Edward Lewandowski (oficer)
 | |
 kapitan administracji | |
| Data i miejsce urodzenia |
21 lutego 1893 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
1914–1940 |
| Siły zbrojne |
|
| Jednostki |
289 zapasowy pułk piechoty |
| Stanowiska |
oficer sztabu dywizji |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |
        | |
Edward Lewandowski[a] (ur. 21 lutego 1893 w Warszawie, zm. 29 kwietnia – 1 maja 1940 w Kalininie) – kapitan administracji (piechoty) Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys
Syn Adama i Walerii z Malinowskich[2][3][4]. Ukończył sześć klas gimnazjum, uczestniczył w strajku szkolnym w 1905[3][5]. W latach 1913–1914 należał do drużyny skautingowej im. Romualda Traugutta w Warszawie[3][6], gdzie m.in. sprawował funkcję zastępowego[5]. W 1914 pracował jako urzędnik dyrekcji tramwajów miejskich w Warszawie[5].
W czasie I wojny światowej, początkowo był członkiem tajnej milicji obywatelskiej na terenie Warszawy, a następnie od grudnia 1914 służył w armii rosyjskiej[3][2][6]. W 1917 otrzymał przydział do 289 zapasowego pułku piechoty i awansowano go na podporucznika[5]. Tam też w tym czasie należał do Związku Wojskowych Polaków, gdzie pełnił funkcję wiceprezesa, sekretarza oraz bibliotekarza i jednocześnie był organizatorem dwóch polskich kompanii[3]. Następnie od września tego roku służył w 3 Dywizji Strzelców Polskich w składzie I Korpusu Polskiego w Rosji[3][6] w ramach Wojska Polskiego na Wschodzie. Za postawę wykazaną podczas walk, 10 maja 1922 otrzymał order „Virtuti Militari" V klasy[7], a we wniosku o jego nadanie, napisano m.in.:
Podczas walk I-go Korpusu Polskiego gen. Dowbora-Musnickiego dnia 25 lutego 1918 r. – 3 Dywizja Strzelców wymienionego korpusu w czasie swego przemarszu z Jelni do Bobrujska została pod HORODCEM otoczona przez bolszewików, przyczem Sztab dywizji był odcięty, skutkiem czego groziło mu wielkie niebezpieczeństwo. Na rozkaz dowódcy dywizji gen. Iwaszkiewicza porucznik (wówczas podporucznik) LEWANDOWSKI Edward rozwinął do boju podległą mu Kompanię sztabową – na propozycje bolszewicką co do złożenia broni przez Polaków odpowiedział wystrzałem z rewolweru – zdecydowanie uderzył na parokrotnie silniejszego przeciwnika i odrzucił go wstecz. Mimo otoczenia z trzech stron przez wroga - z pomocą nadesłanej mu na pomoc kompanji K.M. – por. Lewandowski przez dwie godziny wytrwał w silnym ogniu kulomiotowym i karabinowym i utrzymał pozycję. Por. Lewandowski swym czynem wybitnego męstwa i nadzwyczajnie zimnej krwi, z narażeniem własnego zżycia, umiejętnie i samodzielnie prowadząc akcje – uratował dowództwo dywizji i dał możność względnie spokojnego wycofania się 3 Dywizji Strz. Straty oddziału por. Lewandowskiego ograniczyły się do 14-stu zabitych i rannych żołnierzy[8].
7 listopada 1918 wstąpił do odradzającego się Wojska Polskiego[5], gdzie otrzymał przydział do sztabu Dywizji Litewsko-Białoruskiej[3]. Podczas wojny polsko-ukraińskiej w marcu 1919 uczestnik obrony Lwowa[3] w grupie gen. Wacława Iwaszkiewicza-Rudoszańskiego[5]. Następnie pełnił służbę w sztabie 6 Armii[3] jako – początkowo oficer operacyjny, a potem referent wyszkolenia[5]. Uczestniczył w walkach na frontach: wołyńskim, podolskim i południowym[3] podczas wojny polsko-bolszewickiej, m.in. przeciwko 1 Armii Konnej Budionnego[5]. Od 1 czerwca 1921 jego oddziałem macierzystym był 13 pułk piechoty[9].
W latach 1923–1924 był oficerem sztabu pułkownika Bronisława Bohaterewicza, dowódcy piechoty dywizyjnej 20 Dywizji Piechoty w Słonimiu, pozostając oficerem nadetatowym 13 pułku piechoty w Pułtusku. 31 marca 1924 awansował na kapitana ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923 i 66. lokatą w korpusie oficerów piechoty[10][11] (w marcu 1939, w tym samym stopniu i starszeństwie, zajmował 21. lokatę w korpusie oficerów administracji, grupa administracji[12]). W 1928 pełnił służbę w Dowództwie 18 Dywizji Piechoty w Łomży, pozostając oficerem nadetatowym 14 pułku piechoty we Włocławku[13]. W latach 1928–1931 dowodził kompanią batalionu manewrowego i Dywizyjnego Kursu Podchorążych Rezerwy[3]. 28 września 1933 otrzymał przeniesienie z 44 pułku piechoty Strzelców Kresowych w Równem do Korpusu Ochrony Pogranicza[14]. Do września 1939 pełnił służbę w Dowództwie KOP w Warszawie na stanowisku kierownika Referatu Statystyki i Studiów[15][3][2][5].
W czasie kampanii wrześniowej 1939 w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli radzieckiej. Od kwietnia 1940 był przetrzymywany w obozie jenieckim w Ostaszkowie[2][3]. Między 28 a 29 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Kalinińskiego[2] – lista wywózkowa 051/2 z 27 kwietnia 1940[2], pozycja 35[3]. Między 29 kwietnia a 1 maja 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Kalininie (obecnie Twer) i pogrzebany potajemnie w jednej z bezimiennych mogił zbiorowych w Miednoje[2], gdzie od 2 września 2000 mieści się Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje[16][17]. Figuruje w niedatowanym „Wykazie nr 3 akt rejestracyjnych jeńców wojennych obozu w Ostaszkowie”, sporządzonym przez Wydział Specjalny Obozu w Ostaszkowie[2].
5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień majora[18][19][20]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Był żonaty i miał córkę Hannę Jadwigę (ur. 26 lipca 1922)[21].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6823 – 10 maja 1922[7][22][3][4]
- Krzyż Walecznych[23][3][6]
- Medal Niepodległości – 20 lipca 1932 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[24][23][3][6]
- Srebrny Krzyż Zasługi – 19 marca 1937[25][23]
- Amarantowa wstążka[8]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921[3][6]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości[3][6]
- Medal Zwycięstwa („Médaille Interalliée”)[6]
Upamiętnienie
13 kwietnia 2016, w ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w ogrodzie Pałacu Prezydenckiego został zasadzony Dąb Pamięci poświęcony wszystkim Ofiarom Zbrodni Katyńskiej – certyfikat z numerem 1[26][27][28].
Zobacz też
Uwagi
- ↑ W ewidencji Wojska Polskiego figurował jako „Edward II Lewandowski”, w celu odróżnienia od innego oficera noszącego to samo imię i nazwisko, a mianowicie płk. Edwarda I Lewandowskiego[1].
Przypisy
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 293, 919.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Убиты в Калинине 2019 ↓, s. 647.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Księga Cmentarna Miednoje 2005 ↓, s. 498.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 1.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kolekcja ↓, s. 4.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Kolekcja ↓, s. 3.
- 1 2 Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 17 z 22 czerwca 1922, s. 458.
- 1 2 Kolekcja ↓, s. 6.
- ↑ Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r. Dodatek do Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 37 z 24 września 1921 roku, s. 59, 736.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 111, 161, 422.
- ↑ Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 74, 153, 366.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 283.
- ↑ Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 133, 202.
- ↑ Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 11 z 28 września 1933 roku, s. 209.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 919.
- ↑ Cmentarze katyńskie [online] [dostęp 2026-06-19] (pol.).
- ↑ Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje. Niemy świadek sowieckiego bestialstwa - Historia [online], www.polskieradio.pl [dostęp 2026-06-19].
- ↑ Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 roku w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
- ↑ Lista osób zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Twerze i Miednoje mianowanych pośmiertnie na kolejne stopnie. [online], web.archive.org, s. 44 [dostęp 2026-06-19] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-27].
- ↑ Zbrodnia katyńska, między prawdą i kłamstwem [online], edukacja.ipn.gov.pl, 2008, s. 215 [dostęp 2026-06-19] (pol.).
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Odznaczenia korpusów i oddziałów wschodnich., „Żołnierz Polski” (23 (302)), zbrojownia.cbw.wp.mil.pl, 4 czerwca 1922, s. 16 [dostęp 2025-11-13], Cytat: Lewandowski Edward.
- 1 2 3 Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 293.
- ↑ M.P. z 1932 r. Nr 167, poz. 198 (ISAP)
- ↑ M.P. z 1937 r. Nr 64, poz. 97 (ISAP) „za zasługi w służbie ochrony pogranicza”.
- ↑ Dąb pamięci w ogrodach Pałacu Prezydeckiego - Polska Prowincja Zakonu Pijarów [online], pijarzy.pl [dostęp 2026-06-19].
- ↑ Katyń… Ocalić od zapomnienia. [online], katyn-pamietam.pl [dostęp 2026-06-19].
- ↑ Obchody Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej [online], dzieje.pl [dostęp 2026-06-19].
Bibliografia
- Zuzanna Gajowniczek, Bernadetta Gronek, Bernard Kayzer: Miednoje. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Grzegorz Jakubowski (red.). T. 1 A–Ł. Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2005. ISBN 83-89474-06-9.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
- Убиты в Калинине, захоронены в Медном. Księga pamięci polskich jeńców wojennych – więźniów Ostaszkowskiego Obozu NKWD rozstrzelanych decyzją Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku. Лариса Еремина (red.). T. 1: Биограммы военнопленных А–Л. Moskwa: Stowarzyszenie Memoriał, 2019. ISBN 978-5-6041921-4-6.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-06-05].
- Lewandowski Edward. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.41-3163 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-06-19].