Edukacja religijna

Konstytucja marcowa z 1921 roku nakładała obowiązek prowadzenia lekcji religii w szkołach publicznych. Konkordat z 1925 roku uściślał sposób i wymiar prowadzenia lekcji^[2], gdy chodzi o lekcje prowadzone przez Kościół katolicki.

W początkowym okresie Polski Ludowej lekcje religii były prowadzone w szkołach mimo wypowiedzenia przez Rzeczpospolitą Polską w 1945 konkordatu. Wynikało to z faktu, że taki obowiązek był zapisany w konstytucji marcowej, którą władze komunistyczne uznawały. Ograniczono nauczanie do 1 godziny tygodniowo (zamiast konkordatowych dwóch) i kierując się zasadą tolerancji oraz naczelną zasadą wolności sumienia zlikwidowano obligatoryjność uczestnictwa w nich. W dniu 15 września 1945 roku Ministerstwo Oświaty wydało okólnik w sprawie nauki religii w szkole. Powołując się na Konstytucję z 1921 roku stwierdzał on, że: Uczniowie, których rodzice (prawni opiekunowie) zadeklarują, iż nie życzą sobie, by dzieci ich pobierały naukę religii, ponieważ nie odpowiada to ich przekonaniom religijnym, są od nauki tego przedmiotu zwolnieni. Uczniom tym nie wystawia się w księdze ocen z religii^[3]. Od 1949 władze zaczęły systemowo usuwać religię ze szkół, co usankcjonowano w 1956 roku odpowiednimi przepisami zezwalającymi szkołom na nieprowadzenie lekcji religii (wciąż nie zakazując). W 1961 Sejm uchwalił ustawę o rozwoju systemu oświaty i wychowania^[4], definitywnie usuwającą lekcje religii ze szkół. Od tej pory lekcje religii były prowadzone przez księży i katechetów przy parafiach. W 1972 roku religia wykładana była w około 18 tysiącach parafialnych punktów katechetycznych^[5], rejestrowanych i nadzorowanych do 1981 roku przez państwowe władze oświatowe^[2].

Po 1989 roku religię do szkół ponownie wprowadzono na mocy instrukcji Ministra Edukacji Narodowej z 30.08.1990 r.^[6]

Obecnie prawo organizacji zajęć katechetycznych w placówkach szkolnych gwarantowane jest przepisem art. 53 ust. 4 Konstytucji:

Dodatkowo na mocy art. 12 konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z 1993 (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318 (ISAP)) Państwo polskie zagwarantowało, że:

• Szkoły publiczne podstawowe i ponadpodstawowe^[7] oraz przedszkola, prowadzone przez organy administracji państwowej i samorządowej^[8], organizują zgodnie z wolą zainteresowanych naukę religii w ramach planu zajęć szkolnych i przedszkolnych.
• Program nauczania religii katolickiej oraz podręczniki opracowuje władza kościelna i podaje je do wiadomości kompetentnej władzy państwowej.
• W sprawach treści nauczania i wychowania religijnego nauczyciele religii podlegają przepisom i zarządzeniom kościelnym, a w innych sprawach przepisom państwowym”.

Możliwość nauczania religii przewiduje także art. 12 ustawy o systemie oświaty:

Księża i katecheci świeccy oraz zakonni pobierają za prowadzone lekcje regularną pensję, podobnie jak nauczyciele przedmiotów świeckich. Pomimo powrotu religii do szkół, aż do roku 1997 kapłani nie otrzymywali wynagrodzenia za nauczanie religii w szkole^[9]. Do roku 2000 w szkołach katechizowali niemal wyłącznie księża (ok. 90%). Zdecydowana większość z nich posiadała tytuł magistra. Siostry, zakonne i osoby świeckie uczyły wówczas teogo przedmiotu głównie na mocy ukończonych diecezjalnych kursów teologicznych. Od 2000 roku nauczycielem religii mogła być z drobnymi wyjątkami (seminarzysta na 4. roku studiów lub diakon) osoba, która ukończyła pięcioletnie studia filozoficzno-teologiczne z przygotowaniem pedagogicznym i odbyła wymagane prawem pratyki katechetyczne w przedszkolu i szkole. Część katechetów odeszła wówczas z zawodu, a inni rozpoczęli w w okresie przejściowym uzupełnianie kwalifikacji^[10].

Od 1992 roku oddzielne lekcje religii należy organizować dla co najmniej siedmiorga uczniów w danej klasie. W 2013 roku Komisji Wychowania Katolickiego dopuściła odstąpienie od tego ustalenia (poprzez łączenie klas), jeżeli wszystkie przedmioty odbywają się w klasach łączonych^[11].

Ocena z tego przedmiotu nie wpływa na promocję do następnej klasy lub na ukończenie szkoły, ale od 2007^[12] do 2024 r.^[13] była wliczana do średniej ocen ucznia. W 2009 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że wliczanie religii do średniej ocen nie narusza przepisów Konstytucji^[14]. Wpisywana jest na świadectwie szkolnym zaraz po ocenie z zachowania. O udziale ucznia niepełnoletniego w nadobowiązkowych zajęciach z religii decydują jego rodzice, natomiast uczeń pełnoletni sam podejmuje decyzję w tym zakresie. Uczeń może uczestniczyć w zajęciach z religii, z etyki, z obu tych przedmiotów, może też nie uczęszczać na zajęcia z żadnego z nich. Od roku szkolnego 2014/2015 życzenie uczestnictwa w zajęciach z religii składa się w formie oświadczenia pisemnego. Zmiana rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. z 2020 r. poz. 983 (ISAP)) wynikała z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu dotyczącego dostępu do lekcji etyki^[15].

31 maja 2016 roku zostało zawarte przez Konferencję Episkopatu Polski i Ministra Edukacji Narodowej porozumienie w sprawie kwalifikacji zawodowych wymaganych od nauczycieli religii. Dzięki niemu, wykwalifikowanym nauczycielom umożliwiono zdobycie dodatkowych uprawnień do nauczania religii na wszystkich szczeblach edukacyjnych, poprzez studia podyplomowe. W dokumencie tym zapisano, że to strona kościelna decyduje o formie i miejscu ich przeprowadzenia, respektując obowiązujące w polskim prawie przepisy^[16]. Episkopat Polski ustalił, że studia podyplomowe w tym zakresie mają trwać 4 semestry, a praktyki pedagogiczne powinny wynosić nie mniej niż 90 godzin (w tym 30 godzin samodzielnie prowadzonych zajęć przez studenta)^[17]. Taką formę kształcenia mogą prowadzić uczelnie katolickie lub takie, które posiadają wydziały teologiczne. Początkowo studia takie organizowane były wyłącznie w soboty w formie stacjonarnej, ale z czasem po okresie pandemii koronawirusa, część uczelni zdecydowała się na prowadzenie tego kierunku w formie hybrydowej (wybrane zajęcia odbywają się w piątki w formie online). Nie zmieniło to jednak liczby semestrów ich trwania. Z szacunku dla niedzieli i zaangażowania księży w parafiach, wykłady nie odbywają się w niedziele^[17][18].

W 2018 roku ówczesna minister edukacji Anna Zalewska stwierdziła, że znane jej są przypadki powierzania katechetom w szkołach publicznych – wbrew przepisom prawa – obowiązków wychowawców klasy. Oświadczyła, że ministerstwo zrezygnowało z projektu stworzenia podstawy prawnej do pełnienia funkcji wychowawcy klasy przez nauczyciela religii^[19].

W 2018 roku nauka religii w przedszkolach i szkołach kosztowała budżet państwa ok. 1 482 mln zł, a uczyło jej 21,7 tys. osób^[20]. Dodatkowo na naukę religii przekazywane są środki pieniężne z budżetów każdego z samorządów (np. gminę Ustrzyki Dolne nauka religii kosztuje 540 tys. zł rocznie^[21], miasto Szczecin w roku szkolnym 2020/2021 musi dopłacić do pensji nauczycieli-katechetów prawie 4,5 mln zł^[22], a miasto Toruń - 8 mln^[23]). Według danych opublikowanych przez Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego w roku szkolnym 2018/2019 na lekcje religii uczęszczało 88% uczniów^[24], a w roku szkolnym 2019/2020 – 87,6%^[25]. W roku szkolnym 2022/2023 ten odsetek wynosił 80,3 %^[26].

Według danych Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego w Polsce, w roku szkolnym 2024/2025 w lekcjach religii uczestniczyło 75,6% wszystkich uczniów^[27]. W przedszkolach było to 82%, w szkołach podstawowych 86,4%, w szkołach branżowych pierwszego stopnia 55,4%, w szkołach branżowych dugiego stopnia 48,3%, w technikach 54,2%, a w liceach 48,1%. Był to spadek frekwencji o 3,8 punktów procentowych w skali całego kraju względem roku wcześniejszego. Największy odpływ uczniów z zajęć odnotowano w liceach (9,4 p. proc.) i technikach (7,5 p. proc.)^[28]. W raporcie wskazano również, że aż 48,7% wszystkich katechetów stanowiły kobiety po 50. roku życia. Księży uczących religii było wówczas 29,7%. W prowadzenie lekcji relgii zangażowani byli także mężczyźni świeccy, siostry zakonne i bracia zakonni bez święceń kapłańskich^[29]. 19,5% ogółu katechetów stanowiły osoby między 51 a 55 rokiem życia, 7,3% od 61 lat wzwyż. Nauczyciele religii do 30. roku życia stanowili 5,1%^[30].

24 marca 2024 minister Barbara Nowacka podpisała rozporządzenie, na mocy którego od roku szkolnego 2024/2025 we wszystkich typach szkół, oceny z religii i etyki nie są wliczane do średniej końcoworocznej uczniów^[31]. Natomiast w dniu 17 stycznia 2025 wydała ona kolejne rozporządzenie^[32] decydujące o tym, że od 1 września tego samego roku wymiar lekcji religii i etyki w szkołach publicznych uległ redukcji z dwóch do jednej godziny tygodniowo, finansowanej z budżetu państwa^[33]. Ponadto zajęcia te, w tego typu placówkach mają być organizowane na pierwszych lub ostatnich godzinach lekcyjnych danej klasy. Zasada ta nie obowiązuje w oddziałach, w których uczestniczy w nich 100% uczniów^[34].

W szkołach prywatnych i społecznych decyzję o liczbie godzin religii i etyki (jedna lub dwie w tygodniu) pozostawiono organom prowadzącym dane placówki. W części polskich diecezji kościoła katolickiego biskupi zobowiązali szkoły prowadzone przez instytucje i organizacje katolickie do dalszego organizowania dwóch godzin religii tygodniowo^[35].