Czerwona pracownia

Czerwona pracownia

L’Atelier rouge

Autor	Henri Matisse
Data powstania	1911
Medium	olej na płótnie
Wymiary	181 × 219,1 cm
Miejsce przechowywania
Miejscowość	Nowy Jork
Lokalizacja	Museum of Modern Art

Czerwona pracownia (fr. L’Atelier rouge) – obraz olejny Henriego Matisse’a z 1911 roku w kolekcji Museum of Modern Art w Nowym Jorku.

W 2004 roku L’Atelier rouge zajęło 5. miejsce w głosowaniu pięciuset ekspertów na najważniejsze dzieło sztuki nowoczesnej, obok dzieł Pabla Picassa, Marcela Duchampa i Andy’ego Warhola^[1].

W 1909 Matisse przeprowadził się z rodziną do willi przy 42 route de Clamart w Issy-les-Moulineaux. Na działce obok domu zbudowano specjalnie dla niego dużą, prefabrykowaną pracownię malarską (atelier). W latach 1909–1917 pracownia ta była jego głównym miejscem tworzenia. Powstały tam jedne z jego najsłynniejszych obrazów, m.in. Czerwona pracownia (1911), Różowa pracownia (1911) oraz wiele rzeźb i kompozycji z tego okresu. Malarz przedstawił atelier w Issy na szeregu swoich obrazów. W 1917 roku Matisse przeniósł się do Nicei, gdzie spędził większość późniejszego życia^[2][3].

Pracownia była dużym pawilonem pomalowanym wewnątrz i na zewnątrz na biało, z ogromnymi oknami w dachu i w ścianach. Odwiedzający opisywali jej przestronność, jasność i panujący latem upał. Przez okna i otwarte drzwi widać było kolorowe kwiaty z ogrodu. Alejka do wejścia obsadzona była kwiatami. Matisse’a bawiło, gdy odwiedzający jego pracownię po namalowaniu obrazu rozglądali się za czerwoną ścianą^[4].

Przedstawione przedmioty

W Czerwonej pracowni atelier jest przygotowane dla zwiedzających: malarz starannie zaaranżował wystawę swoich dotychczasowych prac^[4]. Historycy zidentyfikowali: „trzy prace rzeźbiarskie, jeden talerz ceramiczny i siedem obrazów”^[5].

Obiekt	Zdjęcie	Rok wykonania	Kolekcja
duży akt z naszyjnikiem	—	ok. 1911	prawdopodobnie zniszczony
Akt z białym szalem		1909	Statens Museum for Kunst, Kopenhaga
Korsyka, stary młyn		1898	Wallraf-Richartz-Museum, Kolonia
Młody marynarz II		1906	Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
Cyklameny	—	1911	kolekcja prywatna
Luksus II		1907–1908	Statens Museum for Kunst, Kopenhaga
Kąpiące się		1907	Statens Museum for Kunst, Kopenhaga
Figura dekoracyjna		1908	Art Gallery of Ontario, Toronto
Jeannette (IV)		1911	Musée de Grenoble

Obraz przedstawia atelier całe zalane jednym odcieniem intensywnej, rdzawoczerwonej barwy. Płótno ma wymiary 181 × 219 cm. Ukazana we wnętrzu studia martwa natura nabiera cech monumentalnych, nie tracąc przy tym nic ze swojej „przytulności”. Delikatne żółte linie wyznaczają kontury mebli, wydobywając poszczególne przedmioty z rozległej czerwonej przestrzeni. Duży zegar, znajdujący się mniej więcej w centrum kompozycji, wyznacza pionową oś, która wprowadza równowagę i harmonię wśród przestrzennych nieciągłości. Ukazane obrazy i przedmioty sprawiają wrażenie dryfujących w morzu czerwieni. Elementy wywołują wrażenie głębi przestrzennej poprzez tworzenie układów ukośnych i perspektywy. Kompozycja zdaje się być jednocześnie niemal całkowicie płaska. To na przedmiotach zatrzymuje się wzrok oglądającego, one stanowią o harmonii kolorystycznej. Większość obiektów została namalowana bielą, błękitami i zieleniami, a więc barwami kontrastującymi z cienko nałożoną warstwą czerwonej farby i równoważącymi jej intensywność. W lewym dolnym rogu płótna dominuje również blat stołu, wysuwający się poza krawędź obrazu, jak gdyby widz znajdował się tuż obok niego i spoglądał z narożnika pomieszczenia. Przestrzenne nieciągłości związane z przedstawieniem stołu, rozmieszczeniem przedmiotów, krzesłami po prawej stronie obrazu oraz oknem na lewej ścianie sprawiają, że wnętrze jawi się jako przestrzeń artysty – świat, w którym twórcza wyobraźnia i kolor odgrywają większą rolę niż prawa naturalnego porządku^[6].

Dzieło stanowi wyjątkowy, kulminacyjny wyraz kilku kluczowych aspektów dotychczasowego rozwoju artystycznego Matisse’a, odzwierciedlając wpływy fowizmu, impresjonizmu, postimpresjonizmu oraz jego wczesnych podróży zagranicznych. Zaczyna uwidaczniać się jego własny, coraz bardziej wyraźny kod artystyczny^[7]. Dominująca na płótnie czerwień przywodzi na myśl jego wcześniejsze dzieło Harmonia w czerwieni (1908), ale jednocześnie ilustruje istotne różnice: przesadną, wymuszoną perspektywę, cieńsze rozmycia kolorów i oszczędną kompozycję. Obraz nosi ślady impresjonizmu w braku punktu centralnego, ale jest oczywiste, że punkt centralny został porzucony na rzecz równowagi kompozycyjnej i harmonii, których tak bardzo pragnął Matisse^[8]. Ekspresyjne użycie koloru i wymuszona perspektywa są porównywalne z postimpresjonistyczną Nocną kawiarnią Vincenta van Gogha, ale widać wyraźnie, jak Matisse zaadaptował te elementy do własnych poszukiwań estetycznych^[7].

Artysta odbył również kilka znaczących podróży tuż przed powstaniem L’Atelier rouge. Odwiedził wystawę islamską w Monachium, miasta Maurów: Sewillę, Kordobę i Grenadę w Hiszpanii, a także Petersburg i Moskwę^[9].