Dawid Gertler

Dawid Gertler (ur. 15 listopada 1911 w Chęcinach^[1] lub Łodzi^[2], zm. 1977 w Monachium) – polski Żyd, przestępca i kolaborant III Rzeszy, dowódca Oddziału Specjalnego Służby Porządkowej w getcie łódzkim.

Pochodził z rodziny religijnej^[3]. Syn Chaima i Gołdy, jego ojciec zmarł gdy miał cztery lata. Według wywiadu udzielonego Kupersteinowi w dzieciństwie uczęszczał do tzw. szabasówki, gdzie biegle nauczył się mówić po polsku, następnie uczęszczał do włókienniczej szkoły zawodowej. Po śmierci matki jego opiekunem został wuj. W wieku 18 lat Gertler miał zostać sekretarzem łódzkiego oddziału Centralnego Związku Rzemieślników Żydów Rzeczypospolitej Polskiej, pracował na tym stanowisku do wybuchu II wojny światowej^[2]. W 1937 roku miał wygrać 100 tysięcy złotych w ramach Polskiej Państwowej Loterii Kasowej^[2].

W rzeczywistości już w młodości wykazywał skłonności przestępcze, okradał m.in. swojego wuja oraz fabrykanta u którego pracował, następnie był agentem brygady lotnej Urzędu Skarbowego w Łodzi^[4][1][3]. Przed wojną ożenił się z Surą Hopstein^[2].

Według własnej relacji po wybuchu wojny uciekł do Warszawy, pod koniec października 1939 roku powrócił jednak do Łodzi. Aby uniknąć antysemickich regulacji zdobył dla siebie podrobiony paszport łotewski^[2]. Został wykryty przez Niemców, w zamian za ratunek wręczył łapówkę funkcjonariuszowi Gestapo Albertowi Richterowi, który następnie przedstawił go Johannesowi Schäferowi jako swojego agenta^[5].

Inne źródła podają, że od jesieni 1939 roku był konfidentem łódzkiego Gestapo i Kripo^[3], rozpracowywał getto łódzkie, pabianickie oraz warszawskie, zajmował się m.in. wykrywaniem wytwórni i dystrybucji tzw. aryjskich papierów^[4][3]. Otrzymał przepustkę zezwalającą na opuszczanie Łodzi, w związku z czym bywał w Warszawie oraz innych miastach Generalnego Gubernatorstwa^[1], bywał m.in. w siedzibie Gestapo przy alei Szucha w Warszawie^[4]. Utrzymywał także sieć informatorów m.in. w Wieluniu oraz Częstochowie^[3]. Za opłatą organizował przewóz osób między gettami w Łodzi i Warszawie, przekazywał także listy i wiadomości rozdzielonym rodzinom^[1][6]. 1 maja 1940 roku został przyjęty na etat łódzkiego Gestapo jako agent o pseudonimie „Hermann”^[4][3].

W czerwcu 1941 roku znalazł się w kierownictwie w Oddziału Specjalnego Służby Porządkowej (niem. Sonderkommando)^[3]. Zajmował się m.in. dokonywaniem rewizji oraz konfiskowaniem cennych przedmiotów, które przekazywał następnie Zarządowi Getta^[1]. Według jego słów, 3 grudnia 1940 roku został aresztowany przez Niemców i oskarżony o szmuglowanie kosztowności oraz przewożenie pieniędzy między Łodzią i Warszawą, został osadzony w więzieniu na Radogoszczu. Został zwolniony w lipcu 1941 roku^[6].

W marcu 1942 roku objął stanowisko szefa Oddziału Specjalnego^[1][3]. Utrzymywał bliskie kontakty z Hansem Biebowem, otrzymywał również pieniądze od Günthera Fuchsa^[1].

Podczas Wielkiej Szpery był jedną z osób mogących wystawiać zwolnienie od deportacji^[1], kierowany przez niego Oddział Specjalny aktywnie uczestniczył w akcji, wyszukując ukrywających się Żydów^[7][8]. Od jesieni 1942 roku pozostawał w opozycji do Przełożonego Starszeństwa Żydów Chaima Rumkowskiego^[9], miał ambicję odsunięcia go od władzy^[1]. W styczniu 1943 roku Gertler i Oddział Specjalny przejął od łódzkiego Judenratu kontrolę nad aprowizacją w getcie^[1][10]. W tym samym miesiącu dowodzony przez niego Oddział Specjalny rozpoczął przeprowadzanie w getcie łapanek w celu deportacji Żydów do pracy poza gettem^[11].

Z nieznanych powodów, 12 lipca 1943 roku Gertler został wezwany do miasta i aresztowany przez Niemców^[12]. Został przewieziony do więzienia w Inowrocławiu, skąd po miesiącu trafił przez Wrocław i Katowice do KL Auschwitz. 30 listopada 1943 roku został wywieziony do KL Langensalza, skąd następnie trafił do Buchenwaldu i Flossenbürga. Doczekał wyzwolenia w maju 1945 roku^[1]. Na stanowisku szefa Oddziału Specjalnego zastąpił go Marek Kligier^[13].

Zamieszkał w Monachium ze swoją drugą żoną, Sonią Boskis. W 1952 roku urodził im się syn Heinrich. Bezskutecznie starał się o wyjazd do Stanów Zjednoczonych lub Izraela^[12]. W 1949 roku przed Sądem Rehabilitacyjnym przy Żydowskim Komitecie Centralnym w Monachium rozpczął się jego proces. W archiwach Jad Waszem oraz Holocaust Museum LA zachowały się akta procesowe, w tym zeznania świadków, według których Gertler miał uratować ich lub członków ich rodzin^[1]. Proces ostatecznie nie został rozstrzygnięty^[14]. W Polsce wystawiono za nim list gończy^[12].

W 1974 roku udzielił obszernego wywiadu Isaiahowi Kupersteinowi^[13], wyparł się wówczas przeszłości agenturalnej^[1].

Angażował się w działalność ziomkostwa Żydów łódzkich w Niemczech. Zmarł w Monachium w 1977 roku^[15].

• MonikaM. Polit MonikaM., „Agentem nie byłem”. Przyczynek do biografii szefa Sonderkommando w getcie łódzkim oparty na materiałach procesowych Sądu Honorowego w Monachium (1949) oraz na wywiadzie udzielonym Itzikowi Kupersteinowi (1974), „Studia Judaica”, 2025 (Nr 1 (55)), 2025, s. 115–136, DOI: 10.4467/24500100STJ.25.005.22004 [dostęp 2026-03-24] .
• AdamA. Sitarek AdamA., „Otoczone drutem państwo”. Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego, Łódź: Instytut Pamięci Narodowej, 2018, ISBN 978-83-8098-363-2 .