Atalia (sztuka)

Atalia

Athalie

Aktorka w roli Atalii (ok. 1850–1859)
Autor	Jean Baptiste Racine
Rodzaj dramatu	tragedia
Liczba aktów	5
Prapremiera	5 stycznia 1691
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania	Maison royale de Saint-Louis
Język	francuski

Atalia (fr. Athalie) – pięcioaktowa sztuka z 1691 pióra Jeana Baptiste’a Racine’a, będąca ostatnią tragedią w jego dorobku. Opisywana jako arcydzieło, a także stawiana za przykład talentu Racine’a. Prapremiera miała miejsce 5 stycznia 1691 w Maison royale de Saint-Louis w Saint-Cyr-l’École.

Po sukcesie tragedii Estera z 1689, w 1691 Jean Baptiste Racine opublikował Atalię, nową sztukę o tematyce biblijnej, przeznaczoną dla uczniów Maison royale de Saint-Louis, utworzonej przez Madame de Maintenon w Saint-Cyr-l’École^[1].

Opracowano na podstawie materiału źródłowego^[2][3][4]:

Atalia, wdowa po królu Judy Joramie, rządzi krajem i uważa, że wymordowała pozostałą resztę rodziny królewskiej. Porzuciła religię izraelską na rzecz kultu Baala. Jednak wnuk zmarłego króla, Joasz, został uratowany przez żonę arcykapłana.

• Akt 1 – Jojada, żydowski arcykapłan, zapewnia Abnera, oficera wojskowego, że udzieli wsparcia ewentualnemu potomkowi króla Judy, jeśli ten się pojawi. Następnie zgadza się ze swoją żoną Joszebą ujawnić istnienie Joasza i zdetronizować Atalię, przywracając w ten sposób krajowi prawdziwą religię.
• Akt 2 – Atalia udaje się do żydowskiej świątyni, gdzie znajduje niemowlę, które widziała we śnie (nie wie, że tym dzieckiem jest Joasz i że został on wychowany przez Jojada w religii żydowskiej). Prosi Jojada, aby przyprowadził dziecko i zaprasza go, aby zamieszkał z nią w pałacu.

• Akt 3 – Obawiając się spisku Jojada, Atalia chce wysłać Joasza jako zakładnika. Arcykapłan przygotowuje się do ogłoszenia Joasza królem, aby przyspieszyć sprawę.
• Akt 4 – Joasz ujawnia, że ​​jest potomkiem i następcą królów Judy. Kapłani blokują Świątynię.
• Akt 5 – Atalia przygotowuje się do wyparcia rebeliantów ze Świątyni. Przychodzi po dziecko. Jojada mówi jej, że to Joasz. Na zewnątrz napastnicy wpadają w panikę i uciekają, zaś Jojada zabija Atalię.

Opracowano na podstawie materiału źródłowego^[3][4]:

• Joasz – król Judy, syn Ochozjasza
• Atalia – wdowa po Joramie, babka Joasza
• Jojada – arcykapłan żydowski
• Joszeba – ciotka Joasza, żona arcykapłana
• Zachariasz – syn Jojady
• Salomith – siostra Zachariasza
• Abner – jeden z naczelnych dowódców królów Judy
• Azariasz, Izmael – arcykapłani, lewici
• Mathan – kapłanka, wyznawczyni kultu Baala
• Nabal – powierniczka Mathan
• Agar – kobieta z orszaku Atalii

Prapremiera Atalii odbyła się 5 stycznia 1691 w Maison royale de Saint-Louis w Saint-Cyr-l’École^[4]. Po wydaniu spotkała się z krytyką moralistów. Przeciwnicy teatru w ogóle, byli oburzeni, że sztuka, nawet o wzniosłej tematyce, jest wystawiana przez pensjonariuszy pobożnej instytucji. Po śmierci Madame de Maintenon Atalię wystawiano również w teatrach publicznych, lecz nigdy nie stała się jedną z najpopularniejszych sztuk Racine’a, mimo że Voltaire uważał ją za „być może arcydzieło ludzkiego umysłu”^[6]. Charles-Augustin Sainte-Beuve stwierdził, że tragedia ta jest porównywalna z Królem Edypem pod względem piękna, „z dodatkiem prawdziwego Boga”^[7], natomiast August Wilhelm Schlegel uważał, że Atalię „ożywia boskie tchnienie”^[8]. Z kolei inni krytycy przekonywali, że poetyka dramatu w tej sztuce jest lepsza od poetyki Arystotelesa^[7].

Farmaceuta pan Homais, jeden z bohaterów powieści Pani Bovary pióra Gustave’a Flauberta z 1857, nazywa ją „najbardziej nieśmiertelnym arcydziełem francuskiej sceny” i nadaje jednej ze swoich córek imię Atalia^[7].

W latach 1751–1752 sztukę, w przekładzie Stanisława Konarskiego i Antoniego Orłowskiego, wystawiano w Collegium Nobilium pijarów w Warszawie^[9].

Po latach sztukę Racine’a, będącą ostatnią tragedią w jego dorobku, określa się mianem arcydzieła^[10][11] „jednego z największych znanych artystów literackich”^[12], a także „najbardziej dojrzałym dziełem” geniuszu Racine’a^[8].