Eivind Berggrav

Eivind Berggrav

Kraj działania	Norwegia
Data i miejsce urodzenia	25 października 1884 Stavanger
Data i miejsce śmierci	14 stycznia 1959 Oslo
Biskup Oslo
Okres sprawowania	1937–1951
Biskup Hålogaland
Okres sprawowania	1928–1937
Wyznanie	luterańskie
Kościół	Kościół Norwegii
Sakra biskupia	1958
Odznaczenia

Eivind Josef Berggrav (ur. 25 października 1884 w Stavanger, zm. 14 stycznia 1959 w Oslo) – norweski biskup luterański, jako prymas Kościoła Norwegii (Preses i Bispemøtet) zasłynął z nieustępliwego oporu wobec nazistowskiej okupacji Norwegii podczas II wojny światowej, wpływowa postać ruchu ekumenicznego XX wieku, prezes Zjednoczonego Towarzystwa Biblijnego^[1], przewodniczący Światowej Rady Kościołów (1950–1954)^[2].

Urodził się jako Eivind Josef Jensen w Stavanger, a dorastał w Asak w Østfold^[3]. Jego ojciec, Otto Jensen (podobnie jak dziadek), był protestanckim proboszczem i pedagogiem. Gdy Eivind miał 22 lata, ojciec został na krótko (1906–1907) ministrem spraw kościelnych i edukacji w koalicyjnym rządzie Christiana Michelsena. Następnie powrócił do swojej parafii w Skjeberg (gmina Sarpsborg). Ksiądz Jensen został później dziekanem diecezji Kristiania (1912), a na rok przed śmiercią biskupem diecezji Hamaru (1917–1918).

Żoną Ottona Jensena została Marena Christine Pedersen (1846–1924). Ich dziećmi byli Eivind i Grete (1885–1956). Siostrzenica Eivinda – Kari Berggrav (1911–1996) – została pionierką norweskiej fotografii prasowej i wojennej^[4].

W domu rodzinnym Eivind wcześnie zetknął się z czołowymi teologami i duchownymi, a po ukończeniu szkoły w 1903 r. rozpoczął studia teologiczne w Kristianii na tamtejszym uniwersytecie. Po okresie wzmożonej aktywności wśród chrześcijańskich studentów zaczął przeżywać poważne wątpliwości religijne, ale mimo to ukończył studia jesienią 1908 r.

Przez następne dziesięć lat Berggrav pracował w szkole, najpierw jako nauczyciel w Eidsvold Folkehøiskole (1909–1914) i w seminarium nauczycielskim w Holmestrand (1914–1915), a następnie jako dyrektor szkoły okręgu Akershus w Fetsund (1915–1919). Zaczął także pisać dla czasopisma Kirke og Kultur. W 1915 r. znalazł się na froncie jako korespondent wojenny Morgenbladet i opublikował swoją pierwszą książkę „Krigerliv og religiøsitet”. Kierował też założoną przez siebie organizacją Østlandsk reisning promującą samnorsk^[5][6] (zob. konflikt językowy w Norwegii).

Mimo wychowania w rodzinie pastora i w wiejskim środowisku przeżywał kryzys religijny, który przezwyciężył po śmierci ojca, m.in. dzięki żonie i w wyniku zetknięcia się z wiarą żołnierzy niemieckich walczących w I wojnie światowej^[7].

Poślubił Kathrine Seip, córkę pastora. Ich synem był Dag Berggrav (1925–2003), norweski prawnik, urzędnik i międzynarodowy działacz narciarski^[8]

Eivind Berggrav ostatecznie został powołany na proboszcza w Hurdal i kontynuował studia, aby uzyskać doktorat z teologii. W ciągu trzech lat po otrzymaniu go w 1924 r., ks. Berggrav pełnił również funkcję kapelana więzienia państwowego Botsfengselet w Oslo. W 1928 r. został wybrany na biskupa diecezji Hålogaland z siedzibą w Tromsø. Poświęcił szereg nowych kaplic, służąc diecezji, mającej służąc w dużej mierze wiejski charakter. Odwiedził także kościół na Svalbardzie w 1935 r.^[9].

Berggrav odgrywał również coraz ważniejszą rolę w ogólnej debacie kulturalnej i społecznej. Jego obrona sztuki „God's Green Meadows”, wystawionej w Teatrze Narodowym w 1933 r., doprowadziła go do konfliktu z większością kręgów Kościoła Norwegii. Przy innych okazjach, między innymi jako krytyk literacki, atakował współczesne, świeckie formy wyrazu kulturowego i na przykład popadł w ostry konflikt z pisarzem Sigurdem Hölem. Berggrav prowadził również szeroko zakrojoną działalność w zakresie edukacji religijnej, między innymi poprzez własne wydania historii biblijnej i objaśnienia katechizmu.

Choć był młodszy od wielu innych kandydatów, Berggrav w 1937 r. został wybrany na biskupa diecezji Oslo, stając się primus inter pares w norweskim Kościele narodowym. Pogrzeb królowej Maud w 1938 r. po raz pierwszy przyniósł Berggravowi międzynarodową dostrzegalność. Przewodził norweskim wiernym do 1951 r., formalnie z wyjątkiem okresu aresztu domowego w latach 1942–1945.

Berggrav odgrywał również coraz ważniejszą rolę w ogólnej debacie kulturalnej i społecznej. Jego obrona sztuki „Guds grønne enger”, wystawionej w Teatrze Narodowym w 1933 r.^[10], doprowadziła go do konfliktu z większością kręgów Kościoła Norwegii. Przy innych okazjach, między innymi jako krytyk literacki, atakował współczesne, świeckie formy wyrazu kulturowego i na przykład popadł w ostry konflikt z pisarzem Sigurdem Hoelem. Berggrav prowadził również szeroko zakrojoną działalność w zakresie edukacji religijnej, między innymi poprzez własne wydania historii biblijnej i objaśnienia katechizmu^[3].

W latach 1938–1955 był przewodniczącym Norweskiego Towarzystwa Biblijnego.

Jako przywódca Kościoła Norwegii Berggrav stawał się coraz bardziej postacią integrującą. Z pierwotnie liberalnego stanowiska teologicznego, przesuwał się w kierunku centroprawicy. Jego zdolności do budowania porozumienia znalazły swój wyraz podczas II wojny światowej, kiedy stał się czołowym przedstawicielem oporu Kościoła wobec nazizmu^[3].

Biskup Eivind Berggrav zyskał międzynarodową sławę, przewodząc oporowi Kościoła Norwegii przeciwko nazistowskiej okupacji Norwegii podczas II wojny światowej, mimo że przez większość wojny przebywał w areszcie domowym^[11].

W latach poprzedzających wojnę Berggrav współpracował z Henrik Sørensenem, Johanem H. Andresenem oraz ówczesnym następcą tronu Olafem, próbując pośredniczyć między Niemcami a Wielką Brytanią. Wstrząśnięty niemiecką inwazją na Norwegię 9 kwietnia 1940 r. i próbą pojmania króla Haakona VII zniechęcał norweskich chrześcijan do angażowania się w dalszą walkę, którą postrzegał jako wojnę domową między zwolennikami króla i rządu emigracyjnego Johana Nygaardsvolda a zwolennikami faszystów, na czele z przywódcą marionetkowego rządu kolaboracyjnego Vidkunen Quislingiem^[12]. Kontrowersyjne oceniane było również zaangażowanie Berggrava w powstanie Rady Administracyjnej^[12], w której tekę ministra edukacji objął jego szwagier, Didrik Arup Seip, a która to Rada nie zyskała znaczącego uznania^[13].

W październiku 1940 r. Berggrav wraz z sześcioma innymi biskupami Kościoła Norwegii razem z dziesięcioma przywódcami innych wyznań, utworzył Radę Chrześcijańską. Udało mu się zjednoczyć różne grupy kościelne i aktywnie współpracował z takimi liderami jak Ole Hallesby i Ludvig Hope. Pracował również nad teologicznymi podstawami ruchu oporu i wielokrotnie krytykował panującą w luteranizmie tendencję do bezkrytycznej lojalności wobec państwa. Centralna pozycja Berggrava w walce Kościoła sprawiła, że stał się on ulubionym celem ataków zarówno ze strony niemieckich, jak i norweskich nazistów, w tym Vidkuna Quislinga, który postrzegał Berggrava jako osobistego wroga^[3].

24 lutego 1942 r. norwescy biskupi, w tym Berggrav, zrezygnowali z pełnionych funkcji państwowych w proteście przeciwko reżimowi nazistowskiemu. Kiedy Berggrav został aresztowany w kwietniu 1942 r., pojawiły się pogłoski, że grozi mu kara śmierci. Jednak po kilku dniach uwięzienia został przeniesiony do własnej chaty w Asker, gdzie był internowany przez trzy lata, aż do przeprowadzonej w kwietniu 1945 r. ucieczki, której dopuścił się, aby uniknąć ewentualnych represji ze strony nazistów w końcowej fazie wojny. W okresie internowania udało mu się jednak utrzymać kontakt z ruchem oporu, a poza tym wykorzystał ten czas na pracę badawczą i napisanie kilku książek^[3].

Po zakończeniu wojny w 1945 roku został przewodniczącym komisji ds. organizacji kościelnej i odegrał znaczącą rolę w reformie Kościoła Norwegii^[1].

W 1947 r. otrzymał Wielki Krzyż Orderu Świętego Olafa, a także Wielki Krzyż szwedzkiego Orderu Gwiazdy Polarnej, Order Lwa Finlandii i holenderski Order Oranje-Nassau. W 1953 roku otrzymał niemiecką Hanzeatycką Nagrodę Goethego^[3].

Eivind Berggrav zrezygnował z urzędu prymasa Norwegii w 1950 r. z powodów zdrowotnych. Pozostał jednak członkiem Prezydium Światowej Rady Kościołów do 1954 r. i z oddaniem i niestrudzenie pracował na rzecz budowania zaufania i jedności między Kościołami na świecie^[14]. Jest uważany za jednego z najważniejszych przywódców Kościoła XX wieku, nie tylko za swoją postawę w czasie wojny. Za swoje wysiłki Berggrav został po wojnie odznaczony amerykańskim Medalem Wolności.

• Spenningens Land (1937)^[15]
• Kirkens ordning i Norge (1945)
• Tider og Tekster (1947)
• Es Sehnen sich die Kirchen (1953)
• Marie Treschow: En Livsskisse (1955)
• Forgjeves for Fred. Vinteren 1939-40. Forsok og Samtaler I Norden, Berlin og London (1960)

• Heiene, Gunnar: Eivind Berggrav : en biografi. Oslo: Universitetsforl., 1992. ISBN 82-00-21564-4^[16]
• Robertson, Edwin Hanton: Bishop of the Resistance: A Life of Eivind Berggrav, Bishop of Oslo, Norway. St. Louis: Concordia Pub House, 2001. ISBN 978-0-570-05263-0^[17]
• Morland, Egil, Church leader in times of trouble. Eivind Josef Berggrav (1884–1959). W: Kjell Å Modéer, Helle Vogt (red.), Law and The Christian Tradition in Scandinavia. The Writings of Great Nordic Jurists. London 2020. ISBN 9781003015253^[18]

• Magda Gawinecka-Woźniak. Eivind Berggrav – przywódca i organizator życia duchowego w Norwegii. „Rocznik Teologiczny”. 45 (2), s. 163–182, 2003. ISSN 0239-2550. 
• Eivind Berggrav. Deichman, deichman.no. [dostęp 2026-01-14]. (norw.).
• Eivind Berggrav. hymnary.org. [dostęp 2026-01-14]. (ang.).
• Biskop Eivind Josef Berggrav (Jensen) (1884 - 1959). geni.com. [dostęp 2026-01-14]. (ang.).

• Letter, 9.7.1925, from Eivind Berggrav. amundsen.mia.no. [dostęp 2026-01-14]. (norw. • ang.).
• Eivind Berggrav og kirkekampen. vl.no. [dostęp 2026-01-14]. (norw. • ang.).