Artur Maruszewski

Artur Tomasz Maruszewski

Ksawery

pułkownik dyplomowany piechoty
Data i miejsce urodzenia	21 grudnia 1886 Warszawa, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci	6 grudnia 1945 Kirkcaldy, Wielka Brytania
Przebieg służby
Lata służby	od 1914
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Wojsko Polskie
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	5 Pułk Piechoty (LP) Dowództwo KOP Pułk KOP „Czortków”
Stanowiska	szef sztabu KOP dowódca pułku
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa kampania wrześniowa
Odznaczenia

Artur Tomasz Maruszewski, ps. „Ksawery” (ur. 21 grudnia 1886 w Warszawie, zm. 6 grudnia 1945 w Kirkcaldy) – polski działacz niepodległościowy, pułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, piłsudczyk, wojewoda tarnopolski, poznański, wileński, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Syn Teofila i Teodozji z Mierzyńskich, urodzony 21 grudnia 1886 w Warszawie^[1], w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnym mieście, ale do matury nie doszedł, gdyż został relegowany z gimnazjum za udział w strajku szkolnym 1905. Naukę kontynuował na Krymie w mieście Kercz, gdzie zdał egzamin dojrzałości, po czym podjął studia prawa na uniwersytetach w Kazaniu i Kijowie. Tam zaangażował się w pracę korporacji studenckich o zabarwieniu socjalistycznym. Od 1908 był członkiem Związku Walki Czynnej i Organizacji Bojowej PPS^[2]. W 1910 odbył letni kurs Szkoły Partyjnej PPS i podstawowe wyszkolenie wojskowe w Krakowie, po czym działał w Kijowie, co skończyło się aresztowaniem i zesłaniem w głąb Rosji. Po powrocie do Krakowa w 1912 podjął studia na UJ, jednocześnie odbywając kurs oficerski „Strzelca”.

Po wybuchu I wojny światowej, 6 sierpnia 1914 wstąpił do Legionów Polskich^[2], gdzie początkowo służył w 3 kompanii 5 baonu, a następnie 2 kompanii 5. Pułku Piechoty^[2] w składzie I Brygady^[3], gdzie w 1916 awansował z podoficera na podporucznika. Jednocześnie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, gdzie został komendantem Okręgu IX^[2]. Po tzw. kryzysie przysięgowym został w 1917 osadzony w obozie dla internowanych w Szczypiornie pod Kaliszem. Tu poznał przyszłą żonę Alicję ze Sztarków (pseudonim w POW „Hanka”). Jako oficer byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego reskryptem Rady Regencyjnej z 25 października 1918 został przydzielony do podległego jej Wojska Polskiego w randze podporucznika^[4]. Za postawę wykazaną podczas walk, 17 maja 1922 został odznaczony orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy^[5], a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.:

W listopadzie 1918 wstąpił do Wojska Polskiego i walczył jako porucznik w 1 i 5 pp. W latach 1920–1921 był słuchaczem I Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie^[7]. Kurs ukończył z wyróżnieniem i przydzielony został do Oddziału I Sztabu Generalnego, w którym objął stanowisko szefa Wydziału Mobilizacyjnego. Z dniem 31 października 1926 przeniesiony został do Korpusu Ochrony Pogranicza na stanowisko szefa sztabu^[8]. Obowiązki szefa sztabu przejął od ppłk. SG Juliusza Ulrycha. 12 kwietnia 1927 awansował na podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 i 40. lokatą w korpusie oficerów piechoty. W lipcu 1929 został dowódcą Pułku KOP „Czortków”. 21 grudnia 1932 został awansowany na pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1933 roku i 5. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[9]. Z dniem 10 października 1933 został przeniesiony w stan nieczynny, bez prawa do poborów^[10].

W październiku 1933, po przeniesieniu w stan nieczynny, rozpoczął błyskotliwą karierę w administracji państwowej. Pełnił kolejno funkcje wojewody: tarnopolskiego^[1] (21 X 1933 – 15 I 1935), poznańskiego (16 I – 23 VI 1935 i 29 X 1935 – 19 V 1939, w międzyczasie pracował w MSW) i wileńskiego (19 V – 18 IX 1939). Styl jego pracy zwierzchnik, premier Felicjan Sławoj Składkowski scharakteryzował następująco^[11]: ...droga uzgadniania i współpracy urzędu wojewódzkiego z czynnikami samorządowymi i społecznymi w terenie województwa. Ten sposób pracy, powolny lecz pewny, stosowało z mniejszym lub większym powodzeniem kilku wojewodów.

19 września 1939, trzeciego dnia agresji ZSRR na Polskę, Armia Czerwona stanęła u bram Wilna. Wraz z dużą grupą działaczy sanacyjnych (m.in. Aleksandrą Piłsudską i Aleksandrem Prystorem), którzy wiedzieli co ich czeka gdyby dostali się w ręce bolszewików, Maruszewski przedostał się do Kowna, ówczesnej stolicy Litwy. Udało mu się uratować przed grabieżą złoto i waluty Banku Polskiego w Wilnie, które natychmiast zdeponował u płk. Mitkiewicza, polskiego attaché wojskowego w Kownie. Z Kowna Maruszewskiemu udało się przedostać przez Szwecję i Holandię do Paryża i stamtąd do Londynu. Popierany przez byłego współpracownika gen. Zająca Maruszewski starał się bezskutecznie o przydział do Polskich Sił Zbrojnych, ale spotkał się ze stanowczą odmową gen. Sikorskiego. Resztę życia spędził w niedostatku. Pochowany został na cmentarzu Corstorphine Hill w Edynburgu^[12].

Z Alicją ze Sztarków (której siostra Inez była pierwszą żoną Juliusza Ulrycha) Artur Maruszewski miał dwóch synów, Wojciecha Witolda (1920–2008) i Jana Artura Juliusza^[7] (1925–2007), którzy pozostali na emigracji.

Był także poczytnym pisarzem zajmującym się historią wojskowości, napisał m.in. pracę Ochrona granic w dawnej Polsce i dzisiaj (1–2, Warszawa 1936). Żona Alicja była autorką książki Wspomnienia o opiece kaliskiej Ligi Kobiet nad więźniami Szczypiorna^[13].

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6611 – 17 maja 1922^[5][14][15]
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
• Krzyż Niepodległości – 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[16][2]
• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1927^[17][2]
• Krzyż Walecznych trzykrotnie^[2]
• Złoty Krzyż Zasługi (19 marca 1931^[18][2], 1938^[19])
• Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921^[2][20]
• Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości^[2][20]
• Odznaka „Za wierną służbę”^[20]
• Państwowa Odznaka Sportowa^[20]
• Odznaka Strzelecka^[20]
• Krzyż Oficerski Orderu Świętego Sawy (Jugosławia)^[2]
• Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja)

• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-05-21].
• Papiery rodzinne (Kalisz i Londyn).
• Polski Słownik Biograficzny. T. XX. Wrocław, etc. 1970.
• Felicjan Sławoj Składkowski, Nie ostatnie słowo oskarżonego, Warszawa 2003.
• Maruszewski Artur Tomasz. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.37-2731 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-08-18].

• Publikacje Artura Maruszewskiego w serwisie Polona.pl