Svante Arrhenius

Svante Arrhenius (1909)

Svante August Arrhenius u lind më 19 shkurt 1859 në Gut Wik afër Uppsala, Suedi dhe ndërroi jetë më 2 tetor 1927 në Stockholm ishte kimist dhe fizikan suedez.Ai propozoi ne vitin 1880 teorine e pare per nje shpjegim te sakte te percjellshmerise se tretersirave.Arrheniusi shkroi tezen e doktorates pikerisht per percjellshmerine elektrike te tretesirave,pra mbi elektrolitet.Per fat te keq drejtuesi i temes dhe kolegji i profesoreve nuk u binden nga argumenat e dhene, keshtu qe teoria e tij u shperfill madje dhe u tall nga pjesa me e madhe e komunitetit shkencor.Vetem shume vone u pranua njezeri dhe Arrheniusi u vleresua me cemimin nobel per kimine ne vitin 1903.

Ai ishte martuar dy here: me 1894 me Sofia Rudbek,me te cilen beri nje djale dhe me 1905 me Maria Johanson me te cilen beri nje djale dhe dy vajza.

Martesat dhe familja

Ai u martua dy herë, herën e parë ish-nxënësen e tij Sofia Rudbeck (1894–1896), me të cilën pati një djalë, Olof Arrhenius, dhe pastaj te Maria Johansson (1905–1927), me të cilën pati dy vajza dhe një djalë.

Arrhenius ishte gjyshi i bakteriologes Agnes Wold,[1] kimistit Svante Wold,[2] dhe biogjeokimistit të oqeaneve Gustaf Arrhenius (oceanographer)[3]

Svante Thunberg, babai i aktivistes klimatike Greta Thunberg dhe kushëri paraardhës i Arrhenius, është emëruar sipas tij.[4]

Jetëshkrimeria

Vitet e hershme

Arrhenius u lind më 19 shkurt 1859 në Vik pranë Uppsalës, Mbretëria e Suedisë, djali i Svante Gustaf dhe Carolina Thunberg Arrhenius, të cilët ishin luteranë.[5] I ati kishte qenë gjeodet për Universitetin e Uppsalës, duke u ngritur në një vend mbikëqyrës. Në moshën tre vjeç, Arrheniusi mësoj vetëm të lexonte pa ndihmën e prindërve të tij dhe, i ba nji mrekullueshme në aritmetikë Në jetën e mëvonshme, Arrhenius ishte thellësisht i apasionuar pas koncepteve matematikore, analizës së të dhënave dhe zbulimit të marrëdhënieve dhe ligjeve të tyre.

Në moshën tetë vjeç, ai hyri në shkollën lokale të katedrales, duke filluar në klasën e pestë, duke u dalluar në fizikë dhe matematikë, dhe duke u diplomuar si nxënësi më i ri dhe më i aftë në vitin 1876.

Disociimi jonik

Në Universitetin e Upsalës, ai ishte i pakënaqur me instruktorin kryesor të fizikës dhe të vetmin anëtar të fakultetit që mund ta kishte mbikëqyrur në kimi, Per Teodor Cleve, kështu që ai u largua për të studiuar në Institutin e Fizikës të Akademisë Suedeze të Shkencave në Stokholm nën fizikanin Erik Edlund në vitin 1881.[6]

Puna e tij u përqendrua në përçueshmërinë e elektroliteve . Në vitin 1884, bazuar në këtë punim, ai paraqiti një disertacion prej 150 faqesh mbi përçueshmërinë elektrolitike në Uppsala për doktoraturë . Kjo nuk u bëri përshtypje profesorëve, përfshirë edhe Cleve-in, dhe ai mori një diplomë të klasit të katërt, por pas mbrojtjes së tij, ajo u riklasifikua si e klasit të tretë. Më vonë, zgjerimet e kësaj pune do t'i jepnin atij Çmimin Nobel në Kimi në vitin 1903.[7]

Arrhenius paraqiti 56 teza në disertacionin e tij të vitit 1884, shumica e të cilave do të pranoheshin edhe sot të pandryshuara ose me ndryshime të vogla. Ideja më e rëndësishme në disertacion ishte shpjegimi i tij për faktin se kripërat e ngurta kristalore shkëputen në grimca të ngarkuara të çiftëzuara kur treten, për të cilat ai do të fitonte Çmimin Nobel në Kimi në vitin 1903 nji nga mate paret që u japin Shpjegimi i Arrheniusit ishte se, gjatë formimit të nji tretësire, kripa shpërbëhet në grimca të ngarkuara që Michael Faraday i kishte quajtur jone shumë vite më parë. Besimi i Faradeit kishte qenë se jonet prodhoheshin në procesin e elektrolizës, domethënë, një burim i jashtëm i rrymës së vazhdueshme të energjisë elektrike ishte i nevojshëm për të formuar jone. Arrhenius propozoi që, edhe në mungesë të rrymës elektrike, tretësirat ujore të kripërave përmbanin jone. Kështu, ai propozoi që reaksionet kimike në tretësirë ishin reaksione midis joneve.[8][9][10]

Disertacioni nuk i bëri përshtypje profesorëve në Uppsala, por Arrheniusi ua dërgoi atë një numri shkencëtarësh në Evropë që po zhvillonin shkencën e re të kimisë fizike, siç ishin Rudolf Clausius, Vilhelm Ostvald dhe Xhacobus Henricus van 't Hoff .Ata mbetën shumë më të impresionuar dhe Ostwald madje erdhi në Uppsala për të bindur Arrheniusin të bashkohej me ekipin e tij kërkimor në Riga. Megjithatë, Arrheniusi refuzoi, pasi preferonte të qëndronte në Suedi-Norvegji për një kohë (babai i tij ishte shumë i sëmurë dhe do të vdiste në vitin 1885) dhe kishte marrë një takim në Uppsala.[8][9][10]

Në një zgjerim të teorisë së tij jonike, Arrhenius propozoi përkufizime për acidet dhe bazat, në vitin 1884. Ai besonte se acidet ishin substanca që prodhojnë jone hidrogjeni në tretësirë dhe se bazat ishin substanca që prodhojnë jone hidroksidi në tretësirë.

Periudha e Mesme

Lehrbuch der kosmischen Physik, 1903

Në vitin 1885, Arrhenius mori më pas nji grant udhëtimi nga Akademia Suedeze e Shkencave, i cili i mundësoi atij të studionte me Ostvald në Riga (Letoni), me Friedrich Kohlrausch në Vurzburg, Gjermani, me Ludvig Boltzmann në Graz, Austri dhe me Xhacobus Henricus van 't Hoff në Amsterdam .

Në vitin 1889, Arrhenius shpjegoi faktin se shumica e reaksioneve kërkojnë energji të shtuar të nxehtësisë për të vazhduar duke formuluar konceptin e energjisë së aktivizimit, një barrierë energjitike që duhet të kapërcehet përpara se dy molekula të reagojnë. Ekuacioni i Arrheniusit jep bazën sasiore të marrëdhënies midis energjisë së aktivizimit dhe shkallës me të cilën zhvillohet një reaksion.

Në vitin 1891, ai u bë lektor në Kolegjin Universitar të Stokholmit ( Stockholms Högskola, tani Universiteti i Stokholmit ), duke u promovuar në profesor të fizikës (me shumë kundërshtime) në vitin 1895 dhe rektor në vitin 1896.

Çmimet Nobel

Rreth vitit 1900, Arrhenius u përfshi në ngritjen e Instituteve Nobel dhe Çmimeve Nobel . Ai u zgjodh anëtar i Akademisë Mbretërore Suedeze të Shkencave në vitin 1901. Për pjesën tjetër të jetës së tij, ai do të ishte anëtar i Komitetit Nobel për Fizikë dhe një anëtar de facto i Komitetit Nobel për Kimi. Ai i përdori pozicionet e tij për të organizuar çmime për miqtë e tij ( Jacobus van 't Hoff, Wilhelm Ostwald, Theodore Richards ) dhe për t'u përpjekur t'ua mohonte ato armiqve të tij ( Paul Ehrlich, Walther Nernst, Dmitri Mendeleev ). Në vitin 1901, Arrhenius u zgjodh në Akademinë Suedeze të Shkencave, pavarësisht kundërshtimit të fortë. Në vitin 1903, ai u bë suedezi i parë që iu dha Çmimi Nobel në Kimi .Në vitin 1905, me themelimin e Institutit Nobel për Kërkime Fizike në Stokholm, ai u emërua rektor i institutit, pozicion ku qëndroi deri në pension në vitin 1927.

Në vitin 1911, ai fitoi Çmimin e parë Willard Gibbs.[11]

Anëtarësimet në shoqëri

Ai u zgjodh Anëtar Ndërkombëtar i Akademisë Kombëtare të Shkencave të Shteteve të Bashkuara në vitin 1908.[12]

Ai u zgjodh Anëtar Nderi i Shoqërisë Kimike të Holandës në vitin 1909.

Ai u bë Anëtar i Jashtëm i Shoqërisë Mbretërore (ForMemRS) në vitin 1910.[13]

Ai u zgjodh Anëtar Ndërkombëtar i Shoqërisë Filozofike Amerikane në vitin 1911.[14]

Në vitin 1912, ai u zgjodh Anëtar Nderi i Huaj i Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave[15]

Në vitin 1919, ai u bë anëtar i huaj i Akademisë Mbretërore të Arteve dhe Shkencave të Holandës .[16]

Vitet e mëvonshme

Varri i familjes Arrhenius në Uppsala

Përfundimisht, teoritë e Arrhenius u pranuan përgjithësisht dhe ai iu drejtua temave të tjera shkencore. Në vitin 1902, ai filloi të hetonte problemet fiziologjike në terma të teorisë kimike. Ai përcaktoi se reaksionet në organizmat e gjallë dhe në epruvetë ndiqnin të njëjtat ligje.

Në vitin 1904, ai mbajti në Universitetin e Kalifornisë një kurs leksionesh, qëllimi i të cilit ishte të ilustronte zbatimin e metodave të kimisë fizike në studimin e teorisë së toksinave dhe antitoksinave, dhe të cilat u botuan në vitin 1907 me titullin Imunokimia . [17][18]Ai gjithashtu e ktheu vëmendjen e tij te gjeologjia (origjina e epokave të akullnajave ), astronomia, kozmologjia fizike dhe astrofizika, duke shpjeguar lindjen e Sistemit Diellor nga përplasja ndëryjore.Ai e konsideroi Trysnien e rrezatimit si shkak për kometat, koronën diellore, aurorën boreale dhe dritën zodiakale .

Ai mendonte se jeta mund të ishte transportuar nga një planet në tjetrin me anë të transportit të sporeve, teoria që tani njihet si panspermia . [17] Ai mendoj për idenë e një gjuhe ndërkombëtare duke shtruar një ndryshim të gjuhës angleze .

Ai ishte anëtar i bordit të Shoqërisë Suedeze për Higjienën Raciale (e themeluar në vitin 1909), e cila mbështeti mendelizmin në atë kohë dhe kontribuoi në temën e kontraceptivëve rreth vitit 1910. Megjithatë, deri në vitin 1938, informacioni dhe shitja e kontraceptivëve ishte e ndaluar në Mbretërinë e Suedisë. Gordon Stein shkroj së Svante Arrhenius ishte ateist.[19][20] Burime të tjera e paraqesin atë si Luteran.[21]Në vitet e tij të fundit ai shkroi nji tekste shkollore ashtu edhe libra të njohur, duke u përpjekur të theksonte nevojën për punë të mëtejshme mbi temat që diskutonte. Në shtator të vitit 1927, ai u sëmur pas një sulme i katarrit akut të zorrëve dhe vdiq më 2 tetor. Ai u varros në Uppsala.

Vepra

  • 1884, Recherches sur la conductibilité galvanique des électrolytes, disertacion doktorature, Stokholm, Shtëpia botuese Mbretërore, PA Norstedt & Söner, 155 faqe.
  • 1896a, Ueber den Einfluss des Atmosphärischen Kohlensäurengehalts auf die Temperatur der Erdoberfläche, në Proceedings of the Royal Swedish Academy of Science, Stokholm 1896, Vëllimi 22, I N. 1, faqet 1–101.
  • 1896b, Mbi Ndikimin e Acidit Karbonik në Ajër mbi Temperaturën e Tokës, Revista Filozofike dhe Revista e Shkencës në Londër, Edinburg dhe Dublin (seria e pestë), Prill 1896. vëll. 41, faqet 237–275.
  • 1901a, Ueber die Wärmeabsorption durch Kohlensäure, Annalen der Physik, Vol 4, 1901, faqe 690–705.
  • 1901b, Über Die Wärmeabsorption Durch Kohlensäure Und Ihren Einfluss Auf Die Temperatur Der Erdoberfläche . Përmbledhje e punimeve të Akademisë Mbretërore të Shkencave, 58, 25–58.
  • Arrhenius, Svante. Die Verbreitung des Lebens im Weltenraum . Die Umschau, Frankfurt a. M., 7, 1903, 481–486.
  • Lehrbuch der kosmischen Physik (në gjermanisht). Vëll. 1. Leipzig: Hirzel. 1903.
  • 1906, Die vermutliche Ursache der Klimaschwankungen, Meddelanden från K. Vetenskapsakademiens Nobelinstitut, Vol 1 No 2, faqet 1–10
  • 1908, Das Werden der Welten (Botë në krijimin; evolucioni i universit), Shtepia
  • Botuese Akademike, Leipzig, 208 faqe.
  1. ↑ "Mot bacillskräck och gubbvälde" [Against bacillus fear and old man rule]. 1 shkurt 2011. Marrë më 17 dhjetor 2022. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ↑ "Svante Wold". www.umu.se (në suedisht). Arkivuar nga origjinali më 18 janar 2021. Marrë më 31 tetor 2020.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  3. ↑ Arrhenius, O. (janar 1923). "Statistical Investigations in the Constitution of Plant Associations". Ecology. 4 (1): 68–73. Bibcode:1923Ecol....4...68A. doi:10.2307/1929275. JSTOR 1929275. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ↑ Greta Thunberg, Svante Thunberg, Malena Ernman, Beata Ernman, Our House is on Fire: Scenes of a Family and a Planet in Crisis (Penguin Publishing Group, 17 March 2020), ISBN 978-0525507376, p. 141
  5. ↑ The Who's Who of Nobel Prize Winners, 1901-1995. Oryx Press. 1996. ISBN 9780897748995. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ↑ Laboratory, National High Magnetic Field. "Svante Arrhenius - Magnet Academy". nationalmaglab.org (në anglisht). Marrë më 2024-04-15.Laboratory, National High Magnetic Field. "Svante Arrhenius - Magnet Academy". nationalmaglab.org. Retrieved 15 April 2024.
  7. ↑ "The Nobel Prize in Chemistry 1903". www.nobelprize.org. Marrë më 18 mars 2018. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)"The Nobel Prize in Chemistry 1903". www.nobelprize.org. Retrieved 18 March 2018.
  8. 1 2 Harris, William; Levey, Judith, red. (1975). The New Columbia Encyclopedia (bot. 4th). New York City: Columbia University. fq. 155. ISBN 978-0-231035-729. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Harris, William; Levey, Judith, eds. (1975). The New Columbia Encyclopedia (4th ed.). New York City: Columbia University. p. 155. ISBN 978-0-231035-729.
  9. 1 2 McHenry, Charles, red. (1992). The New Encyclopædia Britannica. Vëll. 1 (bot. 15). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. fq. 587. ISBN 978-085-229553-3. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)McHenry, Charles, ed. (1992). The New Encyclopædia Britannica. Vol. 1 (15 ed.). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. p. 587. ISBN 978-085-229553-3.
  10. 1 2 Cillispie, Charles, red. (1970). Dictionary of Scientific Biography (bot. 1). New York City: Charles Scribner's Sons. fq. 296–302. ISBN 978-0-684101-125. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Cillispie, Charles, ed. (1970). Dictionary of Scientific Biography (1 ed.). New York City: Charles Scribner's Sons. pp. 296–302. ISBN 978-0-684101-125.
  11. ↑ "Willard Gibbs Award". chicagoacs.org. Marrë më 18 mars 2018. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)"Willard Gibbs Award". chicagoacs.org. Retrieved 18 March 2018.
  12. ↑ "Svante A. Arrhenius". www.nasonline.org. Marrë më 2023-11-27. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)"Svante A. Arrhenius". www.nasonline.org. Retrieved 27 November 2023.
  13. ↑ Royal Society. "Fellows of the Royal Society". {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Royal Society. "Fellows of the Royal Society".
  14. ↑ "APS Member History". search.amphilsoc.org. Marrë më 2023-11-27. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)"APS Member History". search.amphilsoc.org. Retrieved 27 November 2023.
  15. ↑ "Book of Members, 1780–2010: Chapter A" (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 18 qershor 2006. Marrë më 25 prill 2011. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Archived from the original (PDF) on 18 June 2006. Retrieved 25 April 2011. Page 14, third column, on the right.
  16. ↑ "Svante August Arrhenius (1859–1927)". Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Marrë më 19 korrik 2015. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)"Svante August Arrhenius (1859–1927)". Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Retrieved 19 July 2015.
  17. 1 2 Chisholm 1911.
  18. ↑ Svante Arrhenius (1907). Immunochemistry; the application of the principles of physical chemistry to the study of the biological antibodies. The Macmillan Company. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Svante Arrhenius (1907). Immunochemistry; the application of the principles of physical chemistry to the study of the biological antibodies. The Macmillan Company.
  19. ↑ Gordon Stein (1988). The encyclopedia of unbelief. Vëll. 1. Prometheus Books. fq. 594. ISBN 9780879753078. Svante Arrhenius (I859-I927), recipient of the Nobel Prize in chemistry (I903), was a declared atheist and the author of The Evolution of the Worlds and other works on cosmic physics. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  20. ↑ NNDB.com. "Svante Arrhenius". Soylent Communications. Marrë më 11 shtator 2012. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  21. ↑ Sherby, Louise S. (2001-12-30). The Who’s Who of Nobel Prize Winners 1901–2000. Oryx Press. fq. 3. ISBN 1573564141. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Sherby, Louise S. (30 December 2001). The Who’s Who of Nobel Prize Winners 1901–2000. Oryx Press. p. 3. ISBN 1573564141.
Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.