Pinulongang Veneto

Ganghaan:Pinulongan

Ang pagkaylap sa pinulongang Veneto sa amihanang Adriatiko.

Ang Veneto o pinulongang Veneto ('vèneto' o 'lengua vèneta') usa ka Romanse nga pinulongan nga sakop sa pundok nga Italo-Kasadpan. Kini kaylap nga gilitok sa rehiyon sa Veneto sa amihanang-sidlakan sa Italya, sa mga bahin sa Eslobenya ug Krowatiya, ug sa mga komunidad sa emigrante sa Brasil ug Mehiko. Ang pinulongang Veneto sakop sa samang pamilya sa Liones, Italyano, Pranses, o Portuges. Sumala sa mga pagtuon sa linggwistika, ang Veneto giila isip usa ka primaryong Romanse nga pinulongan. Kini nagpasabot nga kini usa ka direkta ug awtonomong ebolusyon sa Latin ug dili usa ka sanga o diyalekto sa Italyano.

Kasaysayan ug ang Republika sa Venecia

Ang gigikanan sa Veneto makit-an sa vulgarna Latin nga gilitok sa karaang rehiyon sa Venetia panahon sa Imperyong Romano. Sa paglabay sa mga siglo, ang pinulongan nakabaton og kaugalingong istruktura nga lahi sa mga silingang dapit. Sa panahon sa Edad Medya, ang Veneto, ilabi na ang barayti sa dakbayan sa Venecia, nahimong usa ka pinulongan sa dakong gahom ug dungog.

Tungod sa kalampusan sa Republika sa Venecia, ang pinulongan nahimong lingua franca sa komersiyo sa tibuok Dagat Mediteranyo ug sa Sidlakan. Kini nga dominasyon miresulta sa pagsulod sa daghang pulong nga Veneto ngadto sa ubang mga pinulongan, ilabi na sa mga termino sa paglawig ug negosyo. Bisan human sa pagkapukan sa Republika niadtong 1797, ang Veneto nagpabilin nga buhi nga pinulongan sa komunikasyon sa tanang hut-ong sa katilingban, gikan sa mga mag-uuma hangtod sa mga hamili, bisan pa sa hinay-hinay nga pagsaka sa standard nga Italyano isip opisyal nga pinulongan sa estado.

Linguistikong kinaiya

Ang Veneto adunay mga hiyas nga nagpalahi niini sulod sa pamilyang Romanse:

• Clitic nga mga suheto: Usa sa labing talagsaon nga bahin sa Veneto mao ang obligadong paggamit sa mga clitic pronoun sa suheto uban sa berbo, usa ka hiyas nga wala sa standard nga Italyano apan makit-an sa ubang mga pinulongan sa amihanang Italya.
• Fonetika: Ang pinulongan nagpakita sa pagkawala sa double consonants (gemination) nga komon kaayo sa Italyano, nga naghimo niini nga mas duol sa tingog sa mga pinulongan sa kasadpang Uropa sama sa Liones o Pranses.
• Talian: Sa nasod sa Brasil, ang Veneto naugmad ngadto sa usa ka barayti nga gitawag og Talian, nga karon giila isip nasodnong kabilin sa maong nasod ug gilitok gihapon sa liboan ka mga tawo sa rehiyon sa Rio Grande do Sul ug Santa Catarina.

Pilolohikal nga pagtuon ug legal nga status

Ang siyentipikanhong pagtuon sa Veneto nagpamatuod sa iyang karaan nga gamut. Sa bahin sa balaod, ang rehiyon sa Veneto nagpasa sa Balaod 8/2007 nga nag-ila sa Veneto isip usa ka pinulongan nga angay panalipdan ug palamboon. Bisan pa, ang nasodnong gobyerno sa Italya wala maglakip niini sa lista sa mga minorya nga pinulongan ubos sa Balaod 482/1999.

Sa pagkakaron, ang UNESCO naglista sa Veneto isip vulnerable tungod sa nagkakunhod nga paggamit niini sa mga batan-on sa dagkong dakbayan.

Lamesa sa pagtandi sa mga pinulongan

Ang mosunod nga lamesa nagpakita sa pagtandi sa Veneto sa uban pang mga pinulongan, nga nagpasiugda sa iyang dapit tali sa Latin ug sa mga modernong pinulongan:

Latin	Veneto	Liones	Kinatsila	Italyano	Iningles	Filipino	Sinugboanon
fumus	fumo	fumu	humo	fumo	smoke	usok	aso
claudere	sarâ	pechare	cerrar	chiudere	close	isara	sira / takop
factum	fato	feichu	hecho	fatto	done	gawa	buhat / nahimo
planum	pian	chanu	llano	piano	plain	patag	patag
filius	fio	fiyu	hijo	figlio	son	anak	anak (lalaki)
noctem	note	nueiche	noche	notte	night	gabi	gabii
oculus	òcio	güeyu	ojo	occhio	eye	mata	mata