Plutoni (planet)

Pluto

Pluto in true color as imaged by the New Horizons spacecraft on July 14, 2015.[a]
Discovery
Discovered by	Clyde W. Tombaugh
Discovery site	Lowell Observatory
Discovery date	February 18, 1930
Designations
MPC designation	(134340) Pluto
Pronunciation	/ˈpluːtoʊ/
Named after	Pluto
Minor planet category	Dwarf planet Trans-Neptunian object Kuiper belt object Plutino
Adjectives	Plutonian /pluːˈtoʊniən/[1]
Symbol	or
Orbital characteristics[2][b]
Epoch J2000
Earliest precovery date	August 20, 1909
Aphelion	49.305 AU (7.37593 billion km) February 2114
Perihelion	29.658 AU (4.43682 billion km)[3] (September 5, 1989)[4]
Semi-major axis	39.482 AU (5.90638 billion km)
Eccentricity	0.2488
Orbital period (sidereal)	247.94 years[3] 90,560 d[3]
Orbital period (synodic)	366.73 days[3]
Average orbital speed	4.743 km/s[3]
Mean anomaly	14.53 deg
Inclination	17.16° (11.88° to Sun's equator)
Longitude of ascending node	110.299°
Argument of perihelion	113.834°
Known satellites	5
Physical characteristics
Dimensions	2,376.6±1.6 km (observations consistent with a sphere, predicted deviations too small to be observed)[5]
Mean radius	1,188.3±0.8 km[6][5] 0.1868 Earths
Flattening	<1%[7]
Surface area	1.774443×107 km2[c] 0.035 Earths
Volume	(7.057±0.004)×109 km3[d] 0.00651 Earths
Mass	(1.3025±0.0006)×1022 kg[8] 0.00218 Earths 0.177 Moons
Mean density	1.853±0.004 g/cm3[8]
Equatorial surface gravity	0.620 m/s2 (0.0632 g0)[e]
Equatorial escape velocity	1.212 km/s[f]
Synodic rotation period	−6.38680 d −6 d, 9 h, 17 m, 00 s [9]
Sidereal rotation period	−6.387230 d −6 d, 9 h, 17 m, 36 s
Equatorial rotation velocity	13.53 m/s[10]
Axial tilt	119.51° (to orbit)[3]
North pole right ascension	132.993°[11]
North pole declination	−6.163°[11]
Geometric albedo	0.52 geometric (locally 0.08–1.0)[3] 0.72 ± 0.07 Bond[3]
Surface temp. min mean max Kelvin 33 K 44 K (−229 °C) 55 K
Apparent magnitude	13.65[3] to 16.3[12] (mean is 15.1)[3]
Absolute magnitude (H)	−0.55[13]
Angular diameter	0.06Stampa:Pprime to 0.11Stampa:Pprime[3][g]
Atmosphere
Surface pressure	1.0 Pa (2015)[7][14] (9.9×10−6 atm)
Composition by volume	Nitrogen, methane, carbon monoxide[15]

Plutoni rrotullohet përtej orbitës së Neptunit. Ai është shumë më i vogël se çdo planet zyrtar dhe klasifikohen tani si një planet xhuxh. Plutoni është më i vogël se shtatë prej hënave të Sistemit Diellor (Io, Europa, Ganymede, Callisto, Titan dhe Triton).

Simbolet

^[16] dhe ^[17]

Distanca

5.913.520.000 km (39,5 AU) nga Dielli tek pjesa më e afërt [Theksojmë : Orbita e Plutonit e ndryshon distancën]

Distanca

5.700.000.000 km (38,5 AU) nga Toka tek pjesa më e afërt [Theksojmë : Orbita e Plutonit e ndryshon distancën]

Diametri

2274 km

Masa

1,27e22 Kg

Rrotullimi rreth Diellit

248 Vjet

Rrotullimi rreth Vetës

6,9 orë

Temperatura

−229 °C Poshtë Zeros

• Nëse në Tokë peshon 68 kg në Pluto peshon 4,5 kg

Në mitologjinë Romakë, Plutoni (greqisht: xhehnem) është zot i botës së krimit.

Plutoni u zbulua në 1930 nga një aksident më fat. Llogaritja e cila më vonë doli të jetë në gabim, kishte parashikuar një planet përtej Neptunit, bazuar mbi levizjet e Uranit dhe Neptunit. Dukë mos e ditur gabimin, Clyde W. Tombaugh në Observatorin Lowell në Arizona bëri një studim shumë të kujdesshëm në qiell, nëpërmjet të cilit u gjend Plutoni.

Pas zbulimit të Plutonit, shume shpejt u vendos se Plutoni është shumë i vogël për të qenë planet, dhe se orbita e tij ishte komplet ndryshe nga ajo e planetëve tjerë. Kërkimi për Planetin X ka vazhduar, por asgjë nuk u gjet. Nuk ka asnjë Planet X por kjo nuk do të thotë së atje nuk ka objekte të tjera, vetëm së nuk janë relativisht të mëdha, siç është supozuar të jetë Planeti X. Ne tani e dimë së ka një numër shumë të madh të objekteve të vogla në Brezit Kaiper përtej orbitës se Neptunit, disa objekte janë afërsisht ne të njëjtën madhësi si Plutoni.

Plutoni nuk është vizituar akoma nga një anije apo satelitë. Edhe teleskopi Hubble mund zgjidhë vetëm karakteristikat më të madha në sipërfaqen e tij. Anija e quajtur Nëw Horizons filloi udhëtimin e saj në Janar 2006për të shkuar tek Plutoni, nëse gjithçka shkon mirë, ajo duhet të arrijë tek Plutoni në 2015.

Për fat të mirë, Plutoni ka një satelit, Charon. Charon u zbulua (në 1978), pak para së pjesa e saj u zhvendos buzë syrit drejt sistemit të brendshëm diellor. Astronomët arritën të ndërtonin një skicë ose hartë të Plutonit për ti dhënë një kuptim më të plotë, nëse Plutoni ka përbërje të veçanta në sipërfaqe.

Në fund të vitit 2005, një ekip astronomësh përdorën teleskopin Hubble dhe zbuluan dy hënat e vogla, të cilat rrotulloheshin rreth Plutonit. Emëruar përkohësisht P1 S/2005 dhe P2 S/2005, ata janë të njohur tashmë si Nix dhe Hydra. Ato mendohen të jenë midis 50 dhe 60 kilometra në diametër.

Rrezja e Plutonit nuk është e njohur mirë. Vlera e JPL 1137 është dhënë më një gabim +/-8, pothuajse 1%.

Ka pasur polemika të konsiderueshme kohët e fundit në lidhje më klasifikimin e Plutonit si planet. Ai ishte klasifikuar si planeti i 9-të menjëherë pas zbulimit dhe mbeti kështu për 75 vjet. Por më 24 gusht 2006 NJAB vendosi në një përkufizim të ri të planetit. Plutoni është klasifikuar tashmë si një "planet xhuxh", Dwarf Planet.

Orbita e Plutonit është shumë e çuditshme. Disa herë është më afër Diellit së sa Neptuni (siç ishte nga janari 1979 deri 11 shkurt 1999). Plutoni rrotullohet në drejtim të kundërt nga shumica e planetëve të tjerë. Plutoni është mbyllur në një rezonancë 03:02 më Neptunin.

Ashtu si Urani, edhe Plutoni është në kënd pothuajse të drejtë më planin e orbitës së tij. Temperatura në sipërfaqen në Plutonit varion midis rreth -235 -210 °C.

Përbërja e Plutonit është e panjohur, por dendësia e tij (rreth 2 gm/cm³) tregon së ai është ndoshta një përzierje e shkëmbit 70 % dhe 30 % ujë akullit. Zona të shndritshme të sipërfaqes janë të mbuluar më shërbime të azotit - i ngurtë më sasi të vogël gjithashtu dhe metanit + monoksidit të karbonit ose siç njihet ndryshe CO. Përbërja e zonave të errëta në sipërfaqen e Plutonit është e panjohur.

Ka shumë pak informacion rreth atmosferës së Plutonit, por ndoshta përbëhet kryesisht nga azoti më disa monoksidit të karbonit dhe metan. Gjithashtu dihet që shumica e gazrave tek Plutoni janë të ngrira. Misioni i NASA është planifikuar për një arritje të shpejtë tek Plutoni, në 2015 përpara së Plutoni të kalojë në stinën e dimrit dhe të ngrijë çdo gjë rreth tij, përfshirë edhe sipërfaqen.

Dikur ishte menduar së Plutoni mund të këtë qënë një satelit i Neptunit, por kjo tani dukët e pamundur. Një ide më popullorë është së, si Tritoni ashtu edhe Plutoni, dikur lëvizën në një orbitë të pavarur rreth Diellit dhe u kapën më vonë nga Neptuni. Ashtu si Hëna më Tokën, Charon mund të jetë rezultat i një përplasje mes Plutonit dhe një trupi tjetër.

Plutoni mund të shihet më një teleskop amator, por kjo nuk është e lehtë.

1. ↑ This photograph was taken by the Ralph imager aboard New Horizons on July 14, 2015, from a distance of 35,445 km (22,025 mi)
2. ↑ The mean elements here are from the Theory of the Outer Planets (TOP2013) solution by the Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides (IMCCE). They refer to the standard equinox J2000, the barycenter of the Solar System, and the epoch J2000.
3. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Surface area"
4. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Volume"
5. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Surface gravity"
6. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Escape velocity"
7. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Angular size"

1. ↑ Stampa:Cite OED
2. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "TOP2013"
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Pluto Fact Sheet"
4. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "jpl-ssd-horizons"
5. 1 2 Nimmo, Francis; etj. (2017). "Mean radius and shape of Pluto and Charon from New Horizons images". Icarus. 287: 12–29. arXiv:1603.00821. Bibcode:2017Icar..287...12N. doi:10.1016/j.icarus.2016.06.027. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
6. ↑ Stern, S.A.; Grundy, W.; McKinnon, W.B.; Weaver, H.A.; Young, L.A. (2017). "The Pluto System After New Horizons". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 2018: 357–392. arXiv:1712.05669. Bibcode:2018ARA&A..56..357S. doi:10.1146/annurev-astro-081817-051935. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
7. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Stern2015"
8. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Brozovic2024"
9. ↑ Seligman, Courtney. "Rotation Period and Day Length". Arkivuar nga origjinali më shtator 29, 2018. Marrë më 12 qershor 2021. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
10. ↑ "Planetary Physical Parameters". ssd.jpl.nasa.gov (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 gusht 2025. Marrë më 2025-10-02. Pluto Equatorial Radius 1188.3(km) Sidereal Rotation Period -6.3872 (d)
11. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Archinal"
12. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "AstDys-Pluto"
13. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "jpldata"
14. ↑ Amos, Jonathan (23 korrik 2015). "New Horizons: Pluto may have 'nitrogen glaciers'". BBC News. Arkivuar nga origjinali më 27 tetor 2017. Marrë më korrik 26, 2015. It could tell from the passage of sunlight and radiowaves through the Plutonian "air" that the pressure was only about 10 microbars at the surface {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
15. ↑ Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "Physorg April 19, 2011"
16. ↑ JPL/NASA (2015-04-22). "What is a Dwarf Planet?". Jet Propulsion Laboratory. Marrë më 2022-01-19. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
17. ↑ John Lewis, red. (2004). Physics and chemistry of the solar system (bot. 2). Elsevier. fq. 64. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)