Elatery

Elatery, sprężyce^[1] – wydłużone płonne komórki pozbawione protoplastu, będące komórkami siostrzanymi zarodników. Powstają w zarodniach niektórych roślin zarodnikowych (np. u wątrobowców i glewików)^[2]. Ze względu na odmienność odróżniane są od podobnych hapterów występujących u skrzypów^[3][1], aczkolwiek niektórzy autorzy używają nazw elatery i sprężyce także w odniesieniu do skrzypów^[4].

U wątrobowców komórki wewnętrzne (archeospor) budujące puszkę zarodni rozwijają się w tkankę sporogeniczną. Każda z komórek archeosporu dzieli się na dwie komórki potomne: węższą i szerszą. Szersze, po podziałach mejotycznych, przekształcą się w zarodniki. Węższe wyrastają w niepodzielone, po dojrzeniu puste w środku, rurkowate komórki o bardzo cienkich ścianach, które od strony wnętrza komórki mają spiralnie ułożone taśmowate zgrubienia (czasami są to okręgi). Elatery na wczesnym etapie rozwoju zawierają dużą ilość materiałów zapasowych i służą do odżywiania komórek macierzystych zarodników^[2]. U większości wątrobowców elatery są rozmieszczone luzem we wnętrzu zarodni i po jej otwarciu rozluźniają masę zarodników, co ułatwia rozsiewanie się zarodników. Odbywa się to dzięki skręcaniu się i rozkręcaniu elater, następującemu w wyniku zmian w wilgotności powietrza. Ruchy te mają charakter kohezyjny, czyli wynikają z oddziaływania sił między cząsteczkami wody nasiąkającej struktury komórkowe (odmienne od ruchów higroskopowych)^[5].

U niektórych wątrobowców elatery występują w skupieniach w różnych miejscach puszki – na szczycie jej klap (Metzgeria conjugata, Riccardia), lub u środka jej nasady przymocowane do elatoforu (Pellia), działają wtedy jak miotełka, wymiatająca zarodniki w momencie pęknięcia ścian zarodni^[2]. U Ricciaceae komórki płonne archesporu giną nie przekształcając się w elatery^[6].

Elatery występują również u niektórych grzybów, np. w glebie u szczudłówki piaskowej^[7].