Druga wojna willmergska

Druga wojna willmergska, znana też jako wojna toggenburska^[1]  lub wojna dwunastu kantonów^[1]  – konflikt wojskowy, który miał miejsce w Konfederacji Szwajcarskiej w początkach XVIII wieku, między reformowanymi a katolickimi kantonami^[1] . Po jednej stronie konfliktu znalazły się kantony reformowane: Zurych, Berno, Genewa i Neuchâtel, a po drugiej kantony katolickie: Luzerna, Uri, Szwyz, Unterwalden, Zug, Valais oraz opat klasztoru St. Gallen^[1] .

Wojna rozpoczęła się jako ponadwyznaniowe powstanie poddanych Toggenburga przeciwko swojemu władcy^[1] . W trakcie konfliktu pierwotne lokalne niepokoje mieszały się z rywalizacjami o hegemonię w Konfederacji Szwajcarskiej, napięciami wyznaniowymi oraz kwestiami polityki zagranicznej^[1] .

Konflikt zakończył się klęską katolickich kantonów i podpisaniem 11 sierpnia 1712 w Aarau IV pokoju krajowego (Landfriedensbünde)^[1] .

Różnice wyznaniowe między katolikami a protestantami były trwałe i istotnie pogłębiane przez zróżnicowanie sytuacji ekonomicznej^[2]. Regiony protestanckie charakteryzowały się bardziej rozwiniętym przemysłem, urodzajniejszymi gruntami i dobrze funkcjonującym rolnictwem, podczas gdy kantony katolickie były relatywnie biedniejsze, często pozbawione wystarczających zapasów zboża, co zmuszało ich mieszkańców do poszukiwania dorywczych zarobków w kantonach protestanckich^[2]. Ten stan rzeczy, w połączeniu z ciągłymi sporami religijnymi, utrzymywał obie wspólnoty w permanentnym napięciu^[2].

Podjęta w 1698 decyzja księcia-opata Opactwa Sankt Gallen Leodegara Bürgissera o budowie drogi z Wattwil w dolinie rzeki Thur do Uznach nad Jeziorem Zuryskim (tzw. droga Hummelwald przez przełęcz Ricken) doprowadziła do zaostrzenia trwających od dziesięcioleci konfliktów między księciem-opatem a jego w większości reformowanymi poddanymi z Toggenburg, których próbował zmusić do pracy przymusowej przy jej budowie^[2]. Pod wpływem katolickiego landweibla Josefa Germanna toggenburski landrat sprzeciwił się przedsięwzięciu^[2] z przyczyn prawnych i politycznych, w odpowiedzi na co książę-opat wszczął przeciwko niemu postępowanie karne i w 1701 roku uwięził landweibla. Ponadto książę-opat reaktywował swój status w ramach Rzeszy i w 1702 roku, mimo protestów kantonów reformowanych i katolickich, zawarł układ protekcyjny z cesarzem – habsburskim „dziedzicznym wrogiem” konfederatów^[1] .

Landrat zwrócił się o pomoc do Glarus i Schwyz, które od 1436 roku pozostawały z Toggenburgiem w stosunku landrechtu. Glarus wniósł sprawę pod obrady ogólnoszwajcarskiego Tagsatzungu. Zurych, wraz z Lucerną, Schwyz i Glarus będący kantonem protektorskim opactwa Sankt Gallen, oraz Berno naciskały na kompromis między księciem-opatem a landratem i w 1707 roku wydały regulację przejściową, która de facto przekazywała prawa zwierzchnie landratowi. Toggenburg ukonstytuował się jako demokracja landsgemeindowa, a landrat jeszcze w tym samym roku wprowadził wolność wyznania dla reformowanych^[1] .

Po straceniu w 1708 r. antyarystokratycznego Josepha Antona Stadlera, najważniejszego orędownika sprawy toggenburskiej w Schwyz, kanton ten ponownie opowiedział się po stronie księcia-opata. W Toggenburgu narastały napięcia między Górnym i Dolnym Urzędem, elitami a gminami, reformowanymi a katolikami oraz miastem i wsią. W latach 1708–1712 prowadzono negocjacje dyplomatyczne z udziałem posłów zagranicznych. Nuncjusz papieski, wysłannik cesarski oraz ambasador francuski popierali stronę katolicką, natomiast posłowie niderlandzki i brytyjski opowiadali się po stronie reformowanych. Od 1711 roku część katolickich gmin Toggenburga ponownie zwróciła się ku księciu-opatowi^[1] .

Kantony reformowane uznały, że jedynym sposobem zabezpieczenia ich interesów jest militarne wsparcie Toggenburga i przełamanie dominacji katolickiej większości w Tagsatzungu, zanim zakończy się równolegle tocząca się wojna o sukcesję hiszpańską. W ten sposób powstanie poddanych w Toggenburgu przekształciło się w konflikt wyznaniowy o hegemonię w Szwajcarii^[1] .

W kwietniu 1712 roku toggenburski Landrat polecił obsadzić klasztory Magdenau oraz Neu St. Johann^[1] . Zurych i Berno poparły to działanie i 13 kwietnia 1712 wystosowały manifest przeciwko księciu-opatowi, w odpowiedzi na co pięć kantonów wewnętrznych opowiedziało się po jego stronie^[1] . Neuchâtel, Biel, reformowane obszary księstwa biskupiego Bazylei oraz Genewa wsparły kantony reformowane, natomiast Wallis poparł stronę katolicką^[1] . Bazylea, Szafuza, miasto St. Gallen, Fryburg, Solothurn, książę-biskup Bazylei, Glarus oraz oba Appenzell zachowały neutralność^[1] .

26 kwietnia 1712 wojska berneńskie przekroczyły Aare w rejonie Stilli i połączyły się z oddziałami zuryskimi^[1] . Siły reformowane zajęły Turgowię^[1] . Wojska Zurychu oblegały i ostrzeliwały Wil, a następnie zajęły i splądrowały klasztor św. Galla wraz z jego terytorium^[1] . 21 maja oddziały zuryskie i berneńskie wyruszyły z Dietikon w kierunku Mellingen, równocześnie 7000 żołnierzy berneńskich pomaszerowało z Lenzburga; 22 maja miasto zostało zajęte^[1] . W starciu pod Bremgarten 26 maja, znanym jako Staudenschlacht, zwyciężyły wojska reformowane^[1] . Baden oraz Wolne Urzędy znalazły się w rękach Zurychu i Berna, a prowadzone od początku konfliktu – pod auspicjami kantonów neutralnych – rozmowy pokojowe zostały zintensyfikowane^[1] .

18 lipca w Aarau wysłannicy Zurychu, Berna, Lucerny i Uri podpisali nowy pokój krajowy^[1] . Układ ustanawiał równouprawnienie obu wyznań w sprawach religijnych oraz odbierał kantonom katolickim prawa zwierzchnie nad Baden i Dolnymi Wolnymi Urzędami, tworząc terytorialne połączenie między Bernem a Zurychem^[1] . Unterwalden, Schwyz i Zug odrzuciły porozumienie na zgromadzeniach landsgemeinde, natomiast Lucerna i Uri początkowo je przyjęły, lecz wskutek niepokojów zostały zmuszone do ponownego sięgnięcia po broń^[1] . Pierwsze, później publicystycznie wyolbrzymione uderzenie wojsk katolickich pod Sins 20 lipca doprowadziło do odwrotu reformowanych, a ataki na pozycje zuryskie 22 lipca zakończyły się niepowodzeniem^[1] . 25 lipca doszło do decydującej bitwy wojsk środkowoszwajcarskich i berneńskich pod Villmergen, zakończonej zwycięstwem lepiej wyposażonych i wyszkolonych oddziałów Berna^[1] . Starcie pochłonęło ponad 3000 ofiar śmiertelnych. Zwycięskie wojska ruszyły na południe, zajmując i plądrując terytoria lucerneńskie oraz – przez Brünig – obszary Unterwalden^[1] . Część oddziałów zuryskich obsadziła Rapperswil, a inne pomaszerowały na Zug, zagrażając Schwyzowi^[1] .

Po militarnej klęsce kantonów wewnętrznych rokowania pokojowe w Aarau zostały ponownie podjęte^[1] . Układ podpisany 11 sierpnia zaostrzał postanowienia pokoju z 18 lipca na niekorzyść kantonów katolickich, ponieważ przenosił prawa protekcyjne Uri, Schwyz oraz Ob- i Nidwalden nad Rapperswilem na Berno, Zurych i Glarus, a także włączał Berno do współrządów w Turgowii, Sargans, Dolinie Renu oraz Górnych Wolnych Urzędach^[1] .

IV pokój krajowy miał charakter pokoju siły narzuconego przez Berno i Zurych^[1] . Realizował ich postulaty i kończył trwającą od II pokoju krajowego z 1531 roku dominację kantonów katolickich^[1] . W Tagsatzundze oraz przy obsadzie urzędów landwójtowskich w wspólnych posiadłościach wprowadzono zasadę parytetu wyznaniowego^[1] . Jako organ arbitrażowy w sprawach konfesyjnych ustanowiono parytetowo obsadzoną Komisję Pokoju Krajowego^[1] .

Kantony katolickie nie pogodziły się jednak z wymuszonym przekazaniem praw zwierzchnich – postrzeganym jako naruszenie dawnego porządku – i aż do końca Starej Konfederacji Szwajcarskiej wielokrotnie, choć bezskutecznie, domagały się ich restytucji^[1] . Odmówiły również dalszego uczestnictwa w obradach Tagsatzungi w utraconym Baden, w związku z czym w 1713 roku miejsce obrad przeniesiono do Frauenfeld^[1] . W 1715 roku kantony katolickie, kierując się względami bezpieczeństwa, zawarły sojusz z Francją, przewidujący wsparcie króla francuskiego w konfliktach wewnątrzkonfederackich (tzw. Trücklibund)^[1] .

W pokoju badeńskim z 1718 roku przywrócono księstwo-opactwo Sankt Gallen, a Toggenburg powrócił pod władzę księcia-opata^[1] . Mimo utrzymującej się urazy w kantonach wewnętrznych, po drugiej wojnie villmergerowej nastąpiło osłabienie konfesjonalizmu, co wiązało się z parytetem i powszechnie zagwarantowaną wolnością religijną, obowiązującą także katolików w wspólnych posiadłościach pozostających odtąd pod dominacją kantonów reformowanych^[1] .

• ThomasT. Lau ThomasT., Szwajcarska Słowna Encyklopedia Historii: Zweiter Villmergerkrieg, [online], hls-dhs-dss.ch, 2013 [dostęp 2026-02-01]  (niem.).
• Jerzy Wojtowicz: Historia Szwajcarii. Wrocław: Zakład narodowy imienia Ossolińskich wydawnictwo, 1976. ISBN 83-04-02941-3.

• II bitwa pod Villmergen