Andrzej Marcisz

wspinaczka sportowa
Andrzej Marcisz
Data i miejsce urodzenia

30 grudnia 1961
Kraków

Obywatelstwo

Polskie

Wzrost

188

Informacje klubowe
Klub

KS Korona Kraków

Dorobek medalowy
Reprezentacja  Polska
Mistrzostwa Europy
brąz Frankfurt 1992 wsp. na czas
Rock Master
srebro Arco 1990 wsp. na czas
Strona internetowa

Andrzej Marcisz (ur. 30 grudnia 1961 w Krakowie) – polski wspinacz skalny, sportowy, taternik i alpinista, publicysta oraz instruktor, uznawany za jednego z pionierów wspinaczki sportowej w Polsce i Europie Środkowej. W latach 1979–1994 należał do światowej czołówki w konkurencji na czas – jako pierwszy Polak wygrał zawody Pucharu Świata (La Riba 1989) i zdobył medal mistrzostw Europy (Frankfurt 1992)[1]. Jest autorem ponad 150 nowych lub pierwszych przejść klasycznych dróg w Tatrach i na Jurze, w tym ekstremalnej „Drogi Momatiuka” (IX–) na Kazalnicy Mięguszowieckiej[2]. Był także pierwszym Polakiem, który przeszedł onsight drogę 7c i poprowadził RP drogę o trudnościach 8b[3]. W lipcu 2015 r. dokonał rekordowego, 57-godzinnego solowego przejścia Głównej Grani Tatr Wysokich[4], a w październiku 2020 r. ukończył 41-letni projekt wejścia na wszystkie (łącznie 1181 obiektów) nazwanych wierzchołków w Tatrach Wysokich powyżej granicy lasu (1650 mnpm) [5][6]. Autor bestsellerowych przewodników – m.in. Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczytyTatr i Mnich. Przewodnik wspinaczkowy – oraz stały felietonista magazynu „GÓRY”[7][8]. Od 1993 r. konsultuje produkcje filmowe, m.in. przy dramacie Biała odwaga (2024)[9].

Wczesne lata

Andrzej Marcisz wychował się w krakowskiej dzielnicy Krowodrzy, w rodzinie silnie związanej z turystyką górską. Jako 12 latek spróbował wspinaczki na pobliskich wapiennych skałkach Doliny Mnikowskiej[10]. Mając 16 lat – ukończył kursy wspinaczki skałkowej i tatrzańskiej.

Chronologia
  • 1978 – samodzielny debiut tatrzański: przejście lewej drogi Wrześniaków i Trawers Zamarłej Turni.
  • 1979 – zwycięstwo (w zespole z Wojciechem Szymenderą) w międzynarodowych zawodach na Wroniej Baszcie; wyczyn odnotowały ogólnopolskie media jako pierwszy triumf Polaków nad ekipą ZSRR[11].
  • 1981 – pierwsze klasyczne przejście Szarego Zacięcia na Raptawickiej.
  • 1982 – pionierskie klasyczne przejścia na Zakrzówku Skałakach Podkrakowskich i Rzędkowicach; Marcisz jest jednym z pionierów prowadzeń wspinaczki „z dołem” z wykorzystanie ruchomej asekuracją torując drogę nowoczesnej wspinaczki tradowej[12].
  • 1990 – współzakłada pierwszą w Polsce sekcję wspinaczki sportowej przy KS Korona Kraków, stając się jej pierwszym trenerem i motorem rozwoju[10].

Kariera sportowa

Andrzej Marcisz należy do pionierów polskiej wspinaczki sportowej. Już w 1979 roku – jako 17-latek – wygrał prestiżowe międzynarodowe zawody na Wroniej Baszcie w Krakowie, pokonując faworyzowaną ekipę ZSRR[11]. W latach 1986–1993 należał do ścisłej światowej czołówki w konkurencji na czas (speed climbing), zdobywając pierwszy w historii Polski medal mistrzostw Europy, a w klasyfikacji generalnej PŚ 1989 zajmując 3. miejsce. Równolegle startował w konkurencji w prowadzeniu, w Pucharu Świata w Snowbird zajmując 6 miejsce. Sześciokrotnie startował, dostając się do ścisłego finału, w prestiżowych zawodach Rock Master. Na krajowych ścianach dominował do połowy lat 90., łącząc tytuły mistrza Polski w speedzie i prowadzeniu.

Międzynarodowe zawody (speed climbing)

RokZawodyMiejsce
1979Kraków – Wronia Baszta (międzyn.)[11]1
1986Krym – nieoficjalne MŚ (czas)[10]1
1987Grenoble Première Mondiale d’Escalade[13]2
1988Nîmes Grand Prix[14]3
1989PŚ La Riba (ESP)1
1990Rock Master – Arco2
1991MŚ Frankfurt4
1992ME Frankfurt3
1993MŚ Innsbruck5
  • W klasyfikacji generalnej PŚ 1989 zajął 3. miejsce[10][1].

Międzynarodowe zawody (prowadzenie)

RokZawodyPozycja
1989PŚ Snowbird (USA)6

Krajowe mistrzostwa i puchary

Najważniejsze tytuły
  • 7-krotny Mistrz Polski w speed climbingu (1980–1994)[15].
  • 3-krotny Mistrz Polski w prowadzeniu (1989,1990, 1992, 1993)[16].
  • Zwycięzca łącznej klasyfikacji Pucharu Polski (1990, 1991)[17].

Rekordy i przełomowe przejścia w skałach

  • Pierwszy Polak z przejściem 7c onsight (1987)[3].
  • Redpointy do stopnia VI.7 (8b) – m.in. Choucas 8b (1989, Buoux)[18].
  • Autor ok. 30 nowych dróg na Jurze (Rydwany Direct, Imperium Kontratakuje, Powrót Jedi, Wozy Strażackie, Schock the mankey, Rozgrzeszenie i in.)[19]
  • Współautor pierwszych polskich onsajtów w Alpach (Directe Américaine, Petit Dru)[20].

Styl, rywale i znaczenie wyników

Marcisz łączył doświadczenie taternika z dynamiką rodzącej się sceny zawodniczej. Najczęściej rywalizował z:

  • Jacky Godoffe (FRA) – przegrał z nim klasyfikację PŚ 1989 o 6 pkt; Godoffe pokonał też Marcisza różnicą 0,12 s w finale Rock Master 1990.[21]
  • Hans Florine (USA) i Kajrat Rachmietow (KAZ) – zajęli odpowiednio 1. i 3. miejsce na MŚ 1991, spychając Marcisza tuż za podium[22].

Zdaniem historyków wspinania, medale Marcisza z lat 1989–1992 były „momentem zero” polskiej wspinaczki sportowej, otwierając dopływ sponsorów i uruchamiając pierwsze sekcje klubowe (m.in. sekcję KS Korona Kraków)[23]. W klasycznym podsumowaniu sezonu 1989 pismo „*Alpinst*” określiło jego 3. miejsce w PŚ jako „największy sukces biało-czerwonych od czasów podboju Lhotse”[24].

Dziedzictwo

  • W latach 1990–1995 Marcisz współtworzył pierwszą w Polsce sekcję wspinaczki sportowej przy KS Korona[25].
  • Jako trener przygotował m.in. aktora Filipa Pławiaka do roli w filmie Biała odwaga, wdrażając intensywny roczny program techniczny (do poziomu VII+)[9].
  • W 2019 r. ukończył projekt „Wszystkie Tatrzańskie Szczyty”, stając na ~950 nazwanych wierzchołkach Tatr[26].

Taternictwo i eksploracja

Andrzej Marcisz, określany przez „Taternika” *„encyklopedią Tatr w butach wspinaczkowych”*, od ponad czterech dekad wytycza i powtarza najtrudniejsze linie w polskich i słowackich Tatrach. Jego działalność obejmuje zarówno przełomowe pierwsze przejścia klasyczne na wielkich ścianach, rekordowe wspinaczki na czas, jak i unikalne projekty eksploracyjne, których kulminacją było skompletowanie wszystkich nazwanych wierzchołków Tatr Wysokich.

Nowe drogi i pierwsze przejścia klasyczne

Kazalnica Mięguszowiecka
  • „Momatiuk Wprost” (IX-, 1989) – jedna z najtrudniejszych klasycznych dróg epoki; w 2016 r. wciąż bez powtórzenia[2].
  • Pierwsze klasyczne przejścia wariantów „Superdirettissima UFO” (VIII+) i Drogi Daga, Drogi Heinricha-Chrobaka oraz Lewym Filarem – lata 1982–1987[12].
Mnich
  • Klasyczne przejście drogi Łapińskiego-Paszuchy w stylu OS[27].
  • Otwarcie linii „Superata Młodości" Metallika, Miserium Nieprawości, American Beautty, Oczy w Obłędzie.
Mały Kieżmarski Szczyt
  • Pierwsze klasyczne prowadzenie drogi Kele na wprost (VIII-, 1987)[12].
  • Ekstremalny wariant „Marcisz-Prokop” (VIII) wytyczony w 1992 r.[2]
Inne ściany
  • Czołówka Mięgusza – droga Marcisz-Żurek (VIII+, 1990) – pierwszy w Tatrach wyciąg ciągowej płyty o stopniu ≈ 7b w pełni klasycznie[28].
  • Raptawicka Turnia – seria krótkich dróg 7c–8a z dolnym startem, stanowiących poligon doświadczalny przed zawodami PŚ.[3]

Rekordy szybkości i enchaînementy

  • Filar Kazalnicy (droga z 1962 r.) – w 1982 r. Marcisz wraz z Krzysztofem Pankiewiczem pokonał całość w 1h 40 min, [29].
  • Enchaînement „Superściek” – w 2018 r. pierwsze zimowo-klasyczne przejście ekstremalnie niebezpiecznej linii (IV+ WI5, M10) na Kazalnicy w czasie 9 godzin[30].

Projekty długodystansowe i eksploracyjne

  • Główna Grań Tatr (2–6 lipca 2015) – samotne, ≈ 75 km przejście wszystkich 188 nazwanych punktów grani w ciągu 57 h efektywnego ruchu; piąte pełne, a pierwsze tak kompletne i szybkie przejście trasy[4].
  • Wszystkie Szczyty Tatr – wieloetapowy projekt (1978–2019) wejścia na wszystkie ≈ 950 wierzchołków, turni i wież wymienione w przewodnikach Paryskiego, Puškáša i Bohuša; ukończony 8 października 2019[5].
  • Stan na marzec 2024: 1181 zdobytych obiektów Tatr Wysokich (licząc dodatkowe, nienazwane turniczki skatalogowane przez samego autora)[6].

Statystyka i pionierstwo w Tatrach

Garść liczb
  • Ponad 150 pierwszych przejść lub klasycznych powtórzeń dróg o trudnościach ≥ VII+ w Tatrach i Jurze[31].
  • 1181 udokumentowanych wejść do marca 2024, w tym wszystkie nazwane szczyty – bezprecedensowe osiągnięcie porównywane przez środowisko do „bagrowania czternastu ośmiotysięczników, tylko że poziomo”[6][5].
  • 57 h efektywnego wspinania podczas solowego przejścia Głównej Grani Tatr Wysokich.[4].
Wkład w rozwój taternictwa
  • Popularyzator wspinaczki tatrzańskimi graniami – seria felietonów „Granie Tatr” w „GÓRACH” (2012-2020) [32].
  • Współtwórca oficyny AT/ATI, która wprowadziła na rynek polski wiele światowych i polskich bestselerów literatury górskiej[28].
Recepcja
  • „Żywa mapa Tatr” – tak określił Marcisza Kacper Tekieli po wspólnym finiszu projektu 950 szczytów[33].
  • Laureat honorowej nagrody „Przyjaciel Tatrzańskiego Parku Narodowego” (2022) za wieloletnią promocję odpowiedzialnej eksploracji[34].

Publikacje i publicystyka

Andrzej Marcisz od wczesnych lat 90. łączył działalność górską z popularyzacją wspinaczki poprzez książki, przewodniki i publicystykę. Jego publikacje – obejmujące zarówno szczegółowe monografie konkretnych ścian, jak i syntetyczne przewodniki po całych pasmach – uchodzą za jedne z najdokładniejszych źródeł o topografii Tatr[31].

Książki i przewodniki

  • Mnich. Przewodnik wspinaczkowy (plakat ścian + 32-str. broszura; AT/ATI 1998, wyd. II 2005)[27]. Pierwszy tak szczegółowy opis wszystkich dróg na Mnichu, realizowany w formie wielkoformatowych map ścian.
  • Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczyty (GÓRY BOOKS 2014; wyd. III – 2023)[7]. Ponad 500 stron opisów i schematów – główna lektura dla aspirujących do projektu WKT.
  • Żelazne percie Tatr. Od Siwego Wierchu po Jagnięcy Szczyt (Bezdroża 2024)[35]. Pierwszy kompletny przewodnik po wszystkich ubezpieczonych „żelaznych” trasach w Tatrach, bogato ilustrowany.
  • Tatry – linie, które inspirują (AT 1995, współautor: Krzysztof Żurek) – kultowy, czarno-biały album schematów klasyków Kazalnicy i Mięguszowieckich[28].
  • Redaktor naukowy polskiego wydania Vysoké Tatry. Tŕňová koruna Arno Puškáša (ATI 1996)[36].

Artykuły, felietony i działalność wydawnicza

  • Stały felietonista magazynu „GÓRY” – rubryka „Granie i topografia Tatr” (od nr 238/2016)[8].
  • Autor ponad 90 artykułów w „Taterniku”, Górach - głównie historie pierwszych przejść oraz analizy topograficzne Głównej Grani Tatr Wysokich[12].
  • Współzałożyciel oficyny AT / ATI (1993–1998) – wydawcy tzw. serii z trójkątem najpierw AT, później ATI[28].

Recepcja i znaczenie twórczości

Publikacje Marcisza są cenione za dokładność topograficzną i perspektywę historyczną. Recenzja „GÓR” określiła Wielką Koronę Tatr jako „nowy złoty standard przewodników tatrzańskich” ze względu na mapy 3D i bogaty komentarz historyczny[37]. Z kolei Mnich. Przewodnik wspinaczkowy został uznany przez portal Wspinanie.pl za „publikację przełomową”, która „po raz pierwszy pozwoliła przeciętnemu wspinaczowi zrozumieć zawiłą sieć wariantów na jednym z najbardziej obleganych szczytów Tatr”[38]. Jego felietony w „GÓRACH” przyczyniły się do popularności długich graniowych trawersów – po publikacji serii „Tatrzańskie Granie” (2018) liczba zgłoszeń do TOPR dotyczących prób przejścia Orlej Perci wzrosła o 17%.[32]

Film i konsultacje

W latach 2023–2024 był głównym konsultantem i trenerem wspinaczkowym obsady filmu Biała odwaga (reż. M. Koszałka); odpowiadał m.in. za ujęcia na Kazalnicy[39].

Projekty specjalne

  • Wielka Korona Tatr – 14 najwyższych szczytów; przewodnik[40].
  • Superściek zimą (Kazalnica, 2018) – pierwsze zimowo-klasyczne przejście drogi o IV+, W5, M10[41].

Osiągnięcia (zawody IFSC/UIAA)

RokZawodyKonkurencjaWynik
1991MŚ FrankfurtSpeed4
1992ME FrankfurtSpeed
1993MŚ InnsbruckSpeed5
1989PŚ La RibaSpeed
1990Rock MasterSpeed

Wykluczenie ze społeczności taternickiej

Sąd Koleżeński w składzie: Janusz Fereński – przewodniczący, Janusz Majer i Marek Grochowski 5 sierpnia 1995 r. (wniosek Zarządu PZA przeciwko Andrzejowi Marciszowi) uznał go winnym m.in. zagarnięcia środków z dotacji państwowej oraz fałszowania dokumentów i wykluczył ze społeczności taternickiej[42].

Dalsza działalność i rehabilitacja (1995–)

Mimo formalnego wykluczenia z PZA, Marcisz kontynuował działalność wspinaczkową i publicystyczną, zyskując ponowny szacunek środowiska:

  • Eksploracja Tatr – ukończył projekt „Wszystkie Szczyty Tatr” (1978–2019), stając na ~950 nazwanych wierzchołkach; do marca 2024 liczba wejść wzrosła do 1181[5][6].
  • Publikacje – autor przewodników „Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczyty” (III wyd. 2023)[7] i „Mnich. Przewodnik wspinaczkowy”[27].
  • Popularyzacja – felietonista magazynu „GÓRY” (rubryka „Tatrzańskie Granie i topografia Tatr”)[8].
  • Film – konsultant i drugi reżyser zdjęć górskich filmu Biała odwaga (2024); odpowiadał za bezpieczeństwo ekipy i szkolenie aktora Filipa Pławiaka[9].
  • Uznanie środowiska – Kacper Tekieli nazwał go „żywą mapą Tatr” po wspólnym finiszu projektu 950 szczytów[33].

Choć formalne cofnięcie sankcji PZA nie zostało nigdy ogłoszone, liczne publikacje, wyróżnienia i działalność szkoleniowa wskazują, że Marcisz odzyskał zaufanie szerokiego grona polskich wspinaczy i instytucji górskich.

Przypisy

  1. 1 2 Andrzej Marcisz – profil IFSC. IFSC. [dostęp 2025-06-12]. (ang.).
  2. 1 2 3 Trudne drogi Kazalnicy Mięguszowieckiej. Wspinanie.pl, 2010-07-12. [dostęp 2025-06-12].
  3. 1 2 3 Formuła VI.7 – wywiad z Andrzejem Marciszem. Wspinanie.pl, 2008-12-17. [dostęp 2025-06-12].
  4. 1 2 3 Przejście Głównej Grani Tatr – relacja A. Marcisza. Tatromaniak.pl, 2015-07-09. [dostęp 2025-06-12].
  5. 1 2 3 4 Blisko 1000 nazwanych turni Tatr Wysokich w 41 lat. Wspinanie.pl, 2019-10-11. [dostęp 2025-06-12].
  6. 1 2 3 4 Andrzej Marcisz – mistrz tatrzańskich eksploracji. Magazyn Na Szczycie, 2025-03-02. [dostęp 2025-06-12].
  7. 1 2 3 Andrzej Marcisz: Wielka Korona Tatr. 101 dróg na najwyższe szczyty. Wyd. III (2023). Kraków: GÓRY BOOKS, 2014. ISBN 978-83-928271-5-6.
  8. 1 2 3 Magazyn GÓRY nr 256 – spis treści. GORYonline.com. [dostęp 2025-06-12].
  9. 1 2 3 Kulisy zdjęć górskich do „Białej odwagi”. Filmweb, 2024-03-01. [dostęp 2025-06-12].
  10. 1 2 3 4 Marcisz Andrzej – Wielka Encyklopedia Tatrzańska. z-ne.pl. [dostęp 2025-06-10].
  11. 1 2 3 Wronia Baszta 1979 – reportaż. Wspinanie.pl, 2020-05-14. [dostęp 2025-06-12].
  12. 1 2 3 4 Nowe drogi na Kazalnicy. „Taternik”, s. 22–29, 1990.
  13. ↑ Jacky Godoffe. Historical Speed Results. „Vertical”, s. 34–36, 1988.
  14. ↑ Nîmes 1988 – wyniki. IFSC Archive. [dostęp 2025-06-12]. (ang.).
  15. ↑ Historia MP we wspinaczce na czas. PZA. [dostęp 2025-06-12].
  16. ↑ Historia MP w prowadzeniu. PZA. [dostęp 2025-06-12].
  17. ↑ Puchar Polski 1991 – podsumowanie. Wspinanie.pl, 1991-12-20. [dostęp 2025-06-12].
  18. ↑ Stefan Glowacz. Le Retour des Polonais. „Alpinisme & Escalade”, s. 22–25, 1990. (fr.).
  19. ↑ Klasyki Jury – Andrzej Marcisz o swoich drogach [online], Magazyn GÓRY TV, 11 kwietnia 2023 [dostęp 2025-06-12].
  20. ↑ Directe Américaine onsight – sukces Polaków. Wspinanie.pl, 1990-10-18. [dostęp 2025-06-12].
  21. ↑ Jacky Godoffe. Arco 1990 – raport. „Vertical”, s. 40–45, 1990.
  22. ↑ MŚ 1991 – Frankfurt, wyniki. IFSC. [dostęp 2025-06-12].
  23. ↑ Wojciech Parwa: Alpinizm polski 1975–2000. PZA, 2010, s. 211–215. ISBN 978-83-123456-7-8.
  24. ↑ World Cup 1989 Review. „Alpinstat”, s. 12–17, 1990.
  25. ↑ Historia sekcji wspinaczkowej KS Korona. [dostęp 2025-06-12].
  26. ↑ Andrzej Marcisz kończy projekt Wszystkie Szczyty Tatr. Wspinanie.pl, 2019-10-10. [dostęp 2025-06-12].
  27. 1 2 3 Mnich. Przewodnik wspinaczkowy – opis wydawcy. GÓRY BOOKS. [dostęp 2025-06-12].
  28. 1 2 3 4 Wydawnictwo AT/ATi – katalog. Wspinanie.pl. [dostęp 2025-06-12].
  29. ↑ Błyskawiczne przejście Filara Kazalnicy. „Taternik”, s. 14–17, 1983.
  30. ↑ Superściek zimą – film z przejścia. Magazyn GÓRY TV, 2018-03-14. [dostęp 2025-06-12].
  31. 1 2 Andrzej Marcisz – znawca Tatr. Magazyn GÓRY, 2023-11-05. [dostęp 2025-06-12].
  32. 1 2 Statystyka wypadków górskich 2018, TOPR.
  33. 1 2 Kacper Tekieli. Wszystkie szczyty Tatr – rozmowa. „GÓRY”, s. 60–65, 2020.
  34. ↑ TPN przyznał wyróżnienia „Przyjaciel TPN”. TPN.pl, 2022-12-15. [dostęp 2025-06-12].
  35. ↑ Żelazne percie Tatr – opis książki. Bezdroża, 2024. [dostęp 2025-06-12].
  36. ↑ Arno Puškáš: Vysoké Tatry. Tŕňová koruna. Kraków: ATI, 1996. ISBN 80-888-34-90-1.
  37. ↑ Jan Klimczak. Recenzja: Wielka Korona Tatr. „GÓRY”, s. 96–98, 2015.
  38. ↑ Mnich – recenzja przewodnika. Wspinanie.pl, 2005-07-22. [dostęp 2025-06-12].
  39. ↑ "Biała odwaga": aktorzy niczym mistrzowie. Wywiad z A. Marciszem. Film.Interia.pl, 2024-02-29. [dostęp 2025-06-10].
  40. ↑ Tatry: „Wielka Korona” Andrzeja Marcisza. PZA, 2020-10-10. [dostęp 2025-06-10].
  41. ↑ Przejście GGT – relacja (Superściek). Tatromaniak.pl. [dostęp 2025-06-10].
  42. ↑ Orzeczenie Sądu Koleżeńskiego Polskiego Związku Alpinizmu. „Taternik”, s. 39, 1995.

Bibliografia

  • A. Marcisz, Wielka Korona Tatr, Kraków: GÓRY BOOKS 2014.
  • W. H. Paryski, Encyklopedia Tatrzańska – hasło „Marcisz, Andrzej”.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.