Bałucki Rynek

W latach 50. XIX wieku ziemianin August Zawisza, właściciel obszaru, na którym miał się znaleźć rynek, podjął się założenia osady fabrycznej, noszącej nazwę Bałuty Nowe, wzorem okolicznych miejscowości, takich jak Konstantynów, Ozorków czy Aleksandrów. Upoważnił on Macieja Jarmolińskiego, Nadleśnego Lasów Rządowych Leśnictwa Wyszków, do rozkolonizowania osadnikom swoich terenów. Jarmoliński z dniem 22 października 1857 roku zawarł z Ickiem Bławatem i Ickiem Birencwajgiem, handlarzami i właścicielami domów na Starym Mieście, akt kolonizacyjny czyniący z nich administratorów tych nieruchomości.

Centralnym punktem osady został Rynek Bałucki, będący najruchliwszym punktem nowej osady ze względu na fakt, iż zbiegały się w nim zarówno Szosa Aleksandrowska, jak i stary oraz nowy Trakt Zgierski, Nabywcy parceli przy rynku byli zobligowani do budowania murowanych domów, zaś Zawisza zobowiązał się do postawienia na środku rynku studni z pompą^[2].

W latach 1863–1866 Bałucki Rynek był miejscem egzekucji powstańców styczniowych^[3], zasądzanych przez łódzki sąd wojenny^[4] i naczelnika wojennego Łodzi – Aleksandra von Broemsena^[3].

Wraz z rozwojem całej aglomeracji, przyłączenia Bałut do miasta Łodzi i rozbudowy podmiejskich traktów o kolejki wąskotorowe, spółka przewozowa za nie odpowiadająca, czyli Łódzkie Wąskotorowe Elektryczne Koleje Dojazdowe, zdecydowała się w 1910 roku wykupić obszar placu w celu wzniesienia na nim obszernego dworca tramwajowego^[5]. Ostatecznie cały dworzec tramwajowy otwarto 1 listopada 1925 roku, łącząc w ramach jednego placu trzy niezintegrowane ze sobą systemy lokalnej komunikacji szynowej w postaci systemu tramwaju miejskiego obsługiwanego przez spółkę Kolej Elektryczna Łódzka, oraz dwóch samodzielnych wąskotorowych kolejek dojazdowych do Aleksandrowa i Zgierza własności ŁWEKD^[6].

W latach 1940–1944 podczas okupacji niemieckiej plac przemianowany na Baluter Ring stał się częścią Litzmanstadt Ghetto. Na rynku i wokół niego funkcjonowały urzędy niemieckie i żydowskie^[7], w wyniku czego zawieszono funkcjonowanie dworca tramwajowego. Bałucki Rynek był odgrodzony od reszty getta, a wejście odbywało się za okazaniem przepustki. Bezpośrednio na rynku mieściła się siedziba ekspozytury niemieckiego zarządu getta (Gettoverwaltung) kierowana przez Hansa Biebowa, któremu podlegał Chaim Rumkowski z żydowską administracją getta. W barakach mieściły się biura Przełożonego Starszeństwa Żydów oraz Centralny Sekretariat, przez który Rumkowski zarządzał gettem. Od 1 października 1940 roku mieściło się tutaj również Centralne Biuro Resortów Pracy.

Po wojnie baraki zostały rozebrane^[8], a dworzec uległ likwidacji, na co wpływ miała także całkowita integracja kolejek podmiejskich z miejskim systemem tramwajowym. W okresie PRLu cały obszar placu ponownie poświęcono lokalnym handlarzom, tworząc z Targowiskiem Dolna–Ceglana jednolity kompleks handlowy.

W międzyczasie węzeł tramwajowy uległ znacznym przemianom. Dnia 5 stycznia 1957 otwarto nowy węzeł tramwajowy, tworząc w ramach Bałuckim Rynku krańcówkę uliczną^[9]. Z biegiem lat i ona uległa likwidacji, pozostawiając tramwaj od 1992 roku jedynie w biegu ulicy Zgierskiej, Bolesława Limanowskiego oraz Dolnej.

Z biegiem lat przeznaczenie placu zostało zachowane, a infrastruktura uliczna została zmodernizowana.

W latach 2008–2010 na rynku wybudowano halę targową z 270 stoiskami i 4 tys. m² powierzchni handlowej^[10], tworząc Centrum Handlowe "Bałucki Rynek".