Cladonia

Chrobotek
Ilustracja
Chrobotek strzępiasty (Cladonia fimbriata)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

grzyby

Typ

workowce

Klasa

miseczniaki

Rząd

misecznicowce

Rodzina

chrobotkowate

Rodzaj

chrobotek

Nazwa systematyczna
Cladonia P. Browne
Prim. fl. holsat.: 90 (Kilonia, 1756)
Typ nomenklatoryczny

Cladonia subulata (L.) Weber ex F.H. Wigg.

Cladonia P. Browne (chrobotek) – rodzaj grzybów należący do rodziny chrobotkowatych (Cladoniaceae)[1]. Ze względu na symbiozę z glonami zaliczany jest także do grupy porostów[2].

Charakterystyka

Morfologia

Fotobiontami są glony protokokkoidalne. Z reguły są to zielenice z rodzaju Asterochloris, ale zarejestrowano także wiązanie się z bardziej odpornymi na zanieczyszczenia przedstawicielami rodzaju Trebouxia w przypadku grzybów zasiedlających tereny poprzemysłowe[3].

Chrobotki zbudowane są z plechy pierwotnej i plechy wtórnej. Plecha pierwotna jest heteromeryczna, skorupiasta lub listkowata, trwała lub zanikająca. Plecha wtórna to podecja wyrastające z plechy pierwotnej. Zwykle są wzniesione i wyrastają pojedynczo lub tworzą murawkowate skupiska. Mogą być szydłowate, rożkowate, tępo zakończone lub rozszerzające się w kieliszek, mogą być pojedyncze, piętrowe, albo widełkowato lub nieregularnie rozgałęzione. Powierzchnia może być gładka, pilśniowata, pokryta sorediami lub łuseczkami. Podecja na przekroju poprzecznym mają budowę warstwową, w środku zawsze są puste. Na szczycie podecjów znajdują się lecideowe owocniki[4] typu apotecjum. Nie mają wyraźnego, zróżnicowanego brzegu plechy i są zwykle otoczone bezbarwną strefą zwaną ekscypulum, ze względu na brak glonów. Tarczka owocnika ma zwykle jaskrawą barwę, od jaskrawoczerwonej i brązowej do (rzadziej) żółtej, w zależności od gatunku[5][6]. Zarodniki po 8 w worku, jednokomórkowe, bezbarwne. Pyknidia powstają na szczycie podecjów, są brunatne lub czerwone[4].

Rozmnażanie

Partner grzybowy (mykobiont) rozmnaża się płciowo przez zarodniki powstające w owocnikach. Wiele gatunków chrobotków rozmnaża się głównie lub wyłącznie wegetatywnie, rzadko lub wcale nie tworząc apotecjów. Bezpłciowo chrobotki rozmnażają się przez soredia i izydia, niektóre gatunki za pośrednictwem fragmentów plechy lub oderwanych łusek. Soredia powstają u wielu (ale nie wszystkich) gatunków. Gatunki z sorediami można rozpoznać po pylistym, mączystym nalocie. Izydia są większe, często brodawkowate, w postaci łatwo oddzielających się wyrostków służących do rozmnażania wegetatywnego. Są rzadkie i występują tylko u kilku gatunków[5][6].

Siedlisko

Chrobotki występują na odsłoniętym, otwartym gruncie, na próchnicy w lasach, na odsłoniętym torfie, rozkładającym się martwym drewnie, rzadko na korze żywych drzew i bezpośrednio na kamieniach. Wiele gatunków można znaleźć rosnących razem w tych siedliskach. Większość gatunków preferuje kwaśne gleby i słoneczne, dobrze oświetlone miejsca. Szczególnie powszechne są na obszarach, gdzie niedobór składników odżywczych lub płytka gleba hamuje konkurencyjne dla nich rośliny wyższe[6]. Kilka gatunków występuje na siedliskach wapiennych, takich jak rzadkie suche murawy lub skaliste zbocza.[2] Niektóre gatunki są powszechne na otwartych nasypach lub ugorach utworzonych podczas budowy dróg lub ścieżek, podczas gdy inne specjalizują się w określonych siedliskach i dlatego są mniej powszechne. Do najpowszechniejszych gatunków w Europie Środkowej należą chrobotek kubkowaty, chrobotek szydlasty, chrobotek cienki i chrobotek widlasty. Wiele gatunków chrobotków można znaleźć w odpowiednich siedliskach na kilku kontynentach, niemal na całym świecie. Niektóre gatunki są jednak również endemitami lokalnymi mniejszych regionów[5]. Chrobotki są szczególnie pospolite i liczne na północnych, arktycznych szerokościach geograficznych, ale występuje również na tropikalnych nizinach Amazonii i tundrze antarktycznej, z wyjątkiem gleb piaszczystych. Nie występują jedynie w bardzo suchych, pustynnych regionach[7].

Systematyka i nazewnictwo

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Cladoniaceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi[1].

Takson Cladonia utworzył Patrick Browne w 1756 r. Gatunkiem typowym jest Cladonia subulata[1]. Synonimy naukowe[8]: Biscladinomyces Cif. & Tomas., Biseucladoniomyces Cif. & Tomas., Capitularia Flörke, Cenomyce Ach., in Luyken, Cenomyces Ach., Cenomyces subdiv. Cladina (Nyl.) Nyl., Cladinomyces Cif. & Tomas., Cladona Adans., Cladonia subgen. Cladina Nyl., Cladoniomyces E.A. Thomas ex Cif. & Tomas., Eucladoniomyces Cif. & Tomas., Helopodium Ach. ex Michx., Phyllocarpos Poir., Pyxidium Hill, Schasmaria (Ach.) Gray, Scyphiphorus Vent., Scyphophorus Ach. ex Michx., Scyphorus Raf. Nazwa polska według Wiesława Fałtynowicza[9].

Gatunki występujące w Polsce
  • Cladonia acuminata (Ach.) Norrl. 1875 – chrobotek wątły
  • Cladonia amaurocraea (Flörke) Schaer. 1850 – chrobotek strunowy
  • Cladonia anitae W.L. Culb. & C.F. Culb. 1982 – chrobotek Anity
  • Cladonia arbuscula (Wallr.) Flot. 1839 – chrobotek leśny (ch. łagodny, chrobotka leśna, ch. łagodna)
  • Cladonia asahinae J.W. Thomson 1976 – chrobotek Asahiny
  • Cladonia bellidiflora (Ach.) Schaer. 1823 – chrobotek strojny
  • Cladonia borealis S. Stenroos 1989 – chrobotek północny
  • Cladonia botrytes (K.G. Hagen) Willd. 1787 – chrobotek gronkowaty
  • Cladonia brevis (Sandst.) Sandst. 1922 – chrobotek karłowaty
  • Cladonia caespiticia (Pers.) P. Gaertn., B. Mey. & Scherb. 1802 – chrobotek darenkowaty
  • Cladonia cariosa (Lilj.) Spreng. 1827 – chrobotek próchniejący
  • Cladonia carneola (Fr.) Fr. 1831 – chrobotek cielisty
  • Cladonia cenotea (Ach.) Schaer. 1823 – chrobotek otwarty
  • Cladonia cervicornis (Ach.) Flot. 1850 – chrobotek okółkowy
  • Cladonia chlorophaea (Flörke ex Sommerf.) Spreng. 1827 – chrobotek kieliszkowaty (chrobotek zielonawy)
  • Cladonia ciliata Stirt. 1888 – chrobotek smukły (chrobotka smukła)
  • Cladonia coccifera (L.) Willd. 1787 – chrobotek koralkowy
  • Cladonia coniocraea (Flörke) Spreng. 1827 – chrobotek szydlasty (chrobotek rdzawy)
  • Cladonia conista (Ach.) Robbins ex A.F. Allen 1930[10] – chrobotek kucnięty
  • Cladonia cornuta (L.) Baumg. 1790 – chrobotek rożkowaty
  • Cladonia crispata (Ach.) Flot. 1839 – chrobotek kędzierzawy
  • Cladonia cryptochlorophaea Asahina 1940 – chrobotek pseudokieliszkowy
  • Cladonia decorticata (Flörke) Flot. 1825[10] – chrobotek bezkorowy
  • Cladonia deformis (L.) Hoffm. 1796 – chrobotek niekształtny
  • Cladonia digitata (L.) Baumg. 1790 – chrobotek palczasty
  • Cladonia diversa Asperges ex S. Stenroos 2012 – chrobotek łuskaczek
  • Cladonia ecmocyna (Ach.) Leight. 1866 – chrobotek wielki
  • Cladonia fimbriata (L.) Fr. 1831 – chrobotek strzępiasty (ch. mniejszy)
  • Cladonia floerkeana (Fr.) Flörke 1828 – chrobotek Floerkego
  • Cladonia foliacea (Huds.) Willd. 1787 – chrobotek rosochaty (ch. liściasty, ch. listkowaty)
  • Cladonia furcata (Huds.) Baumg. 1790 – chrobotek widlasty
  • Cladonia glauca Flörke 1828 – chrobotek siwy
  • Cladonia gracilis (L.) Willd. 1787 – chrobotek wysmukły
  • Cladonia grayi G. Merr. ex Sandst. 1929 – chrobotek Gray’a
  • Cladonia humilis (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek krępy
  • Cladonia incrassata Flörke 1827 – chrobotek zgrubiały
  • Cladonia macilenta Hoffm. 1796 – chrobotek cienki (ch. laseczkowaty)
  • Cladonia macroceras (Flörke) Ahti 1978[10] – chrobotek olbrzymi
  • Cladonia macrophylla (Schaer.) Stenh. 1865 – chrobotek halny
  • Cladonia macrophyllodes Nyl. 1875[10] – chrobotek wielolistkowy
  • Cladonia merochlorophaea Asahina 1940 – chrobotek pozorny
  • Cladonia norvegica Tønsberg & Holien 1984 – chrobotek norweski
  • Cladonia novochlorophae (Sipman) Brodo & Ahti 1996 – chrobotek pucharkowy
  • Cladonia ochrochlora Flörke 1827[11] – chrobotek rdzawy[9]
  • Cladonia parasitica (Hoffm.) Hoffm. 1796 – chrobotek delikatny
  • Cladonia peziziformis (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek czapeczkowaty
  • Cladonia phyllophora Hoffm. 1796 – chrobotek zwyrodniały
  • Cladonia pleurota (Flörke) Schaer. 1850 – chrobotek mączysty
  • Cladonia pocillum (Ach.) Grognot 1863 – chrobotek rozetkowy
  • Cladonia polydactyla (Flörke) Spreng. 1827 – chrobotek wcinany
  • Cladonia portentosa (Dufour) Coem. 1865 – chrobotek najeżony (chrobotka najeżona)
  • Cladonia pyxidata (L.) Hoffm. 1796 – chrobotek kubkowaty
  • Cladonia ramulosa (With.) J.R. Laundon 1984 – chrobotek nieregularny
  • Cladonia rangiferina (L.) Weber 1780 – chrobotek reniferowy (chrobotka reniferowa)
  • Cladonia rangiformis Hoffm. 1796 – chrobotek kolczasty (ch. reniferowy)
  • Cladonia rappii A. Evans 1952 – chrobotek boliwijski
  • Cladonia rei Schaer. 1823 – chrobotek borowy
  • Cladonia scabriuscula (Delise) Nyl. 1876 – chrobotek trocinowaty
  • Cladonia squamosa Hoffm. 1796 – chrobotek łuskowaty
  • Cladonia stellaris (Opiz) Pouzar & Vězda 1971 – chrobotek alpejski (chrobotka alpejska)
  • Cladonia straminea (Sommerf.) Flörke 1827 – chrobotek wrażliwy (ch. szorstki)
  • Cladonia strepsilis (Ach.) Mont. 1839 – chrobotek króciutki
  • Cladonia stygia (Fr.) Ruoss 1985 – chrobotek czarniawy (chrobotka czarniawa)
  • Cladonia subcariosa Nyl. 1876[12] - chrobotek popękany
  • Cladonia subcervicornis (Vain.) Kernst. 1900 – chrobotek jeleni
  • Cladonia subulata (L.) F.H. Wigg. 1780 – chrobotek rogokształtny
  • Cladonia sulphurina (Michx.) Fr. 1831 – chrobotek rozdarty
  • Cladonia symphycarpa (Ehrh. ex Schrad.) Fr. 1826 – chrobotek węgierski
  • Cladonia trassii Ahti 1998 – chrobotek Trassa
  • Cladonia turgida Ehrh. ex Hoffm. 1796 – chrobotek rozdęty
  • Cladonia uncialis (L.) F.H. Wigg. 1780 – chrobotek gwiazdkowaty (ch. rożkowy)
  • Cladonia zopfii Vain. 1919 – chrobotek Zopfa

Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[13]. Wykaz gatunków i nazwy polskie według Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist[2].

Przypisy

  1. 1 2 3 Index Fungorum [online] [dostęp 2025-11-06] (ang.).
  2. 1 2 Wiesław Fałtynowicz i inni, Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2024, s. 1–751, ISBN 978-83-62975-47-1 (ang.).
  3. ↑ Piotr Osyczka, Anna Lenart-Boroń, Piotr Boroń, Kaja Rola, Lichen-forming fungi in postindustrial habitats involve alternative photobionts, „Mycologia”, 2020, DOI: 10.1080/00275514.2020.1813486.
  4. 1 2 Janusz Nowak, Zygmunt Tobolewski, Porosty polskie, Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 670.
  5. 1 2 3 Ana Rosa Burgaz, Teuvo Ahti, Raquel Pino-Bodas, Mediterranean Cladoniaceae. Sociedad Española de Liquenología (SEL), Madrid 2020, s. 117, ISBN 978-84-09-21610-9.
  6. 1 2 3 Gattung Cladonia, [w:] Volkmar Wirth, Markus Hauck, Matthias Schultz, Die Flechten Deutschlands. Tom 1, Stuttgart: Ulmer Verlag, 2013, s. 369–414, ISBN 978-3-8001-5903-1.
  7. ↑ Soili Stenroos, Raquel Pino-Bodas, Jaakko Hyvönen, Helge Thorsten Lumbsch, Teuvo Ahti, Phylogeny of the family Cladoniaceae (Lecanoromycetes, Ascomycota) based on sequences of multiple loci, „Cladistics”, 35, 2019, s. 351–384, DOI: 10.1111/cla.12363.
  8. ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2014-07-03] (ang.).
  9. 1 2 Wiesław Fałtynowicz, Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski, Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2003, s. 9–435, ISBN 83-89648-06-7.
  10. 1 2 3 4 Według Index Fungorum takson niepewny.
  11. ↑ W pracy Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist traktowany jako synonim Cladonia coniocraea (Flörke) Spreng., według Index Fungorum to odrębne gatunki.
  12. ↑ Podany pod synonimiczną nazwą Cladonia polycarpoides Nyl.
  13. ↑ Index Fungorum (wyszukiwarka taksonów) [online] [dostęp 2025-11-06] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.