Andrzej Kownacki

Andrzej Kownacki (ur. 15 września 1938 w Katowicach) – doktor nauk biologicznych, polski hydrobiolog i zoolog zajmujący się badaniami fauny dennej, w szczególności taksonomią i ekologią muchówek (Diptera) z rodziny Chironomidae oraz ich zastosowaniem w biomonitoringu wód. Wieloletni pracownik naukowy Zakładu Biologii Wód im. Karola Starmacha Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (ZBW PAN).

Andrzej Kownacki

Państwo działania	Polska
Data i miejsce urodzenia	15 września 1938 roku Katowice
Doktor nauk biologicznych
Specjalność: hydrobiologia, entomologia
Alma Mater	Uniwersytet Jagielloński
Doktorat	7 grudnia 1968 roku
Odznaczenia
Medal imienia Alfreda Lityńskiego

Jest absolwentem katowickiego Liceum im. Mikołaja Kopernika. W 1961 roku ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie pod kierunkiem profesora Karola Starmacha obronił pracę magisterską pt. „Fauna denna zbiornika zaporowego w Porąbce”. Również na tej uczelni w roku 1968 uzyskał stopień doktora nauk biologicznych na podstawie rozprawy: „Ekologiczna charakterystyka fauny dennej (ze szczególnym uwzględnieniem Chironomidae) potoków Tatr Wysokich”. Od zakończenia studiów do czasu przejścia na emeryturę w 2003 roku pracował w Zakładzie Biologii Wód PAN, gdzie od roku 1974 był kierownikiem Pracowni Hydrobiologicznej. W latach 1981–1989 pełnił funkcję zastępcy kierownika Zakładu, którym był wówczas prof. Władysław Grodziński. Obecnie związany jest z Instytutem Ochrony Przyrody PAN.

Początkowo jego zainteresowania badawcze dotyczyły głównie funkcjonowania fauny dennej, ze szczególnym uwzględnieniem Chironomidae, w potokach i jeziorach polskiej części Tatr^[1]. Analizował strukturę zespołów Chironomidae, ich strefowe rozmieszczenie oraz reakcję na zmiany środowiskowe i presję antropogeniczną. Kierował zespołem, który opracował koncepcję funkcjonowania ekosystemu potoku Sucha Woda w świetle teorii „River continuum”. Był jednym z twórców zespołu, który opracował „Operat ochrony zasobów wodnych Tatrzańskiego Parku Narodowego”^[2].

Uczestniczył w międzynarodowych projektach, realizowanych również w Tatrach: AL:PE 2 – Acidification of remote mountain lakes: Paleolimnology and Ecology (lata 1993–1996), MOLAR – Mountain Lake Research (lata 1997–1999), EMERGE – European Mountain Lake Ecosystems: Regionalisation, Diagnostics & Socio-Economic Evaluation (lata 2000–2003).

Badał także ugrupowania Chironomidae w potokach Kaukazu, Starej Płaniny (Bułgaria), Hindukuszu (Afganistan), Alp oraz w Laponii (Finlandia).

Jednym z efektów jego działalności był opis dziesięciu nowych dla nauki taksonów Chironomidae z wód górskich: Diamesa starmachii Kownacki & Kownacka, 1970; Diamesa kasymovi Kownacki & Kownacka, 1973; Diamesa sakartvella Kownacki & Kownacka, 1973; Diamesa caucasica Kownacki & Kownacka, 1973; Diamesa tskhomelidzei Kownacki & Kownacka, 1973; Parametriocnemus stylatus adzharicus Kownacki & Zosidze, 1973; Diamesa nowickiana Kownacki & Kownacka, 1975; Diamesa martae Kownacki & Kownacka, 1980; Syndiamesa serratosioi Kownacki, 1982 i Syndiamesa vaillanti Kownacki, 1982.

Andrzej Kownacki prowadził również wieloletnie badania składu, struktury i funkcjonowania zespołów fauny dennej lub tylko Chironomidae, w rozmaitych potokach Beskidów, Małych Pienin, jak i w Górnej Wiśle i jej dopływach (Raba, Dunajec). Ważnym aspektem tych badań była ocena wpływu antropopresji na zespoły fauny dennej^[3].

W latach 1999–2004 współorganizował, wraz z pracownikami Instytutu Ochrony Środowiska w Warszawie, badania mające na celu dostosowanie metod oceny jakości wód płynących w Polsce (na podstawie bezkręgowców bentosowych) do wymogów Unii Europejskiej^[4]. Uczestniczył także w międzynarodowym projekcie poświęconym temu zagadnieniu: „STAR – Standarisation of river classifications: Framework method for calibrating different biological survey results against ecological quality classifications to be developed for the Water Framework Directive” (lata 2002–2004) związanym z wdrażaniem ramowej dyrektywy wodnej UE.

Od 2004 roku prowadził wieloletnie badania dotyczące wpływu czynników stresu środowiskowego na zespoły makrobezkręgowców bentosowych oraz na zmiany cytogenetyczne u larw Chironomidae^[5]. Dotyczyły one głównie ekosystemów wodnych narażonych na oddziaływanie metali ciężkich, szczególnie w rejonie dawnych lub aktywnych kopalni cynku i ołowiu. W jednym z takich środowisk znaleziono nowy dla nauki gatunek Chironomus polonicus Michailova, Kownacki, Langton 2013. Od roku 2014 kierował badaniami dotyczącymi analizy cech morfologicznych wybranych gatunków Chironomidae z wykorzystaniem skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM), rzadko stosowanej w badaniach tej grupy owadów^[6].

Jest autorem lub współautorem ponad 120 publikacji naukowych, w tym jednej monografii, oraz około 10 rozdziałów w monografiach i książkach. Jest także współautorem podręcznika dotyczącego biologii stawów rybnych. Ponadto opublikował około 90 innych artykułów, w tym opracowań na temat szeroko pojętej historii hydrobiologii^[7].

Z początkiem XXI wieku prowadził zajęcia dla studentów Uniwersytetu im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie i Akademii Górniczo-Hutniczej, dotyczące szeroko pojętych metod oceny stanu ekologicznego środowisk wodnych.

Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne (PTH):

• Członek Oddziału Krakowskiego PTH od momentu założenia (1960), jego sekretarz w latach 1968–1982 i przewodniczący w latach 2014–2022.

• Członek Zarządu Głównego (lata 1992–1995) oraz wieloletni członek Komisji Rewizyjnej10 i Sądu Koleżeńskiego Zarządu Głównego PTH.

• Współzałożyciel Sekcji Bentologicznej PTH powstałej w 1992 roku i wieloletni jej przewodniczący (lata 1993–2013)^[8].

W 2006 roku za wybitne osiągnięcia w dziedzinie hydrobiologii Andrzej Kownacki został odznaczony Medalem imienia Alfreda Lityńskiego.

Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (PTPNoZ):

• Wieloletni członek Oddziału Krakowskiego PTPNoZ

• Prezes Oddziału Krakowskiego PTPNoZ w latach 1993–1997

Societas Internationalis Limnologiae – wieloletni członek towarzystwa

• AndrzejA. Kownacki AndrzejA., Taxocens of Chironomidae in streams of the Polish high Tatra Mts., „Acta Hydrobiol.”, 13:, 2020, s. 439-463 .

• Kownacka M., Kownacki A. 1972. Vertical distribution of zoocenoses in the streams of the Tatra, Caucasus M. and Balkans Mts. Verh. Internat. Verein. Limnol., 18: 742-750.

• Kownacki A. 1977. Biocenosis of a high mountain stream under the influence of tourism. 4. The bottom fauna of the stream Rybi Potok (the High Tatra Mts). Acta Hydrobiol., 19: 293-312.

• Kownacki A. 1982 a. Stream ecosystems in mountain grassland (West Carpathians) 8. Benthic invertebrates. Acta Hydrobiol., 24: 375-390.

• Kownacki A. 1982 b. Stream ecosystems in mountain grassland (West Carpathians) 12. General conclusion. Acta Hydrobiol., 24: 413-422.

• Kownacki A. 1985. Spring benthic macroinvertebrate communities of selected streams in the High Caucasus (Azerbaijan SSR). Hydrobiologia, 123: 137-144.

• Dumnicka E., Kownacki A. 1988. A regulated river ecosystem in a polluted section of the Upper Vistula. 8. Macroinvertebrates. Acta Hydrobiol., 30: 81-97.
• Kownacki A. 1988. A regulated river ecosystem in a polluted section of the Upper Vistula. 10. General considerations. Acta Hydrobiol., 30: 113-123.

• Kownacki A. 1995 The use of chironomid pupal exuvie for ecological characterization of the Upper Vistula (southern Poland). Acta Hydrobiol., 37: 41-50.

• Kownacki A., Galas J., Dumnicka E., Mielewczyk S. 2000. Invertebrate communities in permanent and temporary high mountain lakes (Tatra Mts). Annls Limnol., 36: 181-188.

• Bieniarz K., Kownacki A., Epler P. 2003. Biologia stawów rybnych. Inst. Rybactwa Śródlądowego. Olsztyn, pp. 356.

• Fleituch T., Soszka H., Kudelska D., Kownacki A. 2002. Macroinvertebrates as indicators of water quality in rivers: a scientific basis for Polish standard method. Large Rivers, 13, 3/4, Arch. Hydrobiol., Suppl., 141: 225–239.

• Kownacki A., Szarek-Gwiazda E., Woźnicka O. 2015. The importance of scanning electron microscopy (SEM) in taxonomy and morphology of Chironomidae (Diptera). European Journal of Environmental Sciences, 5: 41-44.

• Kownacki A., Szarek-Gwiazda E. 2022.The impact of pollution on diversity and density of benthic macroinvertebrates in mountain and upland rivers. Water, 14: 1349.