Peruxhia

Peruxhia
Perugia
Komunë
Comune di Perugia
Flag of Peruxhia
Flamuri
Coat of arms of Peruxhia
Coat of arms
Peruxhia ndodhet në Italia
Peruxhia
Peruxhia
Vendndodhja në Itali
Koordinatat: 43°6′43″N 12°23′19″E / 43.11194°N 12.38861°E / 43.11194; 12.38861
ShtetiItalia
RajoniUmbria
ProvincaPeruxhia (PG)
Qeverisja
 • KryetarjaVittoria Ferdinandi
Sipërfaqja
 • Total
449,95 km2 (17,373 sq mi)
Lartësia
493 m (1,617 ft)
Popullsia
 (31 dhjetor 2024)[1]
 • Total
162.050
Emërtimi i banorëveperuxhinë
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
Kodi postar
06121–06135
Kodi telefonik075
Shenjtët mbrojtësShën Kostanco, Shën Erkolano, Shën Lorenco
Dita festive29 janar
Faqja zyrtarewww.comune.perugia.it

Peruxhia (it. Perugia) është një qytet dhe komunë në Italinë qendrore, kryeqendra e rajonit Umbria dhe e provincës së Peruxhias. Qyteti shtrihet mbi një sistem kodrash në lartësi rreth 493 metra mbi nivelin e detit, në zonën e luginës së Tiberit, dhe përfaqëson një nga qendrat historike, kulturore dhe universitare më të rëndësishme të Italisë qendrore.[2][3]

Gjeografia

Peruxhia ndodhet në pjesën qendrore të Italisë, në rajonin e Umbrias, dhe shtrihet mbi disa kodra që dominojnë luginën e Tiberit. Pozita e saj topografike, në rreth 493 metra lartësi, i ka dhënë qytetit një rëndësi të veçantë strategjike dhe urbane që nga epoka e lashtë.[2]

Territori komunal ka një sipërfaqe prej 449,95 km², çka e bën atë një nga komunat më të gjera të Italisë qendrore.[4]

Historia

Peruxhia ka origjinë shumë të lashtë. Vendbanimet e para datojnë që në epokën villanoviane ose protoetruske, ndërsa në shekujt VII–VI p.e.s. qyteti u zhvillua si një nga qendrat më të rëndësishme etruske të territorit përreth.[2][5]

Më pas Peruxhia hyri në orbitën romake pas betejës së Sentinumit në vitin 295 p.e.s. dhe u integrua gradualisht në shtetin romak. Gjatë konfliktit midis Oktavianit dhe Mark Antonit, qyteti u përfshi në Bellum Perusinum dhe u rindërtua në epokën augustiane.[6][5]

Në Mesjetë Peruxhia u afirmua si komunë e lirë dhe si një qendër e rëndësishme politike e kulturore. Më vonë kaloi nën kontrollin e Shtetit Papnor. Kryengritja kundër taksës së kripës në vitin 1540 shënoi një moment vendimtar në historinë e qytetit dhe solli ndërtimin e Rocca Paolina, simbol i rikthimit të pushtetit papnor.[5][7]

Demografia

Sipas serisë demografike të përditësuar mbi bazë ISTAT, Peruxhia kishte 162.050 banorë më 31 dhjetor 2024.[8]

Qyteti ruan një profil demografik të qëndrueshëm dhe karakterizohet nga një prani e rëndësishme studentore, falë rolit të tij si qendër universitare dhe kulturore e Umbrias.[3]

Ekonomia

Ekonomia e Peruxhias mbështetet kryesisht në sektorin e shërbimeve, administratën publike, arsimin universitar, turizmin dhe veprimtaritë agro-ushqimore.[5][3]

Qyteti është i lidhur ngushtë edhe me traditën e çokollatës. Në Peruxhia u krijua në vitin 1907 Società Perugina, e cila u bë më pas një nga markat më të njohura të industrisë ëmbëltore italiane.[9]

Monumentet dhe kultura

Qendra historike e Peruxhias është një nga ansamblet urbane mesjetare më të rëndësishme të Italisë qendrore dhe ruan gjurmë të dukshme të epokës etruske, romake dhe mesjetare.[3][5]

Ndër monumentet më të njohura të qytetit janë Fontana Maggiore, e realizuar midis viteve 1278 dhe 1280 nga Nicola dhe Giovanni Pisano, Palazzo dei Priori, seli e komunës dhe e Galerisë Kombëtare të Umbrias, si dhe Rocca Paolina, fortesa e lidhur me periudhën e sundimit papnor.[10][11][7]

Peruxhia është edhe një qendër e rëndësishme e jetës kulturore bashkëkohore. Qyteti pret Umbria Jazz, festival i themeluar në vitin 1973, dhe Eurochocolate, festival ndërkombëtar i kakaos dhe çokollatës që zhvillohet rregullisht në qytet.[12][13]

Arsimi dhe kërkimi shkencor

Peruxhia është një nga qendrat universitare më të rëndësishme të Italisë. Universiteti i Peruxhias ka zanafillë zyrtare në vitin 1308, me bulën Super Specula të papës Klementi V.[14]

Në qytet ndodhet edhe Universiteti për të Huaj në Peruxhia, i themeluar në vitin 1925, institucion historik i specializuar në mësimin dhe përhapjen e gjuhës dhe kulturës italiane në përmasa ndërkombëtare.[15][16]

Prania e këtyre institucioneve, së bashku me akademitë dhe konservatorët e qytetit, i jep Peruxhias një profil të fortë studentor dhe ndërkombëtar.[3]

Transporti

Peruxhia është e lidhur me territorin rajonal dhe kombëtar përmes rrjetit rrugor, hekurudhor dhe ajror. Brenda qytetit, një rol të veçantë luan Minimetrò, sistemi i transportit automatik që lidh zonën e Pian di Massiano me Pincetto dhe funksionon çdo ditë të javës.[17][18]

Qyteti shërbehet edhe nga Aeroporto Internazionale dell’Umbria – Perugia, aeroporti kryesor i rajonit.[19]

Feja dhe traditat qytetare

Jeta qytetare e Peruxhias lidhet ngushtë me figurën e Shën Kostancos. Festa e shenjtit mbrojtës zhvillohet më 29 janar, ndërsa më 28 janar mbahet tradicionalisht Luminaria di San Costanzo.[20]

Kalendari ceremonial i Komunës së Peruxhias e shënon zyrtarisht 29 janarin si festën e shenjtit mbrojtës të qytetit.[21]

Shih edhe

Referime

  1. ↑ "Bilancio demografico mensile" (në italisht). ISTAT.
  2. 1 2 3 "Itinerario archeologico in centro storico" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  3. 1 2 3 4 5 "Perugia, città medievale nel cuore dell'Umbria" (në italisht). Italia.it. Marrë më 10 prill 2026.
  4. ↑ "Sezione 1 - Scheda anagrafica" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  5. 1 2 3 4 5 "Perugia" (në anglisht). Umbria Tourism. Marrë më 10 prill 2026.
  6. ↑ "Perugia. The ancient city" (në anglisht). Visita Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  7. 1 2 "Rocca Paolina" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  8. ↑ "Popolazione Perugia 2001-2024" (në italisht). Tuttitalia. Marrë më 10 prill 2026.
  9. ↑ "La storia di Perugina dalle origini ad oggi" (në italisht). Perugina. Marrë më 10 prill 2026.
  10. ↑ "Fontana Maggiore" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  11. ↑ "Palazzo dei Priori" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  12. ↑ "Umbria Jazz: the rise of an icon" (në anglisht). Umbria Jazz. Marrë më 10 prill 2026.
  13. ↑ "Eurochocolate - Sito ufficiale" (në italisht). Eurochocolate. Marrë më 10 prill 2026.
  14. ↑ "Storia" (në italisht). Università degli Studi di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  15. ↑ "Centenario" (në italisht). Università per Stranieri di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  16. ↑ "Missione e valori" (në italisht). Università per Stranieri di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  17. ↑ "Orari" (në italisht). Minimetrò S.p.A. Marrë më 10 prill 2026.
  18. ↑ "Percorso e stazioni" (në italisht). Minimetrò S.p.A. Marrë më 10 prill 2026.
  19. ↑ "Aeroporto Internazionale dell'Umbria - Perugia" (në italisht). Aeroporto Internazionale dell'Umbria. Marrë më 10 prill 2026.
  20. ↑ "Chiesa di San Costanzo" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.
  21. ↑ "Cerimoniale" (në italisht). Comune di Perugia. Marrë më 10 prill 2026.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.