Balaiada

Balaiada

Powstania w Ameryce Łacińskiej
Wojska rządowe wyruszające z Rio de Janeiro, 1835
Czas	1838–1841
Miejsce	Maranhão
Terytorium	Brazylia
Wynik	zwycięstwo sił rządowych
Dowódcy
Raimundo Gomes, Manuel Francisco dos Anjos Ferreira (Balaio), Cosme Bento de Chagas Luís Alves de Lima e Silva (książę Caxias)
Siły
nieznane 8 tysięcy
Straty
12 tysięcy nieznane
brak współrzędnych

Balaiada (nazywana także Guerra dos Bem-te-vis) – bunt niższych klas społecznych, który miał miejsce w prowincji Maranhão w Regionie Północno-Wschodnim Brazylii w latach 1838-41. Nazwa rewolty pochodzi od słowa „balaios” to znaczy „koszyki”, jako że wielu buntowników trudniło się wyplataniem koszy. Jeden z przywódców rebelii Manuel Francisco dos Anjos Ferreira nosił przydomek Balaio, od rzemiosła, którym się trudnił.

Po uzyskaniu niepodległości przez Brazylię w 1822 roku nastąpił okres cesarstwa. W tym czasie gospodarka prowincji Maranhão, opierająca się na uprawie bawełny, przeżywała kryzys, spowodowany konkurencją na rynku światowym, głównie ze strony Stanów Zjednoczonych. Kryzys dotknął przede wszystkim niższe warstwy społeczne: niewykwalifikowanych robotników, pracowników rolnych i niewolników. Bieda, głód i nierówności społeczne doprowadziły do wzrostu niezadowolenia mas ludności w prowincji^[1].

Poza kryzysem ekonomicznym, inną przyczyną rewolty było niezadowolenie z sytuacji politycznej. W tym czasie na arenie politycznej Maranhão rywalizowały ze sobą dwa obozy: konserwatyści, zwani cabanos oraz liberałowie, nazywani bem-te-vis od nazwy wydawanego przez nich dziennika^[2][1].

Do 1837 roku liberałowie rządzili prowincją, jednak wraz z wygraną konserwatystów w rządzie centralnym w Rio de Janeiro, w Maranhão również nastąpiła zmiana i cabanos odsunęli bem-te-vis od władzy^[2]. Pozycję konserwatystów wzmocnił dodatkowo fakt, że regentem młodego cesarza Piotra II był w latach 1837–1840 polityk partii konserwatywnej, wywodzący się z Maranhão, Araújo Lima^[3]. Niezadowolenie społeczeństwa wbudziło również ustanowienie prawa Lei dos Prefeitos, które nadawało gubernatorowi prawo mianowania prefektów miast^[4].

• Raimundo Gomes – poganiacz bydła, pracował w gospodarstwie Inácio Mendesa, lokalnego lidera liberałów
• Manuel Francisco dos Anjos Ferreira (Balaio) – wyplatacz koszy, od jego przydomka pochodzi nazwa rewolty
• Cosme Bento de Chagas – lider zbuntowanych niewolników

13 grudnia 1838 roku Raimundo Gomes, wspierany przez Guarda Nacional (Gwardia Narodowa – oddział złożony z obywateli bez przeszkolenia wojskowego), napadł na więzienie w miejscowości Vila da Manga, zarządzane przez konserwatystę José Egito. Celem akcji było uwolnienie brata Gomesa, który zdaniem buntowników został uwięziony bez powodu. Wraz z bratem Raimundo Gomesa uwolniono wszystkich innych więźniów^[5].

W tym samym czasie rzemieślnik Manuel Francisco dos Anjos Ferreira (Balaio) wzniecił bunt wśród niższych grup społecznych, a jego bezpośrednią przyczyną była seksualna napaść żołnierza na córki Balaio, za którą napastnik nie poniósł żadnej kary. Wyplatacz koszy zebrał grupę uzbrojonych ludzi i napadał na osady i posiadłości w głębi prowincji^[6].

Raimundo Gomes i Balaio wkrótce połączyli siły i zyskali trzeciego sprzymierzeńca, którym był czarny dowódca Cosme Bento de Chagas, wywodzący się z quilombo (państwo zbiegłych niewolników) i dowodzący ok. 3 tysiącami czarnych uciekinierów z okolicznych plantacji^[6]. Liberałowie (bem-te-vis) na początku po cichu popierali rewoltę^[5].

Początkowo buntownicy odnosili sukcesy. W 1839 roku zajęli Vila de Caxias, drugie po stolicy São Luis największe miasto prowincji. Ustanowili też Junta Provisória (Tymczasową Juntę), która postanowiła m.in. o wypędzeniu wszystkich Portugalczyków z miasta. Innymi postulatami junty były:^[5]

• amnestia dla buntowników,
• zniesienie prawa Lei dos Prefeitos,
• ograniczenie praw Portugalczyków urodzonych w Brazylii,
• sprawiedliwe procesy dla tych więźniów, którzy przebywali za kratami głównie dlatego, że sprzeciwiali się plantatorom.

Balaios szybko się radykalizowali, co zrażało do nich klasę średnią. W szeregi buntowników wstępowali nie tylko zbiegli niewolnicy, ale także pospolici przestępcy. Miasto Vila de Caxias i okolice doświadczyły wielu aktów przemocy i bandytyzmu^[1].

Losy rewolty odmieniły się na niekorzyść buntowników jeszcze w 1839 roku, kiedy dowództwo nad wojskami rządowymi objął prezydent prowincji Maranhão, pułkownik Luís Alves de Lima e Silva, przyszły książę Caxias. W 1840 roku na polecenie cesarza Piotra II ogłosił on amnestię dla buntowników, co spowodowało, że ok. 2500 balaios natychmiast się poddało, wśród nich jeden z liderów, Raimundo Gomes. Walki trwały do 1841 roku, zginęło w nich ok. 12 tysięcy buntowników^[5].

Balaios ponieśli klęskę w walce przeciwko siłom rządowym. Wszyscy zbiegli niewolnicy, którzy przeżyli rewoltę, zostali z powrotem wtrąceni do niewoli. Jeden z przywódców, Raimundo Gomes, został deportowany do São Paulo, jednak nie przeżył podróży i zmarł na statku w drodze do miejsca zesłania. Manuel Balaio i Cosme Bento zginęli w wyniku represji po rewolcie. Bento udało się przedtem zbiec do Piauí, jednak został pojmany i powieszony w 1842 roku^[5].

Pułkownik Luís Alves de Lima e Silva za zasługi w stłumieniu rebelii zyskał tytuł barona Caxias^[1].