Toka

Earth
Earth as seen from Meteosat-12 in 2025, during the March equinox
Earth as seen from Meteosat-12 in 2025, during the March equinox
Designations
Alternative names
  • The world
  • The globe
  • Terra
  • Tellus
  • Gaia
Adjectives
  • Earthly
  • Terrestrial
  • Terran
  • Tellurian
Symbol🜹 and ♁
Orbital characteristics
Epoch J2000[n 1]
Aphelion152097597 km
Perihelion147098450 km[n 2]
Semi-major axis
149598023 km[1]
Eccentricity0.0167086[1]
Orbital period (sidereal)
365.256363004 d[2]
(1.00001742096 aj)
Average orbital speed
29.7827 km/s[3]
Mean anomaly
358.617°
Inclination
  • 7.155° – Sun's equator;
  • 1.57869° – invariable plane;[4]
  • 0.00005° – J2000 ecliptic
Longitude of ascending node
−11.26064° – J2000 ecliptic[3]
Time of perihelion
3 January 2026
Argument of perihelion
114.20783°[3]
Satellites1, the Moon
Physical characteristics
Mean radius
6371.0 km[5]
Equatorial radius
6378.137 km[6][7]
Polar radius
6356.752 km[8]
Flattening1/298.257222101 (ETRS89)[9]
Circumference
Surface area
  • 510072000 km2[11][n 4]
  • Land: 148940000 km2
  • Water: 361132000 km2
Volume1.08321×1012 km3[3]
Mass(5.97217±0.00028)×1024 kg[12]
Mean density
5.513 g/cm3[3]
Surface gravity
9.80665 m/s2[13]
(exactly 1 g0)
Moment of inertia factor
0.3307[14]
Escape velocity
11.186 km/s[3]
Synodic rotation period
1.0 d
(24h 00 m 00s)
Sidereal rotation period
0.99726968 d[15]
(23h 56 m 4.100s)
Equatorial rotation velocity
1674.4 km/h[16]
Axial tilt
23.4392811°[2]
Albedo
  • 0.434 geometric[3]
  • 0.294 Bond[3]
Temperature255 K (−18 Â°C)
(blackbody temperature)[17]
Surface temp. min mean max
 [n 5] −89.2 Â°C 14.76 Â°C 56.7 Â°C
Surface equivalent dose rate0.274 ÎŒSv/h[21]
Absolute magnitude (H)
−3.99
Atmosphere
Surface pressure
101.325 kPa (at sea level)
Composition by volume
  • 78.08% nitrogen (dry air)
  • 20.95% oxygen (dry air)
  • ≀1% water vapor (variable)
  • 0.9340% argon
  • 0.0430% carbon dioxide
  • 0.00182% neon
  • 0.00052% helium
  • 0.00017% methane
  • 0.00011% krypton
  • 0.00006% hydrogen
Source:[3]

Toka[22] (simboli astronomik: 🜹) Ă«shtĂ« planeti i tretĂ« i sistemit tonĂ« diellor. Toka Ă«shtĂ« rreth 4.6 miliardĂ« vjet e vjetĂ«r, dhe i vetmi planet nĂ« sistemin tonĂ« diellor ku Ă«shtĂ« zhvilluar jeta. Toka ka vetĂ«m njĂ« satelit natyror, HĂ«nĂ«n. Toka peshon 600.000 miliardĂ« tonĂ« dhe Ă«shtĂ« afĂ«r 40.000 km rreth ekuatorit. Supozohet qĂ«, krijimi i TokĂ«s erdhi si rezultat i ngjarjeve qĂ« pasuan Big Beng-un (shpĂ«rthimin e madh). Sipas kĂ«saj hipoteze, njĂ« yll i stĂ«rmadh, shpĂ«rtheu dhe u nda nĂ« njĂ« pafundĂ«si copash tĂ« cilat mĂ« pas krijuan galaktikat, dhe sistemet diellore. NĂ« kĂ«tĂ« formĂ« u krijua dhe sistemi ynĂ« diellor, nga njĂ« grumbullim pluhuri e copash, tĂ« cilat duke u sjellĂ« rrotull vetĂ«s krijuan Diellin dhe planetĂ«t e sistemit tĂ« tij. Çdo vit Toka goditet nga mijĂ«ra meteorĂ« me madhĂ«si relativisht tĂ« vogĂ«l te cilĂ«t duke kaluar nĂ«pĂ«r atmosferĂ« digjen. Edhe mosha e TokĂ«s Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuar nga matja e moshĂ«s sĂ« njeriut prej kĂ«tyre meteorĂ«ve, tĂ« cilĂ«t sipas supozimit janĂ« pjesĂ« e sistemit diellor dhe kanĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n moshĂ« me TokĂ«n.

Hyrje

Aristoteli nepermjet hënës në të pa një hark dhe mendoi dhe tha se toka ka forme të rrumbullaket mirëpo i pari që e vërtetoi se toka është e rrumbullaket ishte Fernando Magelani i cili udhëtoi me anije rreth tokës. Toka ka formë elipsoide. Si pasojë e rrotullimit të tokës rreth boshtit të vet Toka është deformuar ashtu që në dy polet e saj është e shtypur dhe ka marrë formën e një gjeoid i tillë që rrafshi që e pret Tokën sipas paraleleve pret një rreth ndërsa rrafshi që e pret sipas meridianëve pret një elipsë. Tani ekzistojnë mjete të shumta që e vërtetojnë se toka ka forme të rrumbullaket, që më të rëndësishmet janë fotografitë nga satelitet.

Forma elipsoide e tokĂ«s Ă«shtĂ« marrĂ« nga dy polet e saj Veriu dhe Jugu sepse forca e gravitetit qĂ« e kishte zbuluar shkencĂ«tari anglez Isaac Newton ushtrohen nĂ« tĂ« dy polet pra forca gravitacionale e veriut kundĂ«rvepron me forcĂ«n e gravitetit tĂ« jugut ose anasjelltas pĂ«r kĂ«tĂ« arsye toka nuk ka formĂ« plotesisht rrethore por elipsoide. MadhĂ«sia e tokĂ«s Ă«shtĂ« rreth 510.000.000 kmÂČ. 3.70 milion kmÂČ (71%) prej tyre janĂ« tĂ« mbuluara me ujĂ« kurse 150 milion kmÂČ (29%) janĂ« tĂ« mbuluara me tokĂ«. Rrethi i ekuatorit tĂ« tokĂ«s Ă«shtĂ« pak mĂ« i madh se 40.000 km. Rrezja ekuatoriale Ă«shtĂ« 6.378 km kurse ajo polare 6.357 km. Toka ka disa kontinente si per shembull: Evropa, Azia, Afrika, Australia, Amerika, Antarktiku.

Forma mĂ« e saktĂ« e TokĂ«s Ă«shtĂ« apioide (nĂ« formĂ« dardhe), me ndihmĂ«n e satelitĂ«ve artificialĂ« dhe tĂ« atyre gjeodetĂ« Ă«shtĂ« konstatuar se shtypshmĂ«ria nĂ« pole nuk Ă«shtĂ« e njĂ«jtĂ«. ËshtĂ« konstatuar se gjysmĂ«boshtet polarĂ« nuk e kanĂ« gjatĂ«sinĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«. Sipas kĂ«tyre tĂ« dhĂ«nave, forma e vĂ«rtetĂ« e TokĂ«s i ngjanĂ« dardhĂ«s (apioide) ose formĂ«s sĂ« zemrĂ«s (kardioide).

Lëvizjet e Tokës

Toka rrotullohet rreth boshtit të vet dhe rreth diellit. Rrotullimi rreth boshtit të vet që sjell ndryshimin e ditës dhe të natës quhet Rotacion. Rrotullimi rreth Diellit quhet Revolucioni si pasojë kemi ndërrimin e stinëve të vitit. Rruga te cilën e përshkon toka quhet Orbit i djekst.

Ndërtimi i brendshëm

Toka mbështillet prej atmosferës, e cila kufizohet në pjesën e poshtme nga sipërfaqja e oqeanike dhe kontinentale. Shtresa e sipërme e ngurte e tokës quhet litosferë me një trashësi deri 200 km. Pjesa me e rëndësishme e saj është korja e Tokës, trashësia e të cilës shkon nga 30-60 km. Trashësia e korës ndryshon duke u rritur në kontinente (korja kontinentale) dhe duke u holluar në oqeane (korja oqeanike). Kufiri i poshtëm i litosferës quhet kufiri Moho.

Pas këtij kufiri fillon shtresa e dytë e tokës që quhet mantel. Manteli ndahet në mantel të sipërm dhe mantel të poshtëm. Kufiri mes tyre mendohet të jetë në thellësinë 950 km, kurse kufiri më poshtëm i mantelit, aty ku fillon bërthama mendohet se është në thellësinë 2900 km. Pjesa më e sipërme e mantelit të sipërm, e cila është në kontakt të drejtpërdrejtë me litosferën quhet astenosferë (nga greqishtja "sferë e dobët").

Pjesa qendrore e tokës është bërthama e tokës, e cila, gjithashtu ndahet në dy pjesë, bërthamë e jashtme, dhe bërthama e brendshme.

Duhet pasur parasysh se për këto ndarje që u përmendën, akoma nuk ka të dhëna material, por ato janë ndarje hipotetike të cilat bazohen kryesisht në të dhënat e nxjerra nga studime gjeofizike. Toka është trup qiellor në të cilin zhvillohet jeta. Në të gjenden shumë trupa, të cilët janë të përbërë prej lëndëve të ndryshme. Toka përbëhet nga bota e gjallë (të gjitha gjallesat: njeriu, shtazët, bimët, shpesët, mikroorganizmat) dhe bota jo e gjallë (uji, dheu dhe mineralet e ndryshme). Në të zhvillohen të gjithë organizmat e gjallë dhe nga ajo sigurohen të gjitha të mirat materiale të domosdoshme e të nevojshme për jetë.

Relievi i Tokës

Relievi është tërësia e pamjes së formave të sipërfaqes tokësore pa marrë parasysh mënyrën e krijimit dhe dimensionet e tyre. Relievi është komponentja kryesore e mjedisit gjeografik. Përveç ndikimit të madh që kanë komponentët e tjera të mjedisit gjeografik (klima, ujërat, bota bimore e shtazore, formimi i dherave), relievi paraqet bazën që është e lidhur me të gjitha aktivitetet ekonomike. Shkenca që merret me studimin e ndërtimit, gjenezës, zhvillimit dhe dinamikës bashkëkohore të relievit të sipërfaqes tokësore është gjeomorfologjia (greq. ge- Toka, morf- formë dhe logos- shkencë). Relievi i sipërfaqes së Tokësore është formuar me veprimin e fuqive të brendshme (endogjene) dhe të fuqive të jashtme (ekzogjene). Toka ka 7 kontinente dhe ato jane: Azia,Australia,Afrika,Amerika e Jugut,Amerika e Veriut,Europa,Antartida.

Veçorite e tokes

Pedosfera (greq. pedon- dheu) është një mbështjellës i tokës (dheut), gjegjësisht shtresës së imët të punueshme të Korës së Tokës. Toka (dheu) është shtresa e hollë e shkriftë e sipërfaqes së Tokës, e cila punohet dhe paraqet bazën për zhvillimin e bujqësisë, sepse shfrytëzohet për kultivimin e bimëve të ndryshme. Formimi i kësaj shtrese të tokës (dheut), varet nga disa faktorë: klima, relievi, përbërja gjeologjike e shkëmbinjve, bota bimore e shtazore dhe nga vet aktiviteti i njeriut.

Popullsia

Lëvizja e popullsisë në botë
Viti Numri i banorëve
1804 1 miliard
1927 2 miliard
1960 3 miliard
1974 4 miliard
1987 5 miliard
1999 6 miliard
31 tetor 2011 7 miliard
Popullsia në botë sipas vendeve.

Kultura

Kultura është tërësia e arritjeve të një populli dhe të gjithë njerëzimit në fushën e prodhimit dhe në zhvillimin shoqëror e mendor. Kultura mund të ndahet në disa mënyra, sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit. Mund të ndahet në disa mënyra, sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit. Kultura dhe tradita në botë ndyshojnë. Shumë vende të botës ndryshojnë nga traditat, zakonet. Banorët e Tokës dallohen edhe nga veshja e tyre, gjuha që flasin dhe vallëzimi. Pra të gjitha vendet e botës kanë karakteristikat e vendeve te tyre te gjithe kemi kulturat tona.

Galeria

Jeta në planetin Tokë
Toka
(4.5 miliard)
Toka
(4.5 miliard) 
Uji
(4.4 miliard)
Uji
(4.4 miliard) 
Mikroorganizmat
(4 miliard)
Mikroorganizmat
(4 miliard) 
Oksigjeni
(3.5 miliard)
Oksigjeni
(3.5 miliard) 
Dinozaurët
(240 milion)
Dinozaurët
(240 milion) 
Gjitarët
(200 milion)
Gjitarët
(200 milion) 
Lulet
(180 milion)
Lulet
(180 milion) 
Njeriu
(200 000)
Njeriu
(200 000) 
Example 1

Shih edhe

Literature

  • Stearns, Beverly Peterson; Stearns, S. C.; Stearns, Stephen C. Watching, from the Edge of Extinction. Yale University Press. fq. x. ISBN 978-0-300-08469-6. MarrĂ« mĂ« 30 maj 2017. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Kunin, W.E.; Gaston, Kevin, red. (1996). The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences. ISBN 978-0412633805. MarrĂ« mĂ« 26 maj 2015. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Arthur N. Cox, red. (2000). Allen's Astrophysical Quantities (bot. 4th). New York: AIP Press. fq. 244. ISBN 978-0-387-98746-0. MarrĂ« mĂ« 17 gusht 2010. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. (2000). Allen's Astrophysical Quantities. Springer. fq. 296. ISBN 978-0-387-98746-0. MarrĂ« mĂ« 17 gusht 2010. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group (2004). "General Definitions and Numerical Standards" (PDF). pĂ«rmbledhur nga McCarthy, Dennis D.; Petit, GĂ©rard (red.). IERS Conventions (2003) (PDF). Frankfurt am Main: Verlag des Bundesamts fĂŒr Kartographie und GeodĂ€sie. fq. 12. ISBN 978-3-89888-884-4. MarrĂ« mĂ« 29 prill 2016. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!); Parametri |work= Ă«shtĂ« injoruar (NdihmĂ«!)
  • Cazenave, Anny (1995). "Geoid, Topography and Distribution of Landforms" (PDF). pĂ«rmbledhur nga Ahrens, Thomas J. (red.). Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants. Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 978-0-87590-851-9. Arkivuar nga origjinali (PDF) mĂ« 16 tetor 2006. MarrĂ« mĂ« 3 gusht 2008. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Various (2000). David R. Lide (red.). Handbook of Chemistry and Physics (bot. 81st). CRC. ISBN 978-0-8493-0481-1. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. (2000). Allen's Astrophysical Quantities. Springer. fq. 294. ISBN 978-0-387-98746-0. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Dalrymple, G. B. (1991). The Age of the Earth. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1569-0. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Newcomb, Simon (1906). A Compendium of Spherical Astronomy. Macmillan Publishers [MacMillan]. fq. 226–227. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • U.S. Naval Observatory; H.M. Nautical Almanac Office (1989). The Astronomical Almanac for the Year 1990. US Government Printing Office. fq. B18. ISBN 978-0-11-886934-8. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office; H.M. Nautical Almanac Office (1961). Explanatory Supplement to the Astronomical Ephemeris and the American Ephemeris and Nautical Almanac. H.M. Stationery Office. Section 2B. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Kirschvink, J. L. (1992). The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study. Cambridge University Press. fq. 51-52. ISBN 978-0-521-36615-1. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  • Canup, R.M.; Asphaug, E. (2001). An impact origin of the Earth-Moon system. American Geophysical Union. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)

Lidhje të jashtme

Wikiquote ka thënie në lidhje me Toka
  1. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "epoch"
  2. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "apsis"
  3. ↑ Earth's circumference is almost exactly 40,000 km because the meter was calibrated on this measurement—more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.
  4. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "surfacecover"
  5. ↑ Source for minimum,[18] mean,[19] and maximum[20] surface temperature
Gabim citimi: Etiketat <ref> ekzistojnë për një grup të quajtur "n", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="n"/>
  1. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "VSOP87"
  2. 1 2 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "IERS"
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "earth_fact_sheet"
  4. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "Allen294"
  5. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "hbcp2000"
  6. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "usno"
  7. 1 2 World Geodetic System (WGS-84). Available online Arkivuar 11 mars 2020 tek Wayback Machine from National Geospatial-Intelligence Agency.
  8. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "cazenave_ahrens1995"
  9. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "IERS2004"
  10. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "WGS-84-2"
  11. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "Pidwirny 2006_8"
  12. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "earthmass"
  13. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "NIST2008"
  14. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "Williams1994"
  15. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "Allen296"
  16. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "Cox2000"
  17. ↑ "Atmospheres and Planetary Temperatures". American Chemical Society. 18 korrik 2013. Arkivuar nga origjinali mĂ« 27 janar 2023. MarrĂ« mĂ« 3 janar 2023. {{cite web}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  18. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "asu_lowest_temp"
  19. ↑ Jones, P. D.; Harpham, C. (2013). "Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth". Journal of Geophysical Research: Atmospheres (nĂ« anglisht). 118 (8): 3213–3217. Bibcode:2013JGRD..118.3213J. doi:10.1002/jgrd.50359. ISSN 2169-8996.
  20. ↑ Gabim citimi: EtiketĂ« <ref> e pavlefshme; asnjĂ« tekst nuk u dha pĂ«r refs e quajtura "asu_highest_temp"
  21. ↑ United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation (2008). Sources and effects of ionizing radiation. New York: United Nations (publikuar 2010). Table 1. ISBN 978-92-1-142274-0. Arkivuar nga origjinali mĂ« 16 korrik 2019. MarrĂ« mĂ« 9 nĂ«ntor 2012. {{cite book}}: Mungon ose Ă«shtĂ« bosh parametri |language= (NdihmĂ«!)
  22. ↑ "Fjalorthi". fjalorthi.com (nĂ« anglisht). MarrĂ« mĂ« 2025-02-16.
Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.