Ahmad Donisz

Ahmad Donisz

Data i miejsce urodzenia	1827 Buchara
Data i miejsce śmierci	1897 Buchara
Zawód, zajęcie	pisarz, dyplomata

Ahmad Donisz (pers. احمد دانش, tadż. Аҳмад Дониш, ur. 1827 w Bucharze, zm. 1897 tamże) – tadżycki pisarz i filozof.

Urodził się w biednej rodzinie. Uczył się w medresie, służył na dworze emira Buchary, gdzie został dyplomatą. Był trzykrotnie wysyłany z misją dyplomatyczną do Petersburga (w listopadzie 1857, październiku 1869 i styczniu 1874), poznał rosyjski język i kulturę. Opracował projekt reform w Emiracie Buchary. Propagował idee oświeceniowe, został uznany za najbardziej postępowego tadżyckiego myśliciela XIX w. Pisał traktaty polityczno-filozoficzne. Jego twórczość wywarła duży wpływ na rozwój tadżyckiej prozy. Tworzył również poezje w formach klasycznych (gazele, kasydy, rubajjaty).

On też jako jeden z pierwszych wystąpił z krytyką ustroju społecznego i państwowego Chanatu Bucharskiego. Rozpoczynając od propagowania reform, pod koniec ycia doszedł do wniosku, że w celu polepszenia życia ludu potrzebne są środki bardziej radykalne, m.in. i przemoc. Nie nawoływał on jednak otwarcie do obalenia istniejącego ustroju^[1].

Donisz odrzucił koncepcję predestynacji, która była szeroko rozpowszechniona wśród ludów muzułmańskiego Wschodu, a zwłaszcza Azji Środkowej. Donisz wskazywał, że losy człowieka zależą od niego samego^[1].

• Sz.F. Mamiedow: Myśl filozoficzna i społeczna narodów ZSRR w XIX stuleciu. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 368–377. (pol.).
• Donisz Ahmad Mahdum, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-11-05] .
• https://www.ziyouz.uz/ru/literatura/literatura-perioda-natsionalnogo-vozrozhdeniya/877---1827-1897 (ros.) [dostęp 2019-11-05]
• https://slovar.cc/enc/bse/1994351.html (ros.) [dostęp 2019-11-05]