Aco Szopow

Aco Szopow

Ацо Шопов

Aco Szopow (1970)
Data i miejsce urodzenia	20 grudnia 1923 Sztip
Data i miejsce śmierci	20 kwietnia 1982 Skopje
Zawód, zajęcie	poeta, tłumacz, redaktor, dyplomata
Narodowość	macedońska
Stanowisko	ambasador Jugosławii w Senegalu (1971–1975)

Aco Szopow^[1] (mac. Ацо Шопов, w transliteracji międzynarodowej Aco Šopov; ur. 20 grudnia 1923 w Sztipie, zm. 20 kwietnia 1982 w Skopje) – macedoński poeta, tłumacz, redaktor i dyplomata. Uznawany jest za jednego z twórców współczesnej poezji macedońskiej oraz jedną z ważnych postaci literatury jugosłowiańskiej XX wieku^[2][3].

Był autorem tomu Pesni (mac. Песни) z 1944, określanego jako pierwsza książka legalnie opublikowana w języku macedońskim po II wojnie światowej^[2][4]. W 1967 został jednym z członków założycieli Macedońskiej Akademii Nauk i Sztuk, a w 1968 członkiem korespondentem Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk^[2][5]. W latach 1971–1975 pełnił funkcję ambasadora Jugosławii w Senegalu^[2][5].

Urodził się w Sztipie, wówczas znajdującym się w granicach Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Dorastał w rodzinie Dźordźiego Zafirowa-Szopowa i Kostadinki Ruszewej. Jego matka, nauczycielka i autorka liryków miłosnych, miała istotny wpływ na jego wczesne zainteresowanie poezją^[2]. Pierwsze utwory pisał już jako uczeń szkoły średniej.

W 1943 zaangażował się w partyzancki ruch oporu przeciw okupacji faszystowskiej. W czasie wojny nadal pisał poezję, łącząc doświadczenie osobiste z tematyką wojenną i zbiorową^[2]. Pod koniec 1944 ukazał się jego debiutancki tom Pesni, uznawany za jedną z książek otwierających powojenny rozwój literatury macedońskiej w skodyfikowanym języku literackim^[2][4].

Po II wojnie światowej działał w życiu literackim, wydawniczym i kulturalnym Socjalistycznej Republiki Macedonii. Pracował jako redaktor i był związany m.in. z wydawnictwem „Makedonska kniga”, w którym pełnił funkcję redaktora naczelnego^[5]. Działał również w organizacjach pisarskich i translatorskich. Był jedną z osób zaangażowanych w powstanie Strużańskich Wieczorów Poezji, międzynarodowego festiwalu poetyckiego organizowanego w Strudze^[2].

W 1967 został jednym z członków założycieli Macedońskiej Akademii Nauk i Sztuk. Rok później wybrano go na członka korespondenta Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk, a w 1976 został jej członkiem zagranicznym^[5]. W 1970 otrzymał Nagrodę AVNOJ, należącą do najwyższych wyróżnień w dziedzinie nauki i sztuki w dawnej Jugosławii^[2][3].

W 1971 został mianowany ambasadorem Jugosławii w Senegalu. Pobyt w Afryce znalazł odbicie w jego późniejszej twórczości, zwłaszcza w tomie Pesna na crnata żena (Песна на црната жена), za który otrzymał Nagrodę Braci Miładinowów na Strużańskich Wieczorach Poezji^[2][6]. Po powrocie w 1975 do Macedonii był związany z instytucjami odpowiedzialnymi za kontakty kulturalne z zagranicą^[2].

Zmarł 20 kwietnia 1982 w Skopje w wyniku choroby^[2][5]. W latach 1945–1950 był żonaty z Błagorodną, z którą miał syna Władimira^[7] (1948–2000). Z drugiego małżeństwa, ze Swetłaną, miał córkę Jasminę (ur. 1960)^[8].

Wczesna twórczość Szopowa wyrastała z doświadczeń wojennych, partyzanckich i społecznych, lecz od początku silnie zaznaczał się w niej ton osobisty. W jego poezji wydarzenia historyczne i patriotyczne były zwykle przedstawiane przez pryzmat indywidualnego doświadczenia, pamięci, cierpienia i utraty^[2].

W latach 50. Szopow zaczął odchodzić od dominujących po wojnie wzorców literatury zaangażowanej i socrealistycznej. Tomy Stihowi za makata i radosta (Стихови за маката и радоста) oraz Slej se so tiszinata (Слеј се со тишината) uznawane są za ważny etap przemiany jego poetyki i szerzej – rozwoju nowoczesnej poezji macedońskiej^[2]. W późniejszych książkach, zwłaszcza w takich jak Nebidnina (Небиднина) i Gledacz wo pepełta (Гледач во пепелта), jego poezja stała się bardziej symboliczna, egzystencjalna i medytacyjna^[2][3].

Do najważniejszych motywów jego twórczości należą milczenie, nieistnienie, ciało, choroba, śmierć, ziemia rodzinna, ogień, światło, popiół oraz napięcie między doświadczeniem jednostki a losem zbiorowym. W opracowaniach poświęconych jego poezji podkreśla się, że jego twórczość jest zakorzeniona w Macedonii, ale zarazem dąży do wymiaru uniwersalnego^[1][3].

W polskim artykule poświęconym przekładom jego poezji wskazano na wizjonerski charakter obrazowania Szopowa, obecność symboli związanych z macedońską ziemią oraz archetypów służących wyrażaniu doświadczeń jednostkowych i zbiorowych^[1].

Szopow należy do pokolenia twórców, które po II wojnie światowej współtworzyło nowoczesną literaturę macedońską w języku literackim. Jego debiutancki tom Pesni miał znaczenie nie tylko literackie, lecz także kulturowe, ponieważ ukazał się w okresie kształtowania macedońskiego życia instytucjonalnego i wydawniczego^[2][4].

W rozwoju poezji macedońskiej ważne było jego przejście od liryki wojennej i społecznej do poezji o charakterze bardziej nowoczesnym, skupionej na języku, symbolu, egzystencji i doświadczeniu wewnętrznym. Tomy Nebidnina i Gledacz wo pepełta bywają wskazywane jako utwory istotne dla modernizacji macedońskiego języka poetyckiego^[2][3].

Szopow był również ważną postacią życia literackiego jako redaktor, tłumacz, działacz organizacji pisarskich oraz współtwórca międzynarodowych kontaktów poetyckich Macedonii. Jego aktywność łączyła twórczość poetycką z działalnością instytucjonalną, translatorską i dyplomatyczną^[2][5].

• Pesni (Песни, 1944)
• Pruga na mładosta (Пруга на младоста, 1946)
• Na Gramos (На Грамос, 1950)
• So naszi race (Со наши раце, 1950)
• Stihowi za makata i radosta (Стихови за маката и радоста, 1952)
• Slej se so tiszinata (Слеј се со тишината, 1955)
• Wetrot nosi ubawo wreme (Ветрот носи убаво време, 1957)
• Nebidnina (Небиднина, 1963)
• Radźańe na zborot (Раѓање на зборот, 1966)
• Jus-uniwerzum (Јус-универзум, 1968)
• Gledacz wo pepełta (Гледач во пепелта, 1970)
• Pesna na crnata żena (Песна на црната жена, 1976)
• Drwo na ridot (Дрво на ридот, 1980)^[4]

Poezja Szopowa była tłumaczona na liczne języki, m.in. angielski, francuski, niemiecki, hiszpański, polski, rumuński, łotewski, arabski, rosyjski, słoweński, węgierski i serbsko-chorwacki^[9]. Według bibliografii przekładów był pierwszym macedońskim pisarzem przełożonym na język słoweński, a następnie jednym z pierwszych publikowanych w języku węgierskim i rosyjskim^[9].

W 2023, z okazji setnej rocznicy urodzin poety, ukazał się polsko-macedoński wybór jego wierszy Z najstarszego i najczystszego światła słonecznego / Od najstara i najczista sonczewina, wydany przez Universitas w przekładzie i ze wstępem Macieja Kawki, polskiego językoznawcy, slawisty i tłumacza literatury macedońskiej^[1][10]. W 2024 w czasopiśmie „Politeja” opublikowano artykuł poświęcony polskim tłumaczeniom poezji Szopowa, omawiający m.in. problemy przekładu symboliki, obrazowania oraz kulturowego osadzenia jego poezji^[1].

W języku angielskim obszerny wybór jego poezji ukazał się w 2023 pod tytułem The Long Coming of the Fire: Selected Poems, w przekładzie Rawleya Grau i Christiny E. Kramer^[9][6].

W 2023 obchodzono stulecie urodzin Aco Szopowa. W siedzibie UNESCO w Paryżu zorganizowano wydarzenie poświęcone poecie, obejmujące międzynarodowe sympozjum, wielojęzyczny performans poetycki oraz wystawę dotyczącą jego drogi twórczej^[11]. W tym samym roku w INALCO odbyło się międzynarodowe sympozjum poświęcone setnej rocznicy jego urodzin^[3].

Pamięć o poecie utrwalana jest również przez wielojęzyczny projekt internetowy Aco Šopov's Lyrical House, prowadzony przez fundację poświęconą jego twórczości. Strona zawiera materiały biograficzne, bibliografie, wybór tekstów, przekładów oraz dokumentację wydarzeń związanych z poetą^[12].

• Kawka Maciej, Aco Szopow – poeta wizjoner, w: A. Szopow, Z najstarszego i najczystszego światła słonecznego. Wiersze, przeł. i wstęp Maciej Kawka, wybór Jasmina Szopowa, Kraków: Universitas, 2023, s. 5–16.
• MaciejM. Kawka MaciejM., Przekład poetycki a komunikacja międzykulturowa (polskie tłumaczenie poezji Aco Szopowa), „Politeja”, 21 (4(91)), 2024, s. 109–116, DOI: 10.12797/Politeja.21.2024.91.06, ISSN 2391-6737 [dostęp 2026-06-21] .
• Jasmina Szopowa: По-трагите на Ацо Шопов. Skopje: Sigmapres, 2003. ISBN 9989-36-085-5. [dostęp 2026-07-27].
• Aco Šopov (1923–1982): Festschrift presented as a memorial to Aco Šopov, a member of Macedonian Academy of Sciences and Arts, Skopje: Macedonian Academy of Sciences and Arts, 1994.

• Aco Šopov's Lyrical House – wielojęzyczna strona poświęcona życiu i twórczości poety
• Aco Šopov w bazie Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk