Anna Olimpia Mostowska

Anna Olimpia Mostowska

Anna Olimpia Radziwiłl

Data i miejsce urodzenia	styczeń 1759 Żyrmuny
Data i miejsce śmierci	4 grudnia 1813 Zasław
Narodowość	polska
Dziedzina sztuki	literatura piękna
Epoka	preromantyzm
Ważne dzieła
Astolda, Strach w Zameczku, Zamek Koniecpolskich

Anna Olimpia Mostowska (ur. styczeń 1759 w Żyrmunach, zm. 4 grudnia 1813 w Zasławiu^[1]) – polska preromantyczna powieściopisarka, tłumaczka, malarka, prekursorka gotycyzmu w literaturze polskiej.

Narodziny

Anna z Radziwiłłów Mostowska urodziła się w styczniu 1759 roku w Żyrmunach jako córka Stanisława Radziwiłła i Karoliny z Pociejów.

Ślub z Dominikiem Przeździeckim

Michał Hieronim Radziwiłł, sygnatariusz układu o rozbiorze Polski, który był z Mostowską związany rodzinnie – jako szwagier jej pierwszego męża, Dominika Przeździeckiego – już w 1772 roku rozpoczął działania w sprawie zaślubin Dominika i Anny, w związku z czym w 1778 roku wystarał się dla osiemnastoletniego Przeździeckiego o przywilej królewski, nadający mu pełnoletniość. Starania w sprawie tego ożenku potwierdza list matki Mostowskiej, Karoliny z Pociejów Radziwiłłowej, z 23 sierpnia 1777 roku. Młodzi małżonkowie osiedli w dobrach Przeździeckich w Zasławiu na Litwie, w powiecie mińskim^[2]. Wiosną 1779 roku Przeździeckim urodził się w Wilnie syn Michał^[3]. W 1782 roku Przeździecki zmarł w wieku dwudziestu dwóch lat. Dwa lata później, 3 marca, Anna zrzekła się opieki nad Michałem na rzecz Michała Hieronima Radziwiłła.

Ślub z Tadeuszem Mostowskim

W 1787 roku Anna wyszła za mąż za siedem lat młodszego od siebie Tadeusza Antoniego Mostowskiego. Kajetan Koźmian w Pamiętnikach wysnuł przypuszczenie, że małżeństwo to było dla Mostowskiego sposobem na wzmocnienie pozycji, bowiem zapewne staraniem Radziwiłłów został on kasztelanem raciąskim i zasiadł w senacie^[4]. Mostowski zasłynął szybko jako literat, publicysta, polityk, wydawca,minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Pochodził z rodziny o ambicjach i tradycjach intelektualnych, uczył się w Collegium Nobilium i we Francji, pełnił wiele funkcji państwowych. Udzielał się także bardzo aktywnie w życiu kulturalnym: w latach 1791-1792 wraz z Julianem Ursynem Niemcewiczem i Józefem Weyssenhoffem wydawał „Gazetę Narodową i Obcą”, należał do założycieli Towarzystwa Iksów. Swe teksty ogłaszał w „Gazecie Korespondenta Warszawskiego”, „Gazecie Warszawskiej” i „Nowym Pamiętniku Warszawskim”^[5]. Koźmian wskazał na jeszcze jedną cechę, z której Mostowski był znany, nazywając go „polskim Lovelasem”. Opisał męża Anny jako wyróżniającej go urody ministra, kojarzonego z wieloma kochankami^[6]. Jan Gebethner natomiast określił go jako myśliciela oraz człowieka lubiącego zatracać się w rozkoszy^[7].

Z zachowanych o małżeństwie Mostowskich informacji wynika, że od początku nie było ono dla Tadeusza związkiem opartym na miłości, lecz wypływającym z niejasnej do końca kalkulacji. Z racji na przymioty charakteru, urody i sposób bycia już wkrótce po ślubie nie potrzebował protekcji żony, pozostając w zażyłych kontaktach z bardziej od niej wpływowymi kobietami. Nie uzyskawszy jeszcze z Anną rozwodu, ożenił się z młodszą od pierwszej żony o pokolenie Marią Potocką, z którą romansował już od kilku lat^[8]. Jako datę metryki ślubnej Gebethner podał 4 marca 1804 roku^[9]. Stosunek Mostowskiego do pierwszej żony był lekceważący,podczas gdy ona konsekwentnie i do końca zabiegała o utrzymanie ich małżeństwa. Gebethner zauważył, że Mostowski w zapiskach tylko raz wspomina o pierwszej żonie – w 1794 roku – podczas gdy nazwiska innych kobiet, z którymi utrzymywał kontakty, pojawiają się często^[10]. Jednorazowe wzmiankowanie o żonie miało wszakże związek z jej staraniami, aby uwolnić Mostowskiego z więzienia^[11].

Wiadomo też, że pisarka w latach 1792–1794 podróżuje do Rzymu, Drezna i Petersburga. Część wojaży odbywa z mężem, który w trakcie wojażu powraca na kilka miesięcy do Warszawy. W 1794 roku udają się razem do posiadłości Mostowskiego we Francji, gdzie pozostają najprawdopodobniej do 1802 roku, kiedy jego związek z Potocką jest już w zaawansowanej fazie. Bez wątpienia jednak małżeństwo z Mostowskim rozbudza w Annie ambicje, poszerza jej znajomości i horyzonty, finalnie skutkując pochwyceniem za pióro. W liście z 3 listopada 1805 roku, a zatem już po rozwodzie i ponownym ożenku Mostowskiego, wileńska dama prosi Zawadzkiego, by wystarał się dla niej o powieści byłego męża. Z kolei 28 sierpnia 1806 roku oznajmia, że powieści Mostowskiego dodają jej odwagi. Po rozwodzie nadal śledzi jego karierę, czyta wydawane przez niego książki, czyniąc z nich punkt odniesienia dla swoich dokonań literackich^[12].

Okres powieściopisarstwa

Po rozstaniu z Mostowskim, Anna, być może zmuszona sytuacją finansową, pragnąca niezależności, być może rozbudzona życiem intelektualno-literackim byłego męża zaczęła parać się pisaniem. Współpraca pisarki z wileńskim drukarzem Józefem Zawadzkim rozpoczyna się prawdopodobnie w 1805 roku od wydawanych u niego w latach 1805–1806 Moich rozrywek, Mostowskiej, na które składały się następujące powieści: Strach w Zameczku; Posąg i Salamandra (tłumaczenie utworu Christopha Martina Wielanda) (w pierwodruku zamieszczone jako t. I), Matylda i Daniło; Cudowny szafir (tłumaczenie utworu Stéphanie Félicité de Genlis, w pierwodruku zamieszczone jako t.II), Zamek Koniecpolskich; Nie zawsze tak się czyni, jak się mówi (powieść zainspirowana Próbą Augusta Lafontaine’a) (w pierwodruku zamieszczone jako t.III). W 1807 roku również w drukarni Zawadzkiego ukazuje się obszerna powieść historyczna w dwóch tomach pt. Astolda, natomiast w 1809 roku w Wilnie, ale już w Drukarni Diecezjalnej, wydaje Mostowska Zabawki w spoczynku po trudach, które pomieściły pięć powieści o tytułach: Pokuta (tłumaczenie utworu La Faire pénitente de Genlis); Historia filozoficzna Adyla; Sen wróżbitny (tłumaczony z francuskiego); Miłość i Psyche (translacja bajki Apulejusza); Lewita z Efraim (trawestacja dramatu Napoleona Lemerciere’a)^[13].

13 września 1805 roku, Mostowska świadoma, że jej powieści sprzedają się dobrze i szybko, zachęca wydawcę, by śmiało drukował do dwóch tysięcy egzemplarzy „[…] bo nawet każdy ekonom, każdy czytać umiejący człowiek na wsi kupi”^[14]. Wypowiedź ta rzuca światło na tendencje czytelnicze owych czasów: nakład dwóch tysięcy egzemplarzy nie jest mały, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę, że nazwisko Anny Mostowskiej jest na rynku wydawniczym nowością, ponadto nie wyklucza dodruków i poświadcza duże zainteresowanie „czytelnic”, do których Mostowska swe powieści adresuje. Kobietom, czytelnicom, dedykuje swe „zabawki” chociażby we Wstępie do Pokuty, w Amorze i Psyche oraz w Astoldzie.

Mimo wysiłków autorki, współpraca z Zawadzkim nie idzie w planowanym przez nią kierunku. Wiosną 1807 roku, zdenerwowana, upomina go ponownie, aby oddał jej należny na mocy umowy procent, na który czeka już półtora roku i zaznacza, że należą się jej także odsetki, jakie pieniądze te mogłyby wypracować. Po raz ostatni prosi, ostrzegając tym razem, że będzie zmuszona odwoałać się do rygorów prawa. Można przypuszczać, że zakończenie korespondencji z wileńskim drukarzem, jak również całej współpracy – Mostowska już nic u niego nie wydała – ma związek właśnie z tym konfliktem. Zapewne ze względu na konflikt z Zawadzkim o finanse, ostatnie z zachowanych przedsięwzięć Mostowskiej, tom powieści pt. Zabawki w spoczynku po trudach, zostały wydane, jak była mowa, w 1809 roku w Drukarni Diecezjalnej^[15].

Śmierć i pogrzeb

Mostowska zmarła 4 grudnia 1813 roku w Zasławiu. Jej pogrzeb obył się tamże 16 stycznia 1814 roku^[16].

Mostowska była kobietą ambitną. Pretendowała do grona członków honorowych Uniwersytetu Wileńskiego w sekcji literatury i sztuk pięknych. Zarekomendował ją rektor uniwersytetu, Hieronim Strojnowski, przedstawiając jakoswą przyjaciółkę, autorkę i malarkę. Józef Frank poparł tę kandydaturę, wiedząc, że w Italii kobiety mogły ubiegać się nawet o katedry profesorskie. W tym momencie wydarzyła się sytuacja, która przywoływana jest w anegdotach o Mostowskiej. Kurator uniwersytetu, Jędrzej Śniadecki zapytany przez Strojnowskiego o zdanie w sprawie członkostwa kobiety, odparł, że je poprze, byle niewiasta była piękna. Wtedy zgromadzeni w sali profesorowie wybuchnęli śmiechem. Frank skomentował sytuację tak, że ponieważ tego przymiotu wieleńska dama była pozbawiona, rektor nie miał odwagi dalej mówić o sprawie. Kilka dni później Frank otrzymał od Mostowskiej list, w którym dziękowała mu za łaskawe poparcie jej kandyda- tury, stwierdziła, że chciałaby być jego kolegą (sic!) i wyraziła zwątpienie, czy uda się to przeprowadzić. Argumentowała^[17]:

Prawdopodobnie ten surowy Uniwersytet nie zechce kobiety, chyba że pańska uprzejmość rzuci płomień wesołości na zachmurzone czoła waszych milczących uczonych,zmusi ich zmienić zdanie, i przekona, że mądrość, jakkolwiek bardzo szacowna, jestniczem bez wdzięku. Wdzięk ten, wierny towarzysz mojej płci, będzie stronił od nudnego tłumu, który pragnie zabronić nam posiadać rozum i talent i nie zajrzy do świątyni, w której nam nie wolno być kapłankami. – Nie tak postępowali filozofowie starożytni^[18].

Oprócz pisania powieści, jak wiemy z listów Mostowskiej do Zawadzkiego, pisała ona aryjki do swoich utworów, rysowała kopersztychy, występowała w teatrze de societé w Fedrze w tłumaczeniu Franciszka Ksawerego Chomińskiego, a także pisała tragedie, które wystawiano w teatrze^[19].

3 listopada 1805 roku Mostowska donosi wydawcy, że za tydzień otrzyma on tłumaczenie pt. Posąg i Salamandra oraz rysunek do powieści Zamek Koniecpolskich, w malowaniu którego pomagał jej Jan Rustem. Rustem jest przyjacielem wileńskiej damy, malarzem i portrecistą wileńskim, wykształconym u Marcello Bacciarellego i Jana Piotra Norblina de la Gourdaine, a także profesorem sztuki rysunku na Uniwersytecie Wileńskim^[20]. Mostowska także brała lekcje rysunku u Rustema.

Mostowska zna biegle francuski i niemiecki, być może również podstawy angielskiego. Pozwala jej to na wyzyskiwanie na rzecz własnych tekstów powieści zachodnioeuropejskich, z których wiele czyta w oryginalnych językach^[21].

Mostowską charakteryzuje ciekawość nowości wydawniczych i literackich trendów. 6 listopada1805 roku prosi wydawcę, aby „zamienił książkę pod tytułem Les crimes del’amour na inny jaki romans, który by był bardzo straszny: niech tam będą strachy, zamki et force squelettes, et souterrains. A ponieważ Les crimes de l’amour mają cztery tomy, proszę więc, aby zamieniony romans tyle zawierał"^[22]. Mostowska czytała Apulejusza, Ludovica Ariosta, Marie de La Fayette, Stéphanie Félicité de Genlis, Homera, Horacego, Hezjoda, Aleksandra Gwagina, Marcina Kromera, Lafontaine’a, Charlesa Montesquieu, Pliniusza Młodszego, markiza Donatiena de Sade’a, Ann Radcliffe, Jeana Baptiste’a Racine’a, Marie Jeanne Riccoboni, Torquata Tassa, Wergiliusza, Christopha Martina Wielanda, Voltaire’a. Jest stałą klientką księgarni Piotra Horna, regularnie wysyłającej jej zamówione pozycje, wśród których znajdowała się też „Gazeta Warszawska”. U Zawadzkiego zamawia natomiast romanse^[23].

Działalność Mostowskiej na polu kultury obejmowała również mecenat artystyczny. Wiadomo, że roztoczyła swój patronat nad Józefem Oleszkiewiczem, który zapisał się w polskiej historii sztuki jako ceniony malarz obrazów historycznych, religijnych, mitologicznych i portretów. Antoni Andrzejowski wspominał, że: „(...) najwięcej przyczyniła się do rozwinięcia [jego] talentu (...) pani Mostowska, jedna z pierwszych magnatek litewskich, wysoce uczona i utalentowana dama. Pod jej okiem młody artysta miał pole obszerne doskonalenia się w malarstwie i nabycia nauk i wiadomości potrzebnych prawdziwemu artyście”. Pisarka zarekomendowała go bowiem Franciszkowi Smuglewiczowi i Janowi Rustemowi, u których pobierał nauki na Wydziale Sztuk Pięknych w Wilnie. Następnie zaś wyjechał do Paryża, gdzie studiował w École des Beaux-Arts między innymi u Jacques'a Louisa Davida. Pod jej opieką  pozostawał również Jan Renner, który zasłynął jako znakomity pianista, kompozytor i pedagog. W poświęconym mu wspomnieniu pośmiertnym pisano: „Hrabina z Radziwiłłów Mostowska, zwyczajem panów polskich, a szczególniey Radziwiłłowskiego domu, lubiących utalentowanych cudzoziemców do kraju sprowadzać, młodzieńca Rennera, w 1802 roku, opuszczając Wiedeń, zabrała z sobą i do swoich dóbr Zasławia, w Guberni Mińskiey, przywiozła. Tu Renner, ledwo 15 lat naówczas mający, przez applikacyą, pod okiem troskliwem swojey opiekunki, nabył w krótkim przeciągu czasu znajomości języka polskiego i tak postąpił w muzyce, iż podczas zjazdów obywatelskich do Mińska, na wybory lub kontrakta, dawał koncerty na fortepianie, zawsze powszechnemi oklaskami i zachęcającemi uwielbieniem przyjęte”^[24].

Wpływ Mostowskiej na romantyzm w jego wczesnej fazie sygnalizowała także Barbara Czwórnóg-Jadczak, akcentując nowatorskie interpretowanie wąt- ków miłosnych oraz gotyckie inklinacje wileńskiej pisarki^[25]. Wprowadzone przez Mostowską, a wywiedzione z tradycji literatury zachodnio-europejskiej, pomysły literackie przeniknęły do rekwizytorni motywów romantycznych. Juliusz Kleiner uznał, że idea połączenia rodzimego pogaństwa z początkami chrześcijaństwa i klasycyzmem została wprowadzona przez Mostowskąjako pierwszą celowo i świadomie. Później znalazła się na przykład w Lilii Wenedzie Juliusza Słowackiego. Zdaniem uczonego, Balladyna Słowackiego powstała najprawdopodobniej pod wpływem lektury Matyldy i Daniły, Świtezianka Adama Mickiewicza mogła być inspirowana Posągiem i Salamandrą, natomiast Malwina Marii Wirtemberskiej Astoldą^[26].

• 1806 Moje rozrywki

Tom I: Strach w Zameczku; Posąg i Salamandra^[27] (tłumaczenie utworu Christopha Martina Wielanda);

Tom II: Matylda i Daniło^[28]; Cudowny szafir^[29] (tłumaczenie utworu Stéphanie Félicité de Genlis);

Tom III: Zamek Koniecpolskich^[30]; Nie zawsze tak się czyni, jak się mówi^[31] (powieść zainspirowana Próbą Augusta Lafontaine’a);

• 1807 Astolda^[32][33]
• 1809 Zabawki w spoczynku po trudach^[34]

1. Pokuta (tłumaczenie utworu La Faire pénitente Stéphanie Félicité de Genlis);
2. Historya filozoficzna Adyla;
3. Sen wróżebny (tłumaczony z francuskiego);
4. Miłość i Psyche (tłumaczenie bajki Apulejusza);
5. Lewita z Efraim (trawestacja dramatu Napoleona Lemercière'a).

• Monika Urbańska, Anna Mostowska. Powieści, listy, Łódź 2014.
• Anna Mostowska, Moje rozrywki. Powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022.

• Jan Gebethner, Poprzedniczka romantyzmu. Anna Mostowska, Kraków 1916.
• Zuzanna Hanuszewicz, Anna Mostowska – preromantyczna protofeministka, „Czasopismo Naukowe Instytutu Studiów Kobiecych” 2022, nr 2(13), s. 103-115.
• Agnieszka Łowczanin, A Dark Transfusion: The Polish Literary Response to Early English Gothic. Anna Mostowska Reads Ann Radcliffe, Berlin 2018.
• Anna Mostowska, Moje rozrywki. Powieści, pod red. Jarosława Ławskiego, Białystok 2022.
• Weronika Pawlik-Kwaśniewska, „Strach w Zameczku” Anny Mostowskiej jako narracja destabilizująca, [w:] Być w mniejszości. Być mniejszością, red. Tomasz Kaczmarek, Joanna Raźny, Łódź 2019, s. 35-43.
• Katarzyna Puzio, „Niegotyckie” zamki gotyckich powieści? (Z twórczości Anny Mostowskiej), „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska Lublin-Polonia, sectio FF” 2002/2003, t. 20/21, s. 1-19.
• Monika Urbańska, Anna Mostowska. Powieści, listy, Łódź 2014.
• Monika Urbańska, Problem winy i kary w twórczości Anny Mostowskiej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2009, nr 12, s. 85-94
• Monika Urbańska, Zapisać się dobrze w pamięci – listy Anny Mostowskiej do Józefa Zawadzkiego, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2011, nr 14, s. 62-71.
• Agnieszka Śniegucka, Zjawy i ruiny społecznie użyteczne. O problematyce wartości w prozie Anny Mostowskiej, Łódź 2007.
• Agnieszka Śniegucka, Skąd się biorą duchy, czyli o stosunku Mostowskiej do powieści grozy, „Prace Polonistyczne. Studies in Polish Literature” 1995, nr 50, s. 177-196.
• Agnieszka Śniegucka, „Astolda” Anny Mostowskiej. W kierunku eposu, [w:] Na przełomie Oświecenia i Romantyzmu. O sytuacji w literaturze polskiej lat 1793–1830, red. Piotr Żbikowski, Rzeszów 1999, s. 207-218.
• Agnieszka Śniegucka, Teofila Morawska – narodziny legendy o kobiecie rycerzu, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9, s. 109-115.
• Dorota Vincůrková, Pozostałości kultury oralnej w powieściach Zamek Koniecpolskich oraz Matylda i Daniło Anny Mostowskiej, „Meluzyna. Dawna Literatura i Kultura” 2015, nr 2(3), s. 79-93.
• Dorota Vincůrková, Wpływ egzemplów barokowych na wyobraźnię twórczą Anny Mostowskiej na przykładzie powieści „Zamek Koniecpolskich” oraz „Matylda i Daniło”, „Meluzyna. Dawna Literatura i Kultura” 2015, nr 1(2), s. 59-72.

• Dzieła Anny Olimpii Mostowskiej w bibliotece Polona