Charles Baudelaire

Charles Baudelaire

Étienne Carjat, portret Baudelaire’a (1862)
Imię i nazwisko	Charles Pierre Baudelaire
Data i miejsce urodzenia	9 kwietnia 1821 Paryż
Data i miejsce śmierci	31 sierpnia 1867 Paryż
Narodowość	francuska
Język	francuski
Dziedzina sztuki	literatura piękna
Ważne dzieła
Kwiaty zła

Charles Pierre Baudelaire (wym. [ʃaʁl bodlɛʁ] wymowa^ⓘ) (ur. 9 kwietnia 1821 w Paryżu, zm. 31 sierpnia 1867 tamże) – francuski poeta i krytyk, parnasista zaliczany do grona tzw. „poetów wyklętych”. Znany z przekładów utworów m.in. Edgara Allana Poego. Prekursor symbolizmu i dekadentyzmu.

Jego – epatująca śmiałą erotyką, brzydotą, obrazami zła i profanacji – twórczość wywoływała w swoim czasie kontrowersje, a autora wielokrotnie oskarżano o obrazę moralności. Baudelaire często podejmował tematy prostytucji, dewiacji, życia na marginesie społecznym oraz buntu przeciwko tradycji i religii. W jego twórczości widoczne są akcenty mizoginiczne oraz gnostyckie.

W młodości Charles Baudelaire przyjaźnił się z takimi pisarzami jak Honoré de Balzac, Gérard de Nerval czy Theophile Gautier.

Urodził się w Paryżu w rodzinie byłego księdza rzymskokatolickiego, a następnie urzędnika François Baudelaire’a i Caroline z domu Dufays. W wieku sześciu lat stracił ojca. Ponieważ matka wyszła ponownie za mąż za oficera, Jacques’a Aupicka w 1828 przeniósł się razem z rodziną do Lyonu, gdzie jego ojczym służył jako dowódca batalionu w stopniu pułkownika^[1]. Początkowo uczył się w Collège Royale w Lyonie. Od 1836 przebywał ponownie w Paryżu jako uczeń Collège Louis-le-Grand. W tym okresie powstały jego pierwsze wiersze, pisane w języku francuskim i po łacinie. W 1839 został usunięty ze szkoły. Zdał jednak z powodzeniem egzamin maturalny w trybie eksternistycznym. W 1840 rozpoczął studia prawnicze. Obracał się w towarzystwie bohemy Paryża. Często odwiedzał prostytutki i w tym okresie mógł zarazić się rzeżączką i syfilisem. Zaczął też zadłużać się, głównie za ubrania^[2]. Zbulwersowana jego zachowaniem rodzina postanowiła go od tego środowiska odseparować. W 1841 ojczym wysłał go na rok do Indii, pragnąc wdrożyć go do pracy w handlu^[1]. Baudelaire nie dotarł tam jednak. W 1842 jego statek z powodu sztormu na Oceanie Indyjskim musiał zakończyć rejs na Mauritiusie.

Po powrocie z podróży Baudelaire jako pełnoletni otrzymał spadek po ojcu, osiadł w Paryżu i zerwał kontakty z rodziną. Rozpoczął życie bogatego dandysa. Wstąpił do kół literackich i kontynuował pracę twórczą. Przed 1845 powstała pierwsza część zbioru Sztuczne raje oraz niektóre utwory włączone następnie do Kwiatów zła^[1]. 30 czerwca 1845 roku podjął próbę samobójczą, która zakonczyła się niepowodzeniem^[3]. W 1848 wziął udział w rewolucji lutowej, pragnąc w ten sposób przede wszystkim wyrazić bunt przeciwko rodzinie (ojczymowi)^[1]. W tym samym roku rozpoczął pracę nad tłumaczeniem utworów Edgara Allana Poego^[1].

W 1855 osiemnaście jego utworów poetyckich zostało wydrukowanych w „Revue des Deux Mondes”, dwa lata później miała miejsce pierwsza publikacja Kwiatów zła. Treść niektórych zawartych w tomie wierszy stała się przyczyną wytoczenia poecie procesu o obrazę moralności publicznej, który zakończył się obłożeniem go karą grzywny i konfiskatą niektórych tekstów^[4].

W 1860 opublikował tom Sztuczne raje, rok później rozszerzone wydanie Kwiatów zła z nowymi utworami. Od 1864 przebywał na stałe w Brukseli pracując nad poematami prozą, które zostały wydane pośmiertnie, jako Paryski spleen^[4].

Strój był dla niego rodzajem autokreacji: ubierał się na czarno, nosił lakierki, jasnoróżowe rękawiczki i czerwony krawat. Postulując programowe próżniactwo, sam ciężko pracował, przeważnie żyjąc w biedzie. Jego stan zdrowia pogarszały modne wśród ówczesnej paryskiej cyganerii narkotyki (eter, opium, haszysz). W 1864 roku uciekł przed wierzycielami do Belgii, gdzie jego stan zdrowia znacznie się pogorszył. Rok przed śmiercią sparaliżowany i niezdolny do mówienia przewieziony został do Paryża^[4]. Zmarł 31 sierpnia 1867 roku, przeżywając 46 lat. Bezpośrednią przyczyną jego śmierci była kiła. Został pochowany na cmentarzu Montparnasse^[5][6].

• 1841-1866: Lettres (Listy) 

• 1845: Salon de 1845 (Salon 1845)
• 1846: Salon de 1846 (Salon 1846)
• 1847: Panna Fanfarlo (tł. Ryszard Engelking, wyd. L&L, 2001)
• 1851: Wino i Haszysz (tł. Bohdan Wydżga, wyd. Zielona Sowa, 2005)
• 1851-1862: Dzienniki intymne. Biedna Belgia! (tł. Ryszard Engelking, wyd. Officyna, 2023)
• 1852-1869: Sztuka romantyczna. Dzienniki poufne (tł. Andrzej Kijowski, wyd. Czytelnik, 1971)
• 1853: Morał zabawki (tł. Joanna Guze, wyd. Res Publica Nova, 2000)
• 1855: Exposition universelle (Wystawa światowa)
• 1857: Kwiaty zła (tł. Tomasz Swoboda, wyd. Ossolineum, 2025; tł. Zbigniew Bieńkowski, wyd. Wydawnictwo Literackie, 1994; tł. Bohdan Wydżga, wyd. Gebethner i Wolff, 1927)
• 1859: Salon de 1859 (Salon 1859)
• 1860: Sztuczne raje (tł. Ryszard Engelking, wyd. Officyna, 2022)
• 1861: Réflexions sur quelques-uns de mes contemporains (Refleksje na temat niektórych moich współczesnych)
• 1861: Richard Wagner et Tannhäuser à Paris (Richard Wagner i Tannhäuser w Paryżu)
• 1863: L'œuvre et la vie d'Eugène Delacroix (Życie i twórczość Eugène'a Delacroix)
• 1863: Malarz życia nowoczesnego (tł. Joanna Guze, wyd. słowo/obraz terytoria, 1998)
• 1864: Moje obnażone serce (tł. Andrzej Kijowski, wyd. Borgis, 1997)
• 1866: Les Épaves (Wrak)
• 1868: Rozmaitości estetyczne (tł. Joanna Guze, wyd. słowo/obraz terytoria, 2000)
• 1869 (wydanie pośmiertne): Paryski Splin (tł. Ryszard Engelking, wyd. Officyna, 2020); Paryski Spleen (tł. Joanna Guze, wyd. Kwiaty na Tor, 1992)
• (nieukończone): Biedna Belgia! (Dzienniki intymne. Biedna Belgia! tł. Ryszard Engelking, wyd. Officyna, 2023)

Baudelaire był autorem jednych z pierwszych przekładów na język francuski literatury Edgara Allana Poego, którego dzieła wypromował we Francji. Jego tłumaczenia zostały zebrane w Histoires extraordinaires.

• Le Mauvais Moine/ Mnich – tekst Baudelaire’a w wykonaniu Danziger Man & Carlos, w wersjach językowych polskiej i francuskiej.
• Wojciech Płocharski na płycie Cyfry duetu Przyjaciele wykonuje piosenki do wierszy Zapach egzotyczny oraz Zaproszenie do podróży.
• Manga Shūzō Oshimiego wydawana w latach 2009 – 2014 nosi tytuł "Kwiaty zła" (惡の華, Aku no Hana) i zawiera liczne nawiązania i cytaty z twórczości Baudelaire’a, zwłaszcza do dzieła o tym samum tytule. Manga doczekała się dwóch adaptacji – serial anime z 2013 oraz film aktorski z 2019.
• Utwór rapera Tylera, the Creatora pod tytułem SIR BAUDELAIRE^[7].

• M. Jastrun, Baudelaire, [w:] Ch. Baudelaire, Kwiaty zła, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, ISBN 83-06-00586-4.

• Zbiór przekładów
• Utwory Baudelaire’a w serwisie Wolne Lektury
• Utwory Charlesa Baudelaire’a w bibliotece Polona