Bolesław Formela

Bolesław Formela
ilustracja
Bolesław Formela w 1935
Data i miejsce urodzenia

2 listopada 1903
Miłoszewo

Data i miejsce śmierci

24 września 1944
Tłuczewo

Poseł na Sejm IV kadencji (II RP)
Okres

od 1935
do 1938

Bolesław Formela, ps. Romiński (ur. 2 listopada 1903 w Miłoszewie, zm. 24 września 1944 w Tłuczewie[1]) – oficer rezerwy Wojska Polskiego (porucznik), działacz społeczny na Kaszubach, poseł na Sejm IV kadencji II RP, komendant naczelny Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” w okresie od 7 lipca 1941 do kwietnia 1942.

Życiorys

Był synem rolnika Jana Formeli i Apolonii z domu Cierockiej[2]. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Miłoszewie, a następnie do Państwowego Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Wejherowie, gdzie 8 czerwca 1923 zdał maturę[2][1]. Po zdaniu matury wrócił do gospodarstwa rodzinnego[3].

Od 7 października 1924 do kwietnia 1926 służył w 15. Pułku Artylerii Polowej[2][3]. W latach 1925–1926 uczęszczał do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Grudziądzu. W 1929 został awansowany do stopnia podporucznika rezerwy[1]. Był członkiem wielu organizacji społecznych na Pomorzu. Organizował kółka rolnicze powołał Towarzystwo Rolniczo Handlowe. W latach 1935–1938 sprawował funkcję posła na Sejm IV kadencji z okręgu w Gdyni[3].

Brał udział w wojnie obronnej w 1939 w obronie Modlina, za którą otrzymał awans na stopień porucznika. Po kapitulacji twierdzy modlińskiej 29 września dostał się do niewoli niemieckiej i został osadzony w obozie jenieckim w Mołodecznie koło Wilna. Po około miesięcznym w nim pobycie przewieziono go wraz z innymi jeńcami na miejscowy dworzec kolejowy i umieszczono w wagonie. Gdy zorientował się, że pociąg ma udać się do ZSRR, zbiegł. Powrócił na Pomorze do Tłuczewa, gdzie został aresztowany i osadzony w więzieniu w Wejherowie[3]. Dzięki staraniom rodziny został zwolniony z więzienia, unikając tym samym późniejszego rozstrzelania w Piaśnicy[4]. Ukrył się w lesie w okolicach Tłuczewa[3][4].

Na przełomie 1939 i 1940 (według innego źródła: jesienią 1939[5]) zorganizował w okolicach Tłuczewa bezimienną grupę konspiracyjną o charakterze wywiadowczo-dywersyjnym[6]. Grupa opierała się na sieci dywersyjnej powiatu morskiego[7]. W maju 1941 grupa Formeli nawiązała kontakt z Tajną Organizacją Wojskową „Gryf Kaszubski”[8]. 7 lipca 1941 w Czarnej Dąbrowie odbyło się spotkanie przedstawicieli różnych grup konspiracyjnych. Wynikiem spotkanie było przekształcenie „Gryfa Kaszubskiego” w Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”, do której dołączyła grupa Formeli[9]. Sam Formela został podczas spotkania mianowany pierwszym komendantem naczelnym „Gryfa Pomorskiego”[10]. Podjął prace w kierunku tworzenia sieci dowodzenia i łączności oraz pozyskiwania nowych członków[2][1]. Z powodu gruźlicy (według innego źródła: choroby serca[11]) i wieści o nieustających poszukiwaniach go przez Gestapo przekazał stanowisko komendanta naczelnego „Gryfa Pomorskiego” Juliuszowi Koszałce ps. „Jagiełło”[2][1]. Oficjalna rezygnacja ze stanowiska nastąpiła w wiosną 1942[2][12]. Ukrywał się w Tłuczewie, gdzie 24 września 1944 zmarł na atak serca[1].

Został pochowany przez matkę w przydomowym ogrodzie. Ciało zawinięto w płaszcz oficerski[13]. 22 października 1944 roku odbyły się oględziny zwłok przeprowadzone przez gestapo z udziałem Jana Kaszubowskiego[2][1]. Po stwierdzeniu zgonu władze niemieckie wydały zezwolenie na oficjalny pochówek[2]. 5 listopada 1944 roku Formela został pochowany na cmentarzu w Strzepczu[1]. Według innego źródła oględziny miały miejsce 13 stycznia 1945 roku. Z powodu obaw przed represjami rodziny zmarłego przez okupanta, ekipie przeprowadzającej ekshumację jako datę zgonu podano dzień 2 października 1944. Ponowny pogrzeb, z pełnym obrzędem kościelnym, odbył się w rocznicę jego śmierci 24 września 1945[12].

Był żonaty z Apolonią Paszkówną. Miał czwórkę dzieci: Marię, Zbigniewa, Bolesława i Janinę[14].

24 września 2019 roku przed szkołą w Strzepczu posadzono dąb z okazji 75-lecia śmierci Formeli[15]. W 2023 roku grób Bolesława Formeli wpisano do ogólnopolskiej ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski, prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej. Rok później na cmentarzu w Strzepczu odsłonięto tablicę upamiętniającą Formelę[16].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 412.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Komorowski 1993 ↓, s. 55.
  3. 1 2 3 4 5 Klotzke 2004 ↓, s. 57.
  4. 1 2 Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 97.
  5. ↑ Steyer 1994 ↓, s. 88.
  6. ↑ Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 70, 97, 412.
  7. ↑ Starczewski 1994 ↓, s. 26.
  8. ↑ Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 70, 97.
  9. ↑ Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 70.
  10. ↑ Gąsiorowski i Steyer 2010 ↓, s. 70, 88.
  11. ↑ Gąsiorowski 2023 ↓, s. 94.
  12. 1 2 Klotzke 2004 ↓, s. 58.
  13. ↑ Komorowski 1996 ↓, s. 63.
  14. ↑ Zbigniew Klotzke, Bedeker Luziński, Luzino: Wójt i Rada Gminy Luzino, 2004, s. 58 [dostęp 2026-05-30].
  15. ↑ Zasadzili dąb pamięci dla Bolesława Formeli [online], nadmorski24.pl [dostęp 2026-02-25].
  16. ↑ Upamiętnienie Bolesława Formeli - Strzepcz, 24 września 2024 [online], gdansk.ipn.gov.pl, 24 września 2024 [dostęp 2026-02-25].

Bibliografia

  • Andrzej Gąsiorowski, Organizacja Gryf Pomorski, [w:] Bogdan Chrzanowski i inni red., Gryf pod znakiem Orła Białego. W walce o polskie Pomorze 1939–1945, Sztutowo 2023, ISBN 978-83-67848-16-9.
  • Andrzej Gąsiorowski, Krzysztof Steyer, Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski, Gdańsk: POLNORD – Wydawnictwo OSKAR, 2010, ISBN 978-83-89923-56-1.
  • Zbigniew Klotzke, Bedeker Luziński, Luzino 2004 [dostęp 2026-02-25].
  • Krzysztof Komorowski, Konspiracja pomorska 1939–1947, Gdańsk: Novus Orbis, 1993.
  • Krzysztof Komorowski, Formela Bolesław, [w:] Elżbieta Zawacka (red.), Słownik Biograficzny Konspiracji Pomorskiej 1939–1945, t. 2, Toruń: Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, 1996.
  • Mieczysław Starczewski, Inspirująca rola dywersji pozafrontowej w ruchu oporu na Pomorzu, [w:] Stanisław Salmonowicz, Jan Sziling (red.), Pomorskie organizacje konspiracyjne (poza AK) 1939–1945. Materiały sesji naukowej w Toruniu w dniach 6–7 listopada 1993 r., Toruń: Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, 1994.
  • Krzysztof Steyer, Zarys działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” 1939–1945, [w:] Stanisław Salmonowicz, Jan Sziling (red.), Pomorskie organizacje konspiracyjne (poza AK) 1939–1945. Materiały sesji naukowej w Toruniu w dniach 6–7 listopada 1993 r., Toruń: Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, 1994.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.