Ukrainasit

Ukrainasit
ukrainisht: українці
Vajzat ukrainase me vyshyvanka gjatë përvjetorit të pavarësisë
Regions with significant populations
Ukraina Ukrainë 37,541,693 (2001)[1]
Rusia Rusia3,269,992 (2015)
Kanadaja Kanadë1,359,655 (2016)[2]
Polonia Polonia1,200,000 (2017)
Shtetet e Bashkuara të Amerikës Shtetet e Bashkuara1,028,492 (2016)[3]
Languages
Ukrainisht[4]
Religion
Nga popullsia në 2018 (brenda Ukrainës)[5]
Kisha Ortodokse Lindore 67.3%
Katolikë Grekë 9.4%
Katolikë romakë 0.8%
Krishterët e paspecifikuar 7.7%
Protestant 2.2%
Jo të lidhur 11.0%
Jehudët 0.4%
Budistë 0.1%
Hinduistë 0.1%
Fe të tjera 0.1%
Nuk janë përgjigjur 0.9%
Related ethnic groups
Sllavët e Lindjes

Ukrainasit (Ukrainisht: українці, ukraintsi) janë një grup etnik sllavo-lindor me origjinë nga Ukraina, i cili është nga vendi i shtatë më i madh në Evropë sipas popullsisë[6] dhe i dyti për nga madhësia midis sllavëve të lindjes pas rusëve. Kushtetuta e Ukrainës zbaton termin 'ukrainas' për të gjithë qytetarët e saj.

Ukrainasit etnik kanë qenë historikisht të njohur si Rutenasit deri në fillim të shekullit të 20-të, duke iu referuar tokës mesjetare të Rutenisë, e cila ishte termi latin për Kievan Rus', një shtet mesjetar sllav lindor me kryeqytet në Kiev. Pas rënies së saj, u shfaq Mbretëria e Rusit. Duke filluar nga shekulli i 15-të, populli i Ukrainës ishte i njohur gjithashtu si Kozakë dhe formoi shtetin pritës Zaporizhian. Lidhja me Kozakët Zaporozhian veçanërisht, theksohet në himnin kombëtar të Ukrainës, "Ne jemi, vëllezër, të farefisit Kozak". Gjatë Luftës për pavarësi ukrainase, u formua Republika Popullore e Ukrainës, e cila ekzistoi nga viti 1917 deri më 1921 dhe u pushtua nga sovjetikët deri në rivendosjen e pavarësisë. Shumica e ukrainasve janë të krishterë ortodoksë lindorë.

Etimologjia


Historia

Rindërtimi modern i një kështjelle kozake në qytetin e Zaporizhia

Ukrainasit filluan të shfaqeshin si popull i dallueshëm gjatë Mesjetës, duke e pasur origjinën nga fiset sllave lindore që banonin në Rusinë e Kievit, dhe u konsoliduan plotësisht si grup etnik gjatë epokës së Siç-it të Zaporozhjes. Pas përfshirjes së tyre në perandoritë ruse dhe austro-hungareze, pjesa më e madhe e Ukrainës iu nënshtrua rusifikimit, një proces që përfshinte ndalimin e përdorimit të gjuhës ukrainase[7][8][9][10][11].

Pas Luftës Ruso-Turke të viteve 1768–1774, Perandoria Ruse — me pjesëmarrjen e kozakëve ukrainas — siguroi të gjithë rajonin verior të Detit të Zi dhe Krimenë. Qytetet Yelisavetgrad, Kherson, Mykolaiv, Odesa, Katerynoslav dhe Mariupol u themeluan në vendet ku më parë ndodheshin vendbanime të kozakëve dhe tatarëve të Krimesë; kjo zgjeroi ndjeshëm territorin e banuar nga ukrainasit dhe çoi në përhapjen e pasurimin e kulturës ukrainase[12][13][14].

Në vitin 1775, një dekret i Katerinës II shfuqizoi kozakët ukrainas dhe shumica e fshatarëve ukrainas ranë në gjendjen e kmetisë – një status që zgjati deri në vitin 1861. Gjatë një periudhe të intensifikimit të rusifikimit, qyteti i Jelisavetgradit u shfaq si një qendër e rëndësishme e kulturës ukrainase; pikërisht këtu u themelua teatri i parë profesionist ukrainas në botë dhe qyteti u bë vendlindja e shumë figurave të shquara me prejardhje ukrainase, polake dhe hebreje . Për më tepër, pothuajse e gjithë trashëgimia arkitekturore e qytetit është projektuar në stilin neoklasik[15][16].

Midis viteve 1918 dhe 1920 u bënë përpjekje për të krijuar një shtet të qëndrueshëm e të pavarur në territoret me popullsi etnike ukrainase; megjithatë, këto përpjekje dështuan për shkak të agresionit ushtarak nga vendet fqinje dhe Republika Popullore e Ukrainës, e shpallur në vitin 1918, u copëtua sipas kushteve të Paqes së Rigës të vitit 1921. Përkrahësit e pavarësisë së Ukrainës u eliminuan nga Çeka[17].

Gjatë epokës së Stalinit, dhe veçanërisht gjatë periudhës së kolektivizimit, jeta në SSR-në e Ukrainës pësoi një transformim të plotë. Kostumet tradicionale, gjerdanët dhe zbukurimet u zhdukën praktikisht nga jeta e përditshme, ndërsa festat popullore si Krishtlindjet dhe Epifania u ndaluan; kushdo që përpiqej t'i ruante këto zakone etiketohej si "nacionalist" ose "kulak", pas së cilës organet e OGPU-së dhe NKVD-së ua konfiskonin ose shkatërronin pronën, ndërsa vetë individi ekzekutohej ose burgosej në kampet e Gulagut gjatë viteve 1930–1950. Kështu u zhdukën elemente unike të jetës tradicionale popullore – elemente që, duke filluar nga gjysma e dytë e viteve 1930, u shndërruan në thjesht rekuizita skenike për "shtëpitë e kulturës" dhe ansamblet zyrtare; për më tepër, diversiteti rajonal dhe simbolika që lidheshin me veshjet, festimet apo muzikën u zhdukën praktikisht fare. Ukrainasit që kishin mbijetuar nga Holodomori i viteve 1932–1933, nga ekzekutimet në bazë të "Ligjit të Kallinjve" apo nga dëbimet – dhe që, që nga koha e Planit të Dytë Pesëvjeçar, ishin bërë pothuajse pa përjashtim punonjës të fermave kolektive – u detyruan të mbanin veshje pune dhe civile të standardizuara, njësoj si banorët e republikave të tjera të BRSS-së.

Këto ngjarje ndikuan thellësisht në strukturën demografike të popullsisë, duke cenuar transmetimin e traditave ndër breza: ndërsa familjet ukrainase zakonisht kishin nga pesë deri në tetë fëmijë – ku rritja në një familje të madhe luante një rol kyç në ruajtjen e zakoneve – nga gjysma e dytë e viteve 1930 e në vazhdim, numri mesatar i fëmijëve të lindur në mbarë BRSS-në ra në dy ose tre. Socializimi i tyre realizohej përmes një sistemi kopshtesh, shkollash shtetërore dhe kampesh të Pionierëve, ndërsa fëmijët e fshatarëve të nënshtruar ndaj "dekulakizimit" dërgoheshin në jetimore, ku u nënshtroheshin rusifikimit të plotë[18].

Banorë fshatrash në rajonin e Kirovohradit, në SSR-në e Ukrainës, në mesin e shekullit të 20-të. Si pasojë e dekulakizimit dhe rusifikimit, procese që vazhduan edhe pas Luftës së Dytë Botërore – pothuajse të gjitha kostumet tradicionale të rajonit u shkatërruan dhe u zëvendësuan me veshje që përputheshin me normat standarde sovjetike

Gjatë Terrorit të Madh të viteve 1937–1938, NKVD-ja ekzekutoi ose internoi shkencëtarë, shkrimtarë, fotografë, regjisorë filmash, muzikantë dhe historianë ukrainas; eshtrat e disa prej tyre u varrosën në pyllin e Bikivnias pranë Kievit, ndërsa të tjerë, pas burgosjes në kampin e Solovkit, u ekzekutuan në Sandarmokh. Ngjarje të ngjashme ndodhën në rajonet perëndimore të Ukrainës, si gjatë kohës kur ato ishin pjesë e Republikës së Polonisë, Mbretërisë së Rumanisë dhe Çekosllovakisë, ashtu edhe pas përfshirjes së tyre në BRSS në vitet 1939–1941 dhe më pas në periudhën 1944–1953, ku këto represione arritën kulmin gjatë Operacionit "Perëndimi"[19].

Gjatë pushtimit nazist, veprimtaria e Kishës Ortodoksinë Autoqefale të Ukrainës u lejua, ndonëse nën një kontroll të rreptë shtetëror; njëkohësisht, propaganda synonte të shfrytëzonte ndjenjat fetare të popullatës për të siguruar më shumë mbështetje për bashkëpunëtorët e pushtuesit. Megjithatë, politikat e të dyja regjimeve totalitare – atij nazist dhe atij stalinist – synonin ta shndërronin popullatën në një burim krahu të lirë pune dhe të fshinin plotësisht identitetet e popujve të ndryshëm, përfshirë ukrainasit[20].

Pas shfaqjes së "Perdes së Hekurt" dhe gjatë periudhës së "Shkrirjes së Hrushçovit", kultura ukrainase përjetoi njëfarë lulëzimi dhe fitoi popullaritet; megjithatë, një ringjallje në shkallë të gjerë nuk u realizua kurrë, për shkak të humbjeve të rënda demografike që pësoi popullsia ukrainase si pasojë e politikave bolshevike gjatë periudhës midis dy luftërave dhe ngjarjeve të Luftës së Dytë Botërore[21][22][23].

Gjatë sundimit të Leonid Brezhnevit, veshja e kostumeve tradicionale ukrainase, përdorimi i gjuhës ukrainase dhe interpretimi i muzikës ukrainase në jetën e përditshme filluan të shiheshin si shenjë simpatie për disidentët, ndërsa KGB-ja i shtypte këto veprimtari. Një rast i shquar është ai i poetit Vasyl Stus, i cili u përndoq vazhdimisht për shkak të veprës së tij dhe vdiq në burgim[24].

Epoka e Perestrojkës u karakterizua nga përpjekje për të popullarizuar kulturën ukrainase, të iniciuara kryesisht nga Vjaçesllav Çornovili dhe shoqëria "Memorial". Hapja e arkivave të NKVD-së dhe KGB-së për publikun çoi në zbulimin e vendeve të fshehta të varrimit që përmbanin mbetjet mortore të viktimave të represionit politik – veçanërisht në Bikivnia[25][26]. Pas shpalljes së pavarësisë së Ukrainës në vitin 1991, vendi u çlirua nga censura sovjetike dhe nisi një ringjallje e identitetit kombëtar ukrainas, ndonëse shoqëria vazhdoi të përballej për një kohë të gjatë me pasojat e krizës ekonomike sovjetike[27].

Sulmi rus ndaj ndërtesave të banimit dhe popullatës civile në Ukrainë

Gjatë luftës ruso-ukrainase të shekullit të 21-të, krahas vdekjeve të qindra mijëra civilëve ukrainas të shkaktuara nga konflikti i armatosur, u shkatërruan edhe shumë monumente kulturore ukrainase – disa prej të cilave, si monumenti i Holodomorit në Mariupol, me urdhër të drejtpërdrejtë të autoriteteve ruse[28][29][30][31], ashtu siç ndodhi edhe me Teatrin Dramatik të Mariupolit[32][33][34].. Si përgjigje ndaj veprimeve të Rusisë, Ukraina filloi zbatimin e një politike të dekomunistizimit[35][36].

Kultura

Veshjet tradicionale ukrainase

Për shkak të vendndodhjes gjeografike të Ukrainës, kultura e saj shfaq kryesisht ndikimin e Evropës Lindore si dhe Evropën Qendrore deri në një farë mase (kryesisht në rajonin perëndimor). Gjatë viteve ajo është ndikuar nga lëvizje të tilla si ato të sjella gjatë Perandorisë Bizantine dhe Rilindjes. Sot, vendi është disi i ndarë kulturalisht me rajonet perëndimore që kanë një ndikim më të fortë të Evropës Qendrore dhe rajonet lindore që tregojnë një ndikim të rëndësishëm rus. Një kulturë e fortë e krishterë ishte mbizotëruese për shumë shekuj, megjithëse Ukraina ishte gjithashtu qendra e konfliktit midis sferave të ndikimit katolik, ortodoks dhe islamik.

Gjuhët

Ukrainishtja (украї́нська мо́ва, ukraі́nska móva) është një gjuhë e nëngrupit sllav lindor të gjuhëve sllave. Është e vetmja gjuhë zyrtare shtetërore e Ukrainës. Ukrainishtja e shkruar përdor alfabetin ukrainas, një nga shumë të bazuar në alfabetin cirilik.

Sipas regjistrimit të vitit 2001, 67.5% e ukrainasve (qytetarë të Ukrainës) dhe 85.2% e ukrainasve etnikë e quajtën ukrainasin si gjuhën e tyre amtare, dhe 14.8% e emërtuan rusishten si gjuhën e tyre amtare. Ky regjistrim nuk përfshin ukrainasit që jetojnë në vende të tjera.[37]

Referime

  1. ↑ "Number and composition population of Ukraine: population census 2001". Komisioni i Statistikave Shtetërore të Ukrainës (në anglisht). 5 dhjetor 2001. Arkivuar nga origjinali më 6 korrik 2007. Marrë më 16 korrik 2021.
  2. ↑ "Census Profile, 2016 Census: Ethnic origin population". Statistics Canada (në anglisht). 8 shkurt 2017.
  3. ↑ "SELECTED SOCIAL CHARACTERISTICS IN THE UNITED STATES 2010–2016 American Community Survey 1-Year Estimates". United States Census Bureau (në anglisht). Marrë më 19 nëntor 2017.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  4. ↑ Ukrainians
  5. ↑ :Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010–2018 [Karakteristikat e Fetareve dhe Kishave - Vetëvendosja Fetare e Qytetarëve Ukrainas: Trendet 2010–2018] (PDF) (në ukrainisht), Kyiv: Razumkov Center në bashkëpunim me Këshillin e Kishave Gjithë-Ukrainase, 22 prill 2018, fq. 12, 13, 16, 31, arkivuar (PDF) nga origjinali më 2018-04-26
    Mostër e 2,018 të anketuarve të moshës 18 vjeç e lart, të intervistuar 23-28 mars 2018 në të gjitha rajonet e Ukrainës përveç Krimesë dhe territoreve të okupuara të rajoneve Donetsk dhe Lugansk.
  6. ↑ "Europe by population" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 mars 2022. Marrë më 28 shkurt 2019.
  7. ↑ Магія вишивки Придніпров‘я. Частина 1. Розмаїття на полотні
  8. ↑ Вишиванка Херсонщини — це тканий літопис півдня України
  9. ↑ [https://www.expertkr.com.ua/posts/vishivanki-apostolivshchini-krivorizhzhya-i-hersonshchini-hrestik-lishtva-ta-shiroki-rukavi Вишиванки Апостолівщини, Криворіжжя і Херсонщини: хрестик, лиштва та широкі рукави]
  10. ↑ Вишиванка Херсонської області | Орнаменти Херсонщини
  11. ↑ Херсонська вишиванка – яка вона
  12. ↑ Повітове місто Єлісаветград
  13. ↑ Обласна універсальна наукова бібліотека імені Дмитра Чижевського
  14. ↑ Мала батьківщина великих музикантів
  15. ↑ Дворцова вулиця
  16. ↑ Вулиця Дворцова: від палацу до земського училища
  17. ↑ Без терміну давності: сім життів Юрія Горліс-Горського і його таємнича смерть
  18. ↑ "Національна книга пам'яті жертв Голодомору 1932-1933". Arkivuar nga origjinali më 27 shtator 2020. Marrë më 13 shtator 2026. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ Биківнянська трагедія
  20. ↑ Український автокефальний рух в роки німецької окупації: міфи та реалії
  21. ↑ Українська культура у роки хрущовської “відлиги”. “Шістдесятники” у культурі
  22. ↑ Україна в умовах десталінізації (1953-1964 рр.)
  23. ↑ Українська культура в роки хрущовської „відлиги” (1953 – 1964 рр.). „Шістдесятництво”
  24. ↑ Margarita Yehorchenko: "The Concept of the Poet in the Works of Vasyl Stus" / Маргарита Єгорченко: " Концепт поета у творчості Василя Стуса"
  25. ↑ Ghosts of Stalinist terror haunt Kyiv's outskirts
  26. ↑ Bykivnia Graves: Stalin’s NKVD Mass Killings Near Kyiv
  27. ↑ 116. Культурні процеси в Україні після 1991 р.
  28. ↑ In Mariupol, the occupiers dismantled a monument to the Holodomor victims
  29. ↑ The Russians destroyed a monument to Holodomor victims in temporarily occupied Mariupol
  30. ↑ Mariupol’s Holodomor Memorial destroyed by occupation troops to further erase Ukrainian history
  31. ↑ Russia destroys monuments to Victims of Holodomor and Stalin’s Terror in occupied Luhansk
  32. ↑ Ukraine: Deadly Mariupol theatre strike ‘a clear war crime’ by Russian forces
  33. ↑ Ukraine: UN Commission concerned by continuing patterns of violations of human rights and international humanitarian law
  34. ↑ Beneath the Rubble: Documenting Devastation and Loss in Mariupol
  35. ↑ Decommunization in Times of War: Ukraine’s Militant Democracy Problem  
  36. ↑ "The Center Rules: The Decommunization Laws". Arkivuar nga origjinali më 21 mars 2026. Marrë më 13 shtator 2026. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  37. ↑ "The language composition of the population of Ukraine according to the nationwide census 2001". State Statistics Committee of Ukraine (në anglisht). 2003. Arkivuar nga origjinali më 1 nëntor 2004.
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.