  180. ↑ Chitwood 2017, f. 23.
  181. ↑ Chitwood 2017, f. 185.
  182. ↑ Chitwood 2017, f. 185; Nicol 1988, f. 65.
  183. ↑ Chitwood 2017, ff. 23, 132, 364.
  184. ↑ Browning 1992, f. 97; Kaldellis 2023, f. 529; Chitwood 2017, ff. 25–32, 44.
  185. ↑ Browning 1992, ff. 97–98; Chitwood 2017, ff. 32–35; Kaldellis 2023, f. 529.
  186. ↑ Stein 1999, f. 35.
  187. ↑ "Hagia Sophia". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2 shkurt 2017.
  188. ↑ Papaconstantinou 2016, f. xxxii; Cameron 2016, f. 31; Cameron 2006b, ff. 544–551; Drake 2007, ff. 418, 422; Greatrex 2008, f. 236.
  189. ↑ Kaldellis 2023, ff. 141, 186, 342.
  190. ↑ Brown 1976, f. 8; Löhr 2007, f. 9.
  191. ↑ Kaldellis 2023, f. 390; Cameron 2017, A United Church, chapter 1.
  192. ↑ Berndt & Steinacher 2014, ff. 1–2, 8–19; Löhr 2007, f. 14.
  193. ↑ Sabo 2018, ff. vi, 9; Löhr 2007, ff. 14–23.
  194. ↑ Adams 2021, f. 366; Micheau 2006, ff. 373, 375.
  195. ↑ Micheau 2006, ff. 373–374, 376.
  196. ↑ Nicholson 1960, ff. 54, 60; Casiday & Norris 2007a, f. 3.
  197. ↑ Louth 2008, f. 47; Kolbaba 2008, ff. 214–215.
  198. ↑ Kolbaba 2008, ff. 213–215, 218–221.
  199. ↑ Meyendorff 1979, ff. 95, 97 101; Kolbaba 2008, f. 223.
  200. ↑ Brown 2008, f. 13; Kolbaba 2008, f. 223.
  201. ↑ Treadgold 1995, ff. 63–64, 206; Haldon 1999, f. 67.
  202. ↑ Treadgold 1995, ff. 63, 204; Haldon 1999, f. 67; Decker 2013, f. 71.
  203. ↑ Haldon 1999, f. 68.
  204. ↑ Treadgold 1995, ff. 63–64; Haldon 1999, ff. 68–69; Haldon 2008b, f. 554.
  205. ↑ Haldon 1999, f. 74; Decker 2013, f. 74.
  206. ↑ Treadgold 1995, f. 23; Haldon 2008b, ff. 554–555.
  207. ↑ Haldon 2008b, ff. 555–556; Kaldellis 2021a, f. 463.
  208. ↑ Haldon 1999, f. 74; Haldon 2008b, f. 559.
  209. ↑ Decker 2013, ff. 207–208, 222–224; Kaldellis 2021a, f. 463; Howard-Johnston 2008, f. 947.
  210. ↑ Kaldellis 2021a, f. 463; Treadgold 1995, ff. 25, 209; Decker 2013, ff. 77–78.
  211. ↑ Haldon 1999, f. 92; Decker 2013, ff. 78–82.
  212. ↑ Haldon 2008b, f. 556.
  213. ↑ Treadgold 1995, f. 67; Kaldellis 2021a, f. 463; Kaldellis 2023, f. 562.
  214. ↑ Haldon 2008b, f. 557; Treadgold 1995, ff. 214–218.
  215. ↑ Haldon 2008b, f. 560.
  216. ↑ Haldon 2008b, f. 557; Kaldellis 2021a, f. 464; Bartusis 1997, ff. 5–6.
  217. ↑ Haldon 2008b, f. 557; Bartusis 1997, ff. 5–7; Decker 2013, f. 82.
  218. ↑ Haldon 2008b, ff. 557–558; Decker 2013, ff. 82–83.
  219. ↑ Haldon 2008b, ff. 558–560; Kaldellis 2023, ff. 812, 860–861.
  220. ↑ Decker 2013, f. 40; Haldon 2008b, f. 559.
  221. ↑ Howard-Johnston 2008, f. 940; Kaldellis 2021a, f. 463.
  222. ↑ Haldon 1999, f. 278; Decker 2013, f. 130; Kaldellis 2021a, f. 465.
  223. ↑ Decker 2013, f. 130, 135–137; Kazhdan 1990, ff. 15–17.
  224. ↑ Kazhdan 1990, ff. 10–11; Decker 2013, f. 129.
  225. ↑ Kazhdan 1990, ff. 11–15, 18–21.
  226. ↑ Howard-Johnston 2008, f. 945; Kazhdan 1990, ff. 20–21; Bartusis 1997, f. 348; Kaldellis 2021a, f. 466.
  227. ↑ Stewart 2022, ff. 2–7, 10; Muthesius 2022, ff. 81, 96; Kaldellis 2022b, ff. 248, 258; Pohl 2018, f. 20; Stouraitis 2018, ff. 125–127.
  228. ↑ Treadgold 1997b, ff. 197, 384–385; Kaldellis 2023, ff. 21–22; Stathakopoulos 2008, f. 310.
  229. ↑ Stathakopoulos 2008, f. 312; Treadgold 1997b, ff. 931–932.
  230. ↑ Stathakopoulos 2008, f. 313; Treadgold 1997b, f. 1112.
  231. ↑ Stathakopoulos 2008, ff. 310, 314; Stathakopoulos 2023, f. 31; Kaldellis 2023, f. 21.
  232. ↑ Kaldellis 2023, f. 39; Lenski 2021, ff. 473–474.
  233. ↑ Rotman 2009, ff. 30–31; Kaldellis 2023, f. 140, 425; Rotman 2022, ff. 37–38, 42; Lenski 2021, f. 461–462, 470.
  234. ↑ Bryer 2008, f. 673.
  235. ↑ Ash 1995, ff. 244–245.
  236. ↑ Ash 1995, f. 244; Decker 2008, f. 496.
  237. ↑ Faas 2005, ff. 184–185; Bryer 2008, f. 671; Ash 1995, f. 233; Vryonis 1971, f. 482.
  238. ↑ Davidson 2014, f. 123.
  239. ↑ Ash 1995, f. 244; Davidson 2014, f. 123; Bryer 2008, f. 671; Salaman 1986, f. 184.
  240. ↑ Bryer 2008, ff. 672–673; Unwin 2010, f. 185.
  241. ↑ Jeffreys 2008a, ff. 681–682; Kaldellis 2023, f. 13, 138.
  242. ↑ Jeffreys 2008a, f. 680.
  243. ↑ Jeffreys 2008a, ff. 678–683; Kaldellis 2023, ff. 187, 233.
  244. ↑ Kazhdan 1991a, f. 2137; Kazanaki-Lappa 2002, f. 643; Jeffreys 2008a, f. 683; Kaldellis 2023, ff. 672, 844.
  245. ↑ Jeffreys 2008a, f. 683.
  246. ↑ Horrocks 2008, f. 778.
  247. ↑ Horrocks 2010, f. 208; Rochette 2023, ff. 282–283.
  248. ↑ Horrocks 2008, f. 778; Rochette 2023, ff. 283–284.
  249. ↑ Horrocks 2010, ff. 208–209.
  250. ↑ Horrocks 2008, ff. 778–779; Horrocks 2010, ff. 207–210.
  251. ↑ Horrocks 2010, ff. 210–211.
  252. ↑ Treadgold 2002, f. 142.
  253. ↑ Browning 1982, f. 51.
  254. ↑ Browning 1982, f. 51; Horrocks 2008, ff. 781–782.
  255. ↑ Horrocks 2008, f. 783; Horrocks 2010, ff. 216–218; Jeffreys & Mango 2002, ff. 298–300.
  256. ↑ Browning 1982, ff. 51–52; Jeffreys & Mango 2002, f. 299.
  257. ↑ Whittow 2009, f. 473; Laiou & Morrisson 2007, f. 13.
  258. ↑ Laiou & Morrisson 2007, f. 24.
  259. ↑ Whittow 2009, f. 467; Laiou & Morrisson 2007, f. 246.
  260. ↑ Whittow 2009, ff. 472, 474, 479; Laiou 2002c, f. 698; Laiou & Morrisson 2007, f. 24.
  261. ↑ Laiou 2002a, f. 177; Laiou & Morrisson 2007, ff. 25–26.
  262. ↑ Whittow 2009, f. 465, 471; Laiou & Morrisson 2007, ff. 25–26, 232.
  263. ↑ Laiou & Morrisson 2007, ff. 44–46.
  264. ↑ Whittow 2009, ff. 473–474; Laiou 2002a, ff. 269–270.
  265. ↑ Laiou & Morrisson 2007, ff. 19–22, 24.
  266. ↑ Whittow 2009, f. 476; Laiou & Morrisson 2007, ff. 90–92.
  267. ↑ Whittow 2009, ff. 473–476; Laiou 2002a, ff. 25, 402.
  268. ↑ Laiou 2002a, f. 23; Laiou 2002b, f. 1164; Laiou & Morrisson 2007, f. 233.
  269. ↑ Magdalino 2002b, f. 535.
  270. ↑ Kaldellis 2023, f. 739; Laiou & Morrisson 2007, ff. 167–168.
  271. ↑ Matschke 2002, ff. 805–806.
  272. ↑ Whittow 2009, f. 477; Matschke 2002, ff. 771–772; Laiou & Morrisson 2007, f. 203.
  273. ↑ Matschke 2002, f. 779; Laiou & Morrisson 2007, f. 168.
  274. ↑ Laiou 2002c, f. 754.
  275. ↑ Whittow 2009, f. 471; Laiou & Morrisson 2007, ff. 232–235.
  276. ↑ James 2003, § paras. 2 and 13.
  277. ↑ Rodley 1994, f. 2; Cormack 2018, ff. 11–12.
  278. ↑ Rodley 1994, ff. 12–14.
  279. ↑ Rodley 1994, f. 34; James 2003, § paras. 3–4.
  280. ↑ Rodley 1994, ff. 32–33, 56–57; Cormack 2018, f. 14.
  281. ↑ James 2003, § para. 10; Cormack 2018, ff. 33–40; Curl & Wilson 2021, § paras. 3 and 5.
  282. ↑ Rodley 1994, f. 67.
  283. ↑ James 2003, § para. 7.
  284. ↑ James 2003, § para. 4; Cormack 2018, f. 39.
  285. ↑ James 2003, § paras. 4–5.
  286. ↑ Rodley 1994, ff. 101–102; Cormack 2018, f. 2.
  287. ↑ Lowden 1997, ff. 147–148.
  288. ↑ Matthews & Platt 1997, f. 185.
  289. ↑ Rodley 1994, ff. 115–116; Lowden 1997, ff. 147–151.
  290. ↑ Rodley 1994, f. 132; Lowden 1997, ff. 187–188.
  291. ↑ James 2003, § para. 3; Cormack 2018, ff. 146–147.
  292. 1 2 James 2003, § para. 3.
  293. ↑ Curl & Wilson 2021, § para. 7.
  294. ↑ Rodley 1994, f. 166; Cormack 2018, ff. 159, 186; Andronikou 2022, ff. 2–4.
  295. 1 2 3 Browning 2022, § para. 1.
  296. ↑ Papaioannou 2021a, ff. 1–2, 5–7.
  297. ↑ Browning 1991a.
  298. ↑ Papaioannou 2021a, f. 10.
  299. ↑ Kazhdan 1999, f. 1; van Dieten 1980, ff. 101–105.
  300. ↑ Browning 2022, § paras. 1–2; Kaldellis 2021, ff. 162–163.
  301. 1 2 3 4 5 6 Kazhdan 1991b, f. 1236.
  302. ↑ Martín 2021, f. 685.
  303. ↑ Kazhdan 1991b, ff. 1236–1237.
  304. 1 2 Kazhdan 1991b, f. 1237.
  305. ↑ Velimirović 1990, ff. 28–29; Conomos 1991, f. 1426.
  306. ↑ Conomos 1991, ff. 1424–1426; Levy & Troelsgård 2016, § Introduction.
  307. ↑ Velimirović 1990, ff. 26–27, 29.
  308. ↑ Velimirović 1990, ff. 45–46; Conomos 1991, f. 1425; Levy & Troelsgård 2016, § 5 "System of eight modes ('oktōēchos')", § 7 "Formulaic chants".
  309. ↑ Velimirović 1990, f. 29; Levy & Troelsgård 2016, § 7 "Formulaic chants".
  310. ↑ Velimirović 1990, ff. 26–27.
  311. ↑ Levy & Troelsgård 2016, § 10 "Syllabic hymn settings".
  312. ↑ Velimirović 1990, ff. 48–51; Levy & Troelsgård 2016, § 3 "Melodic notation".
  313. ↑ Conomos 1991, f. 1425; Levy & Troelsgård 2016, § 3 "Melodic notation"; Mellas 2020, f. 2.
  314. ↑ Conomos 1991, ff. 1425–1426.
  315. ↑ Touliatos 2001, § Introduction.
  316. ↑ Touliatos 2001, § "Sources".
  317. ↑ Conomos & Kazhdan 1991, f. 1426.
  318. 1 2 Conomos & Kazhdan 1991, f. 1426; Touliatos 2001, § 2 "Instruments and performing practice".
  319. ↑ Touliatos 2001, § 3 "Genres and composers".
  320. ↑ Robins 1993, ff. 8–9; Lazaris 2020a, f. 17; Telelis 2020, f. 186.
  321. ↑ Lazaris 2020a, ff. 3, 11; Inglebert 2020, f. 27; Tatakes & Moutafakis 2003, f. 180.
  322. ↑ Mango 2008, f. 958; Nicolaidis et al. 2016, ff. 544–545.
  323. 1 2 Tihon 2013, f. 206.
  324. ↑ Lazaris 2020a, ff. 1–5.
  325. ↑ Manolova 2020, f. 66.
  326. ↑ Manolova 2020, f. 66; Jones 2005, f. 520-521.
  327. ↑ Wildberg 2018; Lindberg 1992, f. 162.
  328. ↑ Lazaris 2020a, f. 16; Salmon 2020, ff. 445–446; Partington 1999, f. 13.
  329. ↑ Lindberg 1992, f. 349; Nutton 1984, f. 9; Miller 1997, ff. ix, 3–4; Bennett 2016, ff. 7–14.
  330. ↑ Kaldellis 2023, f. 914; Nicol 1993, ff. 407–408; Bryer 2009, f. 856.
  331. ↑ Kaldellis 2023, ff. 914–915; Bryer 2009, f. 869; Papademetriou 2015, f. 52.
  332. ↑ Seton-Watson 1967, f. 31; Kaldellis 2023, f. 901; Mango 2008, ff. 960–961.
  333. ↑ Clark 2000, f. 215.
  334. ↑ Kaldellis 2023, f. 915; Treadgold 1997b, f. 1125.
  335. ↑ Ivanova & Anderson 2024, f. 1240; Kaldellis 2022b, f. 360.
  336. ↑ Ivanova & Anderson 2024, ff. 1233, 1235, 1248; Aschenbrenner & Ransohoff 2022b, f. 372; Kaldellis 2022b, f. 352.
  337. ↑ Ivanova & Anderson 2024, ff. 1229–41, 1234, 1238; Haarer 2010, ff. 18–19.
  338. ↑ Ivanova & Anderson 2024, f. 1248; Haarer 2010, ff. 10–12; Goldwyn 2022, f. 325.
  339. ↑ Ivanova & Anderson 2024, f. 1248; Haarer 2010, f. 18-19; Stewart 2022, f. 3; Kaldellis 2023, ff. 2–3; Cameron 2010, ff. 177–178.
  340. ↑ Kaldellis 2023, ff. 3–4; Cameron 2010, f. 175.
  341. ↑ Mango 2008, ff. 958–959; Obolensky 1994, f. 3.
  342. ↑ Stolte 2015, ff. 10–11; Merryman & Pérez-Perdomo 2007, ff. 367–368; Stein 1999, f. 36.
  343. ↑ Salogubova & Zenkov 2018.
  344. ↑ Cameron 2010, f. 165; Mango 2008, f. 960.
  345. ↑ Poppe 1991, f. 25; Cameron 2010, f. 261; Mango 2008, f. 358.
  346. ↑ Poppe 1991, f. 25; Ivanič 2016, f. 127; Mango 2008, ff. 959, 961.
  347. ↑ Poppe 1991, f. 25; Ivanič 2016, f. 127; Cameron 2010, f. 165; Shepard 2006, ff. 7–8.

Bibliografia

Libra

  • Andronikou, Anthi (2022). Italy, Cyprus, and Artistic Exchange in the Medieval Mediterranean (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-51092-6.
  • Ash, John (1995). A Byzantine Journey (në anglisht). New York: Random House. ISBN 978-1-84511-307-0.
  • Bartusis, Mark (1997). The late Byzantine army: arms and society, 1204–1453 (në anglisht). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1620-2.
  • Berndt, Guido M.; Steinacher, Roland (2014). Arianism: Roman Heresy and Barbarian Creed (në anglisht) (bot. 1st). London: Routledge. ISBN 978-1-4094-4659-0.
  • Bennett, David (2016). Medicine and Pharmacy in Byzantine Hospitals: A Study of the Extant Formularies (në anglisht). London: Routledge. ISBN 978-0-367-87908-2.
  • Browning, Robert (1992). The Byzantine Empire (në anglisht). Washington DC: The Catholic University of America Press. ISBN 978-0-8132-0754-4.
  • Cameron, Averil (2010). The Byzantines. The Peoples of Europe (në anglisht). Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-9833-2.
  • Cameron, Averil (2017). Byzantine Christianity: A Very Brief History (në anglisht). London: Society for Promoting Christian Knowledge. ISBN 978-0-281-07614-7.
  • Chitwood, Zachary (2017). Byzantine Legal Culture and the Roman Legal Tradition, 867–1056 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-18256-1.
  • Clark, Victoria (2000). Why Angels Fall: A Journey through Orthodox Europe from Byzantium to Kosovo (në anglisht). London: Macmillan. ISBN 978-0-312-23396-9.
  • Cormack, Robin (2018) [2000]. Byzantine Art (në anglisht) (bot. 2nd). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-877879-0.
  • Davidson, Alan (2014). Jaine, Tom (red.). The Oxford Companion to Food (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967733-7.
  • Decker, Michael (2013). The Byzantine Art of War (në anglisht). Yardley, Pennsylvania: Westholme Publishing. ISBN 978-1-59416-168-1.
  • Faas, Patrick (2005) [1994]. Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome (në anglisht). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-23347-5.
  • Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Malden: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
  • Haldon, John (1999). Warfare, State and Society in the Byzantine World (në anglisht). London: UCL Press. ISBN 978-1-85728-495-9.
  • Horrocks, Geoffrey (2010). Greek: A History of the Language and its Speakers (në anglisht) (bot. 2nd). Wiley. ISBN 978-1-4051-3415-6.
  • Howard-Johnston, James (2024). Byzantium: Economy, Society, Institutions 600–1100 (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-889788-0.
  • Kaldellis, Anthony (2007). Hellenism in Byzantium: The Transformations of Greek Identity and the Reception of the Classical Tradition (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87688-9.
  • Kaldellis, Anthony (2023). The New Roman Empire: A History of Byzantium (në anglisht). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-754932-2.
  • Kazhdan, Alexander (1999). A History of Byzantine Literature (650–850) (në anglisht). Athens: Institute for Byzantine Research. ISBN 978-960-371-010-3.
  • Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile (2007). The Byzantine Economy (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84978-4.
  • Lindberg, David (1992). The Beginnings of Western Science (në anglisht). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-48205-7.
  • Lindberg, David C.; Shank, Michael H., red. (2013). The Cambridge History of Science (në anglisht). Vëll. 2: Medieval Science. Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-97400-7.
  • Tihon, Anne (2013). "Science in the Byzantine Empire". përmbledhur nga Lindberg, David C.; Shank, Michael H. (red.). The Cambridge History of Science (në anglisht). Vëll. 2: Medieval Science. Cambridge University Press. fq. 190–206. ISBN 978-0-511-97400-7.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Lowden, John (1997). Early Christian & Byzantine Art (në anglisht). London: Phaidon Press. ISBN 978-0-7148-3168-8.
  • Matthews, Roy T.; Platt, F. DeWitt (1997). The Western Humanities (në anglisht). East Lansing: Michigan State University. ISBN 978-1-55934-433-3.
  • Mellas, Andrew (2020). Liturgy and the Emotions in Byzantium: Compunction and Hymnody (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-76736-1.
  • Merryman, John Henry; Pérez-Perdomo, Rogelio (2007). The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America (në anglisht) (bot. 3rd). Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-5568-9.
  • Meyendorff, John (1979). Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes (në anglisht) (bot. illustrated, reprint, revised). New York: Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-0967-5.
  • Millar, Fergus (2006). A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408–450) (në anglisht). Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-24703-1.
  • Miller, Timothy S. (1997). The Birth of the Hospital in the Byzantine Empire (në anglisht). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5657-0.
  • Nicol, Donald M. (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 (në anglisht) (bot. 2nd). London: Rupert Hart-Davis. ISBN 978-0-521-43991-6.
  • Obolensky, Dimitri (1994). Byzantium and the Slavs (në anglisht). Yonkers: St Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0-88141-008-2.
  • Partington, J. R. (1999). A History of Greek Fire and Gunpowder (në anglisht). Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5954-0.
  • Ring, Trudy (1994). International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa (në anglisht). Vëll. 4. London: Taylor & Francis. ISBN 978-1-884964-03-9.
  • Robins, Robert Henry (1993). The Byzantine Grammarians: Their Place in History (në anglisht). Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 978-3-11-013574-9.
  • Rodley, Lyn (1994). Byzantine Art and Architecture: An Introduction (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-35724-1.
  • Rotman, Youval (2009). Byzantine Slavery and the Mediterranean World (në anglisht). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03611-6.
  • Rotman, Youval (2022). Slaveries of the First Millennium (në anglisht). Amsterdam: Amsterdam University Press. ISBN 978-1-64189-172-1.
  • Sabo, Theodore (2018). From Monophysitism to Nestorianism: AD 431–681 (në anglisht). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-5275-0959-7.
  • Seton-Watson, Hugh (1967). The Russian Empire, 1801–1917 (në anglisht). London: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-822152-4.
  • Stathakopoulos, Dionysios Ch. (2023). A Short History of the Byzantine Empire. Short Histories (në anglisht). London: Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-350-23340-9.
  • Stein, Peter (1999). Roman Law in European History (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64372-6.
  • Tatakes, Vasileios N.; Moutafakis, Nicholas J. (2003). Byzantine Philosophy (në anglisht). Indianapolis: Hackett. ISBN 978-0-87220-563-5.
  • Treadgold, Warren T. (1995). Byzantium and its Army: 284–1081 (në anglisht). Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3163-8.
  • Treadgold, Warren T. (1997b). A History of the Byzantine State and Society (në anglisht). Redwood City: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7937-1.
  • Treadgold, Warren (2025). A Concise History of Byzantium, 25th Anniversary Edition (në anglisht). Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-350-54133-7.
  • Unwin, P. T. H. (2010). Wine and the Vine: An Historical Geography of Viticulture and the Wine Trade (në anglisht). London: Routledge. ISBN 978-0-415-14416-2.
  • Vryonis, Speros (1971). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century (në anglisht). Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-01597-5.

Revista

  • Adams, Robert Merrihew (2021). "Nestorius and Nestorianism". The Monist (në anglisht). 104 (3): 366–375.
  • Brown, Peter (1976). "Eastern and Western Christendom in Late Antiquity: A Parting of the Way". Studies in Church History (në anglisht). 13: 1–24.
  • Browning, Robert (1982). "Greek diglossia yesterday and today". International Journal of the Sociology of Language (në anglisht) (35): 49–68.
  • Cameron, Averil (2016). "Late Antiquity and Byzantium: An Identity Problem". Byzantine and Modern Greek Studies (në anglisht). 40 (1): 27–37.
  • van Dieten, Jan Louis (1980). "Die Byzantinische Literatur – Eine Literatur Ohne Geschichte?" [Byzantine Literature – A Literature Without History?]. Historische Zeitschrift (në gjermanisht). 231 (H 1): 101–109.
  • Dingledy, Frederick (2019-05-02). The Corpus Juris Civilis: A Guide to Its History and Use. Legal Reference Services Quarterly (në anglisht). Vëll. 35 no. 4.
  • Horn, Fred; Schädler, Ulrich (2019-05-31). "3.4 Forensic Game Reconstruction". Foundations of Digital Archæoludology (në anglisht). fq. 9–10.
  • Ivanič, Peter (2016). "The Origins of Christianity in the Territory of Czech and Slovak Republics Within the Contexts of Written Sources". European Journal of Science and Theology (në anglisht). 12 (6): 123–130.
  • Ivanova, Mirela; Anderson, Benjamin (2024-10-01). "The Politics of Byzantine Studies: Between Nations and Empires". The English Historical Review (në anglisht). 139 (600): 1230–1249.
  • Jones, Alexander (2005). "The Works of Archimedes: Translation and Commentary. Volume 1: The Two Books On the Sphere and the Cylinder". Notices of the AMS (në anglisht). 52 (5): 520–525.
  • Magdalino, Paul (2025-12-18). "The Foundation of Constantinople and the Beginnings of Byzantine Studies". Études byzantines et post-byzantines (në anglisht). 7: 23–43.
  • Nicholson, Graham (1960). "The Understanding of Papal Supremacy as Revealed in the Letters of Pope Gregory the Great". Theological Studies (në anglisht). 11: 25–51.
  • Nicolaidis, Efthymios; Delli, Eudoxie; Livanos, Nikolaos; Tampakis, Kostas; Vlahakis, George (2016). "Science and Orthodox Christianity: An Overview". Isis (në anglisht). 107 (3): 542–566.
  • Poppe, Andrzej (1991). "Christianity and Ideological change in Kievan Rus': The First Hundred Years". Canadian-American Slavic Studies (në anglisht). 25 (1–4): 3–26.
  • Salogubova, Elena; Zenkov, Alan (2018-06-15). "Roman Law's Influence on Russian Civil Law and Procedure". Russian Law Journal (në anglisht). 6 (2): 118–133.

Kapituj librash dhe enciklopedi

  • Angold, Michael, red. (2006). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 5. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-05408-9.
  • Micheau, Françoise (2006). "Eastern Christianities (Eleventh to Fourteenth Century): Copts, Melkites, Nestorians and Jacobites". përmbledhur nga Angold, Michael (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 5. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 371–403. ISBN 978-1-139-05408-9.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Shepard, Jonathan (2006). "The Byzantine Commonwealth 1000–1550". përmbledhur nga Angold, Michael (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 5. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 1–52. ISBN 978-1-139-05408-9.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Aschenbrenner, Nathanael; Ransohoff, Jake (2022). The Invention of Byzantium in Early Modern Europe (në anglisht). Washington DC: Harvard University Press. ISBN 978-0-88402-484-2.
  • Aschenbrenner, Nathanael; Ransohoff, Jake (2022). "Introduction". The Invention of Byzantium in Early Modern Europe (në anglisht). Washington DC: Harvard University Press. fq. 1–23. ISBN 978-0-88402-484-2.
  • Kaldellis, Anthony (2022). "From "Empire of the Greeks" to "Byzantium"". The Invention of Byzantium in Early Modern Europe (në anglisht). Washington DC: Harvard University Press. fq. 349–367. ISBN 978-0-88402-484-2.
  • Aschenbrenner, Nathanael; Ransohoff, Jake (2022). "Conclusion". The Invention of Byzantium in Early Modern Europe (në anglisht). Washington DC: Harvard University Press. fq. 369–382. ISBN 978-0-88402-484-2.
  • Browning, Robert (2022). "Greek Literature: Byzantine Literature". përmbledhur nga Lucas, Donald William; Mackridge, Peter A. (red.). Encyclopædia Britannica (në anglisht). Chicago: Encyclopædia Britannica.
  • Cameron, Averil (2002). "The 'Long' Late Antiquity: A Twentieth-Century Model". përmbledhur nga Wiseman, T. P. (red.). Classics in Progress: Essays on Ancient Greece and Rome (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 165–191. ISBN 978-0-19-726323-5.
  • Casiday, Augustine; Norris, Frederick W., red. (2007). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 2. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-05413-3.
  • Casiday, Augustine; Norris, Frederick W. (2007). "Introduction". përmbledhur nga Casiday, Augustine; Norris, Frederick W. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 2. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 1–5. ISBN 978-1-139-05413-3.
  • Drake, Harold A. (2007). "The Church, Society and Political Power". përmbledhur nga Casiday, Augustine; Norris, Frederick W. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 2. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 403–428. ISBN 978-1-139-05413-3.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Löhr, Winrich (2007). "Western Christianities". përmbledhur nga Casiday, Augustine; Norris, Frederick W. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 2. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 7–51. ISBN 978-1-139-05413-3.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth, red. (2008). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-174352-8.
  • Bryer, Anthony (2008). "Food, Wine, and Feasting". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 669–676. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Decker, Michael (2008). "Everyday Technologies". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 492–502. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Greatrex, Geoffrey (2008). "Political-Historical Survey, c. 250–518". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 233–248. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Haldon, John F. (2008). "Political-Historical Survey, c. 518–800". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 249–263. ISBN 978-0-19-174352-8.
  • Haldon, John F. (2008). "The Army". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 554–561. ISBN 978-0-19-174352-8.
  • Holmes, Catherine (2008). "Political-Historical Survey, 800–1204". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 264–279. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Horrocks, Geoffrey (2008). "Language". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 777–784. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Howard-Johnston, James F (2008). "Byzantium and Its Neighbours". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 939–956. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Jeffreys, Elizabeth (2008). "Entertainments, Theatre, And Hippodrome". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 677–684. ISBN 978-0-19-174352-8.
  • Laiou, Angeliki (2008). "Political-Historical Survey, 1204–1453". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 280–294. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Mango, Cyril (2008). "Byzantium's Role in World History". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 957–961. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Stathakopoulos, Dionysios Ch. (2008). "Population, Demography, and Disease". përmbledhur nga Cormack, Robin; Haldon, John F.; Jeffreys, Elizabeth (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Studies (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 309–316. ISBN 978-0-19-174352-8.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Curl, James Stevens; Wilson, Susan (2021). "Byzantine Architecture". The Oxford Dictionary of Architecture (në anglisht) (bot. 3rd Edition Revised). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-191874-2.
  • Garland, Lynda (2006). Byzantine Women: Varieties of Experience, 800–1200. Publications for the Centre for Hellenic Studies, King's College, London (në anglisht). Aldershot, Burlington: Ashgate. ISBN 978-0-7546-5737-8.
  • Haarer, F. K. (2010). "Writing Histories of Byzantium: The Historiography of Byzantine History". përmbledhur nga James, Liz (red.). A Companion to Byzantium (në anglisht). London: John Wiley & Sons. fq. 9–21. ISBN 978-1-4443-2001-5.
  • James, Liz (2003) [2001]. "Byzantine Art". përmbledhur nga Brigstocke, Hugh (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866203-7.
  • Johnson, Scott Fitzgerald, red. (2015). The Oxford Handbook of Late Antiquity (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-027753-6.
  • Kaiser, Wolfgang (2015). "Justinian and the Corpus Iuris Civilis". përmbledhur nga Johnson, Scott Fitzgerald (red.). The Oxford Handbook of Late Antiquity (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 119–148. ISBN 978-0-19-027753-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Stolte, Bernard H. (2015). "The Law of New Rome: Byzantine Law". përmbledhur nga Johnson, Scott Fitzgerald (red.). The Oxford Handbook of Late Antiquity (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 355–373. ISBN 978-0-19-027753-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Kaldellis, Anthony (18 shtator 2015). "Late Antiquity Dissolves". Marginalia: Forum on Late Antiquity and the Humanities (në anglisht). Marrë më 12 dhjetor 2023.
  • Kaldellis, Anthony (2021a). "The Byzantine Empire (641–1453 CE)". përmbledhur nga Fibiger Bang, Peter; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (red.). The Oxford World History of Empire: Volume Two: The History of Empires (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 450–467. ISBN 978-0-19-753276-8.
  • Kazhdan, Alexander Petrovich, red. (1991a). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Vëll. 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504652-6.
  • Browning, Robert (1991a). "Language". përmbledhur nga Kazhdan, Alexander Petrovich (red.). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Vëll. 2. Oxford: Oxford University Press. fq. 1175–1177. ISBN 978-0-19-504652-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Conomos, Dimitri E. (1991a). "Music". përmbledhur nga Kazhdan, Alexander Petrovich (red.). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Vëll. 2. Oxford: Oxford University Press. fq. 1424–1426. ISBN 978-0-19-504652-6.
  • Conomos, Dimitri E.; Kazhdan, Alexander (1991a). "Musical Instruments". përmbledhur nga Kazhdan, Alexander Petrovich (red.). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Vëll. 2. Oxford: Oxford University Press. fq. 1426–1427. ISBN 978-0-19-504652-6.
  • Kazhdan, Alexander Petrovich (1991a). "Literature". përmbledhur nga Kazhdan, Alexander Petrovich (red.). Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Vëll. 2. Oxford: Oxford University Press. fq. 1234–1237. ISBN 978-0-19-504652-6.
  • Laiou, Angeliki E., red. (2002a). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 1. Washington DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-88402-288-6.
  • Laiou, Angeliki E., red. (2002b). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 2. Washington DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-88402-288-6.
  • Kazanaki-Lappa, Maria (2002b). "Medieval Athens". përmbledhur nga Laiou, Angeliki E. (red.). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 2. Washington DC: Dumbarton Oaks. fq. 625–632. ISBN 978-0-88402-288-6.
  • Laiou, Angeliki E. (2002b). "Exchange and Trade, Seventh-Twelfth Centuries". përmbledhur nga Laiou, Angeliki E. (red.). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 2. Washington DC: Dumbarton Oaks. fq. 681–754. ISBN 978-0-88402-288-6.
  • Magdalino, Paul (2002b). "Medieval Constantinople: Built Environment and Urban Development". përmbledhur nga Laiou, Angeliki E. (red.). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 2. Washington DC: Dumbarton Oaks. fq. 519–527. ISBN 978-0-88402-288-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Matschke, Klaus-Peter (2002b). "Commerce, Trade, Markets, and Money: Thirteenth-Fifteenth Centuries". përmbledhur nga Laiou, Angeliki E. (red.). The Economic History of Byzantium. From the Seventh Through the Fifteenth Century (në anglisht). Vëll. 2. Washington DC: Dumbarton Oaks. fq. 771–806. ISBN 978-0-88402-288-6.
  • Lazaris, Stavros (2020). A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-41461-7.
  • Lazaris, Stavros (2020). "Introduction". A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. fq. 1–26. ISBN 978-90-04-41461-7.
  • Inglebert, Herv (2020). "1. 'Inner' and 'Outer' Knowledge: the Debate between Faith and Reason in Late Antiquity". A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. fq. 27–52. ISBN 978-90-04-41461-7.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Manolova, Divna (2020). "2. Science Teaching and Learning Methods in Byzantium". A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. fq. 53–104. ISBN 978-90-04-41461-7.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Telelis, Ioannis (2020). "5. Meteorology and Physics in Byzantium". A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. fq. 177–201. ISBN 978-90-04-41461-7.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Salmon, Thomas (2020). "12. The Byzantine Science of Warfare: from Treatises to Battlefield". A Companion to Byzantine Science. Brill's Companions to the Byzantine World (në anglisht). Vëll. 6. Leiden: Brill. fq. 429–463. ISBN 978-90-04-41461-7.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Lenski, Noel (2021-08-12). "Slavery in the Byzantine Empire". përmbledhur nga Perry, Craig; Eltis, David; Engerman, Stanley L.; Richardson, David (red.). The Cambridge World History of Slavery (në anglisht). Vëll. 2: AD 500–AD 1420. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 453–481. ISBN 978-1-139-02472-3.
  • Levy, Kenneth (2016) [2001]. "Byzantine Chant". përmbledhur nga Troelsgård, Christian (red.). Grove Music Online (në anglisht). Revised by Christian Troelsgård. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-1-56159-263-0.
  • Louth, Andrew (2005). "The Byzantine Empire in the Seventh Century". përmbledhur nga Fouracre, Paul (red.). New Cambridge Medieval History (në anglisht). Vëll. 1: c. 500 – c. 700. fq. 289–316. ISBN 978-1-139-05393-8.
  • Mango, Cyril A., red. (2002). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814098-6.
  • Jeffreys, Elizabeth; Mango, Cyril (2002). "Towards a Franco-Greek Culture". përmbledhur nga Mango, Cyril A. (red.). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 294–305. ISBN 978-0-19-814098-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Magdalino, Paul (2002). "The Medieval Empire (780–1204)". përmbledhur nga Mango, Cyril A. (red.). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 169–213. ISBN 978-0-19-814098-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Reinert, Stephen W. (2002). "Fragmentation (1204–1453)". përmbledhur nga Mango, Cyril A. (red.). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 248–283. ISBN 978-0-19-814098-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Treadgold, Warren (2002). "The Struggle for Survival (641–780)". përmbledhur nga Mango, Cyril A. (red.). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 129–152. ISBN 978-0-19-814098-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Mitchell, Margaret M.; Young, Frances, red. (2006). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 1. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-05483-6.
  • Cameron, Averil (2006). "Constantine and the 'Peace of the Church'". përmbledhur nga Mitchell, Margaret M.; Young, Frances (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 1. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 538–551. ISBN 978-1-139-05483-6.
  • Nicol, Donald M. (1988). "Byzantine Political Thought". përmbledhur nga Burns, J. H. (red.). The Cambridge History of Medieval Political Thought, c. 350–c. 1450 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 51–79. ISBN 978-0-521-42388-5.
  • Noble, Thomas F. X.; Smith, Julia M. H., red. (2008). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 3. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-05422-5.
  • Brown, Peter (2008). "Introduction: Christendom, c. 600". përmbledhur nga Noble, Thomas F. X.; Smith, Julia M. H. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 3. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 1–18. ISBN 978-1-139-05422-5.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Kolbaba, Tia M. (2008). "Latin and Greek Christians". përmbledhur nga Noble, Thomas F. X.; Smith, Julia M. H. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 3. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 213–229. ISBN 978-1-139-05422-5.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Louth, Andrew (2008). "The Emergence of Byzantine Orthodoxy, 600–1095". përmbledhur nga Noble, Thomas F. X.; Smith, Julia M. H. (red.). The Cambridge History of Christianity (në anglisht). Vëll. 3. Cambridge: Cambridge University Press. fq. 46–64. ISBN 978-1-139-05422-5.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Nutton, Vivian (1984). "From Galen to Alexander, Aspects of Medicine and Medical Practice in Late Antiquity". përmbledhur nga Scarborough, John (red.). Symposium on Byzantine Medicine. Dumbarton Oaks Papers (në anglisht). Vëll. 38. Washington DC: Dumbarton Oaks. fq. 1–14. ISBN 978-0-88402-139-1.
  • Papaconstantinou, Arietta (2016). "Introduction". Conversion in Late Antiquity: Christianity, Islam, and Beyond (në anglisht). London: Routledge. fq. xv–xxxvii. ISBN 978-1-4094-5738-1.
  • Papaioannou, Stratis, red. (2021). The Oxford Handbook of Byzantine Literature (në anglisht). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-935176-3.
  • Kaldellis, Anthony (2021). "The Reception of Classical Literature and Ancient Myth". përmbledhur nga Papaioannou, Stratis (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Literature (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 162–179. ISBN 978-0-19-935176-3.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Martín, Inmaculada Pérez (2021). "Modes of Manuscript Transmission (Ninth–Fifteenth Centuries)". përmbledhur nga Papaioannou, Stratis (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Literature (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 682–706. ISBN 978-0-19-935176-3.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Papaioannou, Stratis (2021). "What Is Byzantine Literature? An Introduction". përmbledhur nga Papaioannou, Stratis (red.). The Oxford Handbook of Byzantine Literature (në anglisht). New York: Oxford University Press. fq. 1–18. ISBN 978-0-19-935176-3.
  • Papademetriou, Tom (2015-02-01). "The Millet System Revisited". Render unto the Sultan (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 19–62. ISBN 978-0-19-871789-8.
  • Pohl, Walter; Gantner, Clemens; Grifoni, Cinzia; Pollheimer-Mohaupt, Marianne, red. (2018-06-25). Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities (në anglisht). De Gruyter. ISBN 978-3-11-059838-4.
  • Pohl, Walter (2018). "1 Introduction: Early medieval Romanness – a multiple identity". përmbledhur nga Pohl, Walter; Gantner, Clemens; Grifoni, Cinzia; Pollheimer-Mohaupt, Marianne (red.). Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities (në anglisht). De Gruyter. fq. 3–39. ISBN 978-3-11-059838-4.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Stouraitis, Ioannis (2018). "Byzantine Romanness: From geopolitical to ethnic conceptions". përmbledhur nga Pohl, Walter; Gantner, Clemens; Grifoni, Cinzia; Pollheimer-Mohaupt, Marianne (red.). Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities (në anglisht). De Gruyter. fq. 123–39. ISBN 978-3-11-059838-4.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Rochette, Bruno (2023). "The Attitude of the Roman Emperors towards Language Practices". përmbledhur nga Mullen, Alex (red.). Social Factors in the Latinization of the Roman West (në anglisht) (bot. 1st). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-888729-4.
  • Salaman, Rena (1986). "The Case of the Missing Fish, or Dolmathon Prolegomena". përmbledhur nga Jaine, Tom (red.). Oxford Symposium on Food & Cookery 1984 & 1985: Cookery: Science, Lore & Books: Proceedings (në anglisht). London: Prospect Books. fq. 184–187. ISBN 978-0-907325-16-1.
  • Kazhdan, Alexander (1990). "The Notion of Byzantine Diplomacy". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). Byzantine Diplomacy: Papers of the Twenty-fourth Spring Symposium of Byzantine Studies (në anglisht). Cambridge: Variorum. fq. 3–24. ISBN 978-0-86078-338-1.
  • Shepard, Jonathan, red. (2009). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-75670-2.
  • Angold, Michael (2009). "Belle Époque or Crisis? (1025–1118)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 583–626. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Angold, Michael (2009). "After the Fourth Crusade: the Greek Rump States and the Recovery of Byzantium". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 731–758. ISBN 978-0-511-75670-2.
  • Auzépy, Marie-France (2009). "State of Emergency (700–850)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 251–291. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Bryer, Anthony (2009). "The Roman Orthodox World (1393–1492)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 465–492. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Kaegi, Walter Emil (2009). "Confronting Islam: Emperors Versus Caliphs (641 – c. 850)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 365–394. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Laiou, Angeliki (2009). "The Palaiologoi And The World Around Them (1261–1400)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 803–833. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Louth, Andrew (2009). "Justinian and his legacy (500–600)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 97–129. ISBN 978-0-511-75670-2.
  • Louth, Andrew (2009). "Byzantium Transforming (600–700)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 221–248. ISBN 978-0-511-75670-2.
  • Magdalino, Paul (2009). "The Empire of the Komnenoi (1118–1204)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 627–663. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Moorhead, John (2009). "Western Approaches (500–600)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Shepard, Jonathan (2009). "Equilibrium to Expansion (886–1025)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 493–536. ISBN 978-0-511-75670-2.
  • Tougher, Shaun (2009). "After Iconoclasm (850–886)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 292–304. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Whittow, Mark (2009). "The Middle Byzantine Economy (600–1204)". përmbledhur nga Shepard, Jonathan (red.). The Cambridge History of the Byzantine Empire c. 500–1492 (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 465–492. ISBN 978-0-511-75670-2.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Stewart, Michael Edward; Parnell, David Alan; Whately, Conor, red. (2022). The Routledge Handbook on Identity in Byzantium. The Routledge History Handbooks (në anglisht). New York: Routledge. ISBN 978-0-367-14341-1.
  • Stewart, Michael (2022). "Finding Byzantium". përmbledhur nga Stewart, Michael Edward; Parnell, David Alan; Whately, Conor (red.). The Routledge Handbook on Identity in Byzantium. The Routledge History Handbooks (në anglisht). New York: Routledge. fq. 1–15. ISBN 978-0-367-14341-1.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Muthesius, Anna (2022). "Imperial identity: Byzantine silks, art, autocracy, theocracy, and the image of the Basileia". përmbledhur nga Stewart, Michael Edward; Parnell, David Alan; Whately, Conor (red.). The Routledge Handbook on Identity in Byzantium. The Routledge History Handbooks (në anglisht). New York: Routledge. fq. 81–103. ISBN 978-0-367-14341-1.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Kaldellis, Anthony (2022). "Provincial identities in Byzantium". përmbledhur nga Stewart, Michael Edward; Parnell, David Alan; Whately, Conor (red.). The Routledge Handbook on Identity in Byzantium. The Routledge History Handbooks (në anglisht). New York: Routledge. fq. 248–261. ISBN 978-0-367-14341-1.
  • Goldwyn, Adam J. (2022). "Byzantium in the American Alt-Right Imagination: Paradigms of the Medieval Greek Past Among Men's Rights Activists and White Supremacists". përmbledhur nga Stewart, Michael Edward; Parnell, David Alan; Whately, Conor (red.). The Routledge Handbook on Identity in Byzantium. The Routledge History Handbooks (në anglisht). New York: Routledge. fq. 424–436. ISBN 978-0-367-14341-1.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
  • Stolte, Bernard (2018). "Byzantine Law: The Law of the New Rome". përmbledhur nga Pihlajamäki, Heikki; Dubber, Markus D.; Godfrey, Mark (red.). The Oxford Handbook of European Legal History (në anglisht). Vëll. 1. Oxford: Oxford University Press. fq. 230–249. ISBN 978-0-19-182742-6.
  • Stouraitis, Yannis, red. (2022-10-31). Identities and Ideologies in the Medieval East Roman World (në anglisht) (bot. 1). Edinburgh University Press. ISBN 978-1-4744-9362-8.
  • Stouraitis, Yannis (2022). "1 Is Byzantinism an Orientalism? Reflections on Byzantium's Constructed Identities and Debated Ideologies". përmbledhur nga Stouraitis, Yannis (red.). Identities and Ideologies in the Medieval East Roman World (në anglisht) (bot. 1). Edinburgh University Press. fq. 19–47. ISBN 978-1-4744-9362-8.
  • Touliatos, Diane (2001). "Byzantine Secular Music". Grove Music Online (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-1-56159-263-0.
  • Velimirović, Miloš (1990). "Byzantine Chant". përmbledhur nga Crocker, Richard; Hiley, David (red.). The New Oxford History of Music (në anglisht). Vëll. II: The Early Middle Ages To 1300 (bot. 2nd). Oxford: Oxford University Press. fq. 26–68. ISBN 978-0-19-316329-4.
  • Wildberg, Christian (2018). "John Philoponus". përmbledhur nga Zalta, Edward N. (red.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (në anglisht) (bot. Winter 2021). Metaphysics Research Lab, Stanford University.

Lexime të mëtejshme

  • Ball, Jennifer (2005). Byzantine Dress: Representations of Secular Dress in Eighth- to Twelfth-Century Painting. The New Middle Ages (në anglisht) (bot. 1st). New York: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-6700-8.
  • Sarris, Peter (2002). "The Eastern Roman Empire from Constantine to Heraclius (306–641)". përmbledhur nga Mango, Cyril A. (red.). The Oxford History of Byzantium (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. fq. 19–70. ISBN 978-0-19-814098-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)

Lidhje të jashtme

Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Perandorinë Bizantine.
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.