Zgjerimi i Bashkimit Evropian
Zgjerimi i Bashkimit Evropian është procesi përmes të cilit shtete të reja i bashkohen Bashkimit Evropian pasi përmbushin kushtet politike, ekonomike dhe institucionale të kërkuara për anëtarësim.
Që nga hyrja në fuqi e Traktatit të Romës në vitin 1958, Bashkimi Evropian është zgjeruar në shtatë valë, duke kaluar nga gjashtë shtete themeluese në 27 shtete anëtare. Zgjerimi më i fundit ndodhi më 1 korrik 2013 me anëtarësimin e Kroacisë, ndërsa më 31 janar 2020 Mbretëria e Bashkuar u largua nga Bashkimi Evropian.
Procesi i zgjerimit konsiderohet një nga instrumentet kryesore të Bashkimit Evropian për përhapjen e stabilitetit, demokracisë, shtetit të së drejtës dhe integrimit ekonomik në kontinentin evropian.
Baza juridike
E drejta për të kërkuar anëtarësim parashikohet nga neni 49 i Traktatit mbi Bashkimin Evropian, sipas të cilit çdo shtet evropian që respekton vlerat e Bashkimit dhe angazhohet t’i promovojë ato mund të kërkojë të bëhet anëtar.
Kriteret e aderimit
Kushtet kryesore për anëtarësim njihen si kriteret e Kopenhagës, të përcaktuara nga Këshilli Evropian në vitin 1993. Këto përfshijnë:
- stabilitetin e institucioneve që garantojnë demokracinë, shtetin e së drejtës, të drejtat e njeriut dhe mbrojtjen e pakicave;
- ekzistencën e një ekonomie funksionale tregu dhe aftësinë për të përballuar konkurrencën brenda tregut të Bashkimit;
- aftësinë për të zbatuar acquis communautaire dhe për të marrë përsipër detyrimet e anëtarësimit.
Gjithashtu, merret parasysh edhe aftësia e vetë Bashkimit Evropian për të pranuar anëtarë të rinj pa dëmtuar funksionimin e tij.
Procedura
Procesi i aderimit kalon zakonisht në disa faza:
- paraqitja e kërkesës për anëtarësim;
- dhënia e opinionit nga Komisioni Evropian;
- dhënia e statusit të kandidatit;
- hapja e negociatave të aderimit;
- mbyllja e kapitujve negociues;
- nënshkrimi dhe ratifikimi i traktatit të aderimit.
Negociatat zhvillohen mbi bazën e acquis communautaire, domethënë tërësisë së së drejtës dhe politikave të Bashkimit Evropian.
Historia
Shtetet themeluese
Paraardhësja kryesore e Bashkimit Evropian, Komuniteti Ekonomik Evropian, u krijua me Traktatin e Romës dhe hyri në fuqi më 1 janar 1958. Shtetet themeluese ishin Belgjika, Franca, Gjermania, Italia, Luksemburgu dhe Holanda.
Fazat historike të zgjerimit
Historia e zgjerimit të Bashkimit Evropian nuk është thjesht një varg datash dhe anëtarësimesh, por edhe një proces politik që ka marrë kuptime të ndryshme në periudha të ndryshme të historisë evropiane. Në secilën fazë, zgjerimi ka pasqyruar jo vetëm zhvillimin e vetë Bashkimit, por edhe transformimet më të gjera të kontinentit.
Faza e parë: zgjerimi drejt Evropës veriperëndimore
Zgjerimi i parë ndodhi më 1 janar 1973, kur Danimarka, Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar iu bashkuan Komuniteteve Evropiane. Ky ishte zgjerimi i parë përtej gjashtë shteteve themeluese dhe shënoi kalimin nga një bashkësi relativisht e kufizuar kontinentale në një projekt më të gjerë evropian. Kjo fazë lidhej me konsolidimin ekonomik dhe institucional të Komunitetit dhe me rritjen erheqëse të tregut të përbashkët për shtetet e Evropës veriperëndimore.[1][2]
Faza e dytë: zgjerimi i Evropës jugore
Gjatë viteve 1980, zgjerimi mori një kuptim më të theksuar politik dhe demokratik. Greqia u anëtarësua më 1 janar 1981, ndërsa Spanja dhe Portugalia më 1 janar 1986. Këto anëtarësime u lidhën ngushtë me kalimin e këtyre vendeve nga regjimet autoritare në demokraci pluraliste. Në këtë kuptim, zgjerimi i jugut evropian u pa gjerësisht si një instrument për të konsoliduar demokracinë në Evropën Jugore dhe për ta lidhur atë më fort me strukturat politike dhe ekonomike të Evropës Perëndimore.[1][3][2]
Faza e tretë: zgjerimi i viteve 1990
Një fazë tjetër u hap më 1 janar 1995 me anëtarësimin e Austrisë, Finlandës dhe Suedisë. Ky zgjerim ndodhi në kontekstin e pas Luftës së Ftohtë dhe të thellimit të tregut të brendshëm evropian. Ai shënoi afrimin me Bashkimin Evropian të vendeve të Evropës Veriore dhe Qendrore që deri atëherë kishin ruajtur një pozicion më të veçantë, shpesh të lidhur me neutralitetin ose me kuadrin e EFTA-s. Me këtë zgjerim, Bashkimi Evropian filloi të mbulojë pothuajse të gjithë Evropën Perëndimore.[1][4]
Faza e katërt: zgjerimi i Evropës qendrore dhe lindore
Zgjerimi më i madh dhe më transformues ndodhi në vitin 2004, kur Bashkimit Evropian iu bashkuan dhjetë shtete njëherësh: Qipro, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, Malta, Polonia, Sllovakia dhe Sllovenia. Në vitin 2007 pasuan Bullgaria dhe Rumania. Sipas përshkrimit zyrtar të historisë së Bashkimit Evropian, kjo fazë u kuptua si shërimi i ndarjes mes Evropës Lindore dhe Perëndimore pas përfundimit të Luftës së Ftohtë. Kjo ishte një fazë në të cilën zgjerimi mori një kuptim të fortë historik, gjeopolitik dhe simbolik si proces i ribashkimit të kontinentit evropian.[1][5]
Faza e pestë: Ballkani Perëndimor
Zgjerimi më i fundit ndodhi më 1 korrik 2013 me anëtarësimin e Kroacisë. Në këtë mënyrë, zgjerimi hyri në një fazë të re, të lidhur sidomos me Ballkanin Perëndimor. Kjo fazë është më e ngadaltë dhe më komplekse se zgjerimet e mëparshme, sepse lidhet jo vetëm me përafrimin juridik dhe ekonomik me Bashkimin Evropian, por edhe me çështje të shtetit të së drejtës, funksionimit institucional, marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë dhe stabilitetit rajonal.[1][6]
Vështrim i përgjithshëm
Në tërësi, zgjerimi i Bashkimit Evropian mund të lexohet si një proces me disa funksione historike njëherësh: në fillim si zgjerim i një tregu dhe i një bashkësie politike në Evropën Perëndimore; më pas si instrument i konsolidimit demokratik në Evropën Jugore; më vonë si formë e integrimit të Evropës Veriore dhe Qendrore në epokën pas Luftës së Ftohtë; dhe më në fund si projekt i ribashkimit të Evropës Qendrore e Lindore dhe i stabilizimit afatgjatë të Ballkanit Perëndimor.[2][3][4][5]
Valët e zgjerimit
Bashkimi Evropian është zgjeruar në këto valë kryesore:
| Viti | Data | Shtetet që u anëtarësuan |
|---|---|---|
| 1958 | 1 janar | Belgjika, Franca, Gjermania, Italia, Luksemburgu, Holanda |
| 1973 | 1 janar | Danimarka, Irlanda, Mbretëria e Bashkuar |
| 1981 | 1 janar | Greqia |
| 1986 | 1 janar | Portugalia, Spanja |
| 1995 | 1 janar | Austria, Finlanda, Suedia |
| 2004 | 1 maj | Qipro, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, Malta, Polonia, Sllovakia, Sllovenia |
| 2007 | 1 janar | Bullgaria, Rumania |
| 2013 | 1 korrik | Kroacia |
Zvogëlimet territoriale dhe largimet
Historia e Bashkimit Evropian nuk ka njohur vetëm zgjerime. Disa territore kanë dalë nga kuadri i tij juridik në periudha të ndryshme. Shembuj të tillë janë dalja e Algjerisë pas pavarësisë nga Franca dhe largimi i Grenlandës nga Komuniteti Evropian në vitin 1985.
Rasti më i rëndësishëm i zvogëlimit të anëtarësisë ishte largimi i Mbretërisë së Bashkuar nga Bashkimi Evropian më 31 janar 2020, i njohur zakonisht si Brexit.
Rëndësia politike e zgjerimit
Zgjerimi ka qenë një nga instrumentet më të rëndësishme të Bashkimit Evropian për të përhapur paqe, stabilitet, demokraci dhe reforma ekonomike. Ai ka shërbyer si një mekanizëm transformues sidomos për vendet e Evropës Jugore pas rënies së regjimeve autoritare dhe për vendet e Evropës Qendrore e Lindore pas rënies së komunizmit.
Në të njëjtën kohë, zgjerimi ka sjellë debate mbi aftësinë e Bashkimit për të funksionuar me më shumë anëtarë, mbi ritmin e integrimit politik dhe mbi raportin ndërmjet thellimit dhe zgjerimit të projektit evropian.
Gjendja aktuale
Në vitin 2026, zgjerimi i Bashkimit Evropian mbetet një nga prioritetet kryesore politike të unionit. Aktualisht Bashkimi Evropian njeh nëntë vende kandidate: Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Gjeorgjia, Moldavia, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Serbia, Turqia dhe Ukraina.[7]
Faza aktuale e zgjerimit lidhet sidomos me Ballkanin Perëndimor, por edhe me dimensionin e ri gjeopolitik që ka marrë procesi pas vendimit të Bashkimit Evropian për të hapur negociatat e aderimit me Ukrainën dhe Moldavinë, si dhe për t’i dhënë Gjeorgjisë statusin e vendit kandidat në dhjetor 2023. Zhvillimet më të hollësishme mbi kandidaturat, negociatat dhe perspektivat e ardhshme trajtohen në zërin më vete mbi zgjerimin e ardhshëm të Bashkimit Evropian.[8]
Shiko edhe
Referime
- 1 2 3 4 5 "Timeline - Accession of EU member states". Consilium (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- 1 2 3 "History of the European Union – 1970-79". European Union (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- 1 2 "History of the European Union – 1980-89". European Union (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- 1 2 "History of the European Union – 1990-99". European Union (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- 1 2 "History of the European Union – 2000-09". European Union (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- ↑ "EU enlargement". European Union (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- ↑ "EU enlargement". Consilium (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
- ↑ "European Council conclusions on Ukraine, enlargement and reforms". Consilium (në anglisht). Marrë më 22 prill 2026.
Referime
Linqe te jashtme
- Zgjerimi Arkivuar 15 korrik 2016 tek Wayback Machine - Europa
- Shtetet Anëtare të Bashkimit Evropian dhe vendet aplikuese - CVCE
- Materiali arkivor në lidhje me zgjerimin e Bashkimit Evropian mund të konsultohet në Arkivin Historik të Bashkimit Evropian në Firence