Energiewende

Struktura produkcji energii elektrycznej w Niemczech według źródeł (udział procentowy)
Instalacja fotowoltaiczna i turbiny wiatrowe na farmie Schneebergerhof w Nadrenii-Palatynacie

Energiewende (wym. [ʔenɐˈɡiːˌvɛndə], z niem. „zwrot energetyczny”) – transformacja energetyczna prowadzona przez Niemcy, zakładająca oparcie systemu energetycznego przede wszystkim na odnawialnych źródłach energii (zwłaszcza energii wiatru, fotowoltaice i energetyce wodnej), efektywności energetycznej oraz zarządzaniu popytem na energię.

Pakiet legislacyjny wspierający Energiewende przyjęto pod koniec 2010 roku. Zakładał on redukcję emisji gazów cieplarnianych o 80–95% do 2050 roku względem poziomu z 1990 roku oraz osiągnięcie 60% udziału energii odnawialnej w zużyciu energii w 2050 roku[1]. Jeszcze przed uruchomieniem programu Niemcy ograniczyły emisje o 27% między 1990 a 2014 rokiem, jednak osiągnięcie celów Energiewende wymagałoby utrzymania średniego tempa redukcji 3,5% rocznie, równego historycznemu maksimum[2]. Niemiecki miks energetyczny cechuje wysoka emisyjność ze względu na znaczny udział węgla i gazu ziemnego[3].

W ramach Energiewende Niemcy zakończyły w 2023 roku wykorzystanie energetyki jądrowej[4], planowane jest też wyłączenie elektrowni węglowych najpóźniej do 2038 roku, a być może już do 2030 roku[5][6]. W 2023 roku wcześniejsze wyłączenie elektrowni jądrowych nie miało już poparcia większości społeczeństwa[7], a sama decyzja budziła spory wśród ekspertów obawiających się jej negatywnego wpływu na realizację celów redukcji emisji[8].

Etymologia

Główne odnawialne źródła energii w Niemczech: biomasa, energia wiatru i fotowoltaika

Termin Energiewende jest regularnie używany w publikacjach anglojęzycznych bez tłumaczenia, jako zapożyczenie[9]. Po raz pierwszy pojawił się w tytule wydanej w 1980 roku publikacji Öko-Institut, postulującej całkowite odejście od energii jądrowej i ropy naftowej[10][11]. Najśmielszą tezą publikacji było twierdzenie, że wzrost gospodarczy jest możliwy bez zwiększania zużycia energii[12]. 16 lutego 1980 roku w Berlinie odbyło się sympozjum zatytułowane „Energiewende: Atomausstieg und Klimaschutz” (Transformacja energetyczna: odejście od atomu i ochrona klimatu). W kolejnych dekadach zakres znaczeniowy terminu się rozszerzał, a współczesny kształt zyskał on około 2002 roku[13].

Energiewende oznaczała istotną zmianę polityki energetycznej. Termin obejmował przeorientowanie polityki z popytu na podaż oraz przejście od wytwarzania scentralizowanego do generacji rozproszonej, na przykład produkcji ciepła i energii elektrycznej w małych jednostkach kogeneracyjnych, a także zastępowanie nadprodukcji i możliwego do uniknięcia zużycia energii środkami oszczędnościowymi i wzrostem efektywności[14]. W szerszym sensie transformacja zakładała również demokratyzację energetyki[15]. W tradycyjnym modelu rynek był zdominowany przez kilka koncernów dysponujących dużymi scentralizowanymi elektrowniami, co postrzegano jako oligopol skupiający niepokojąco dużą władzę gospodarczą i polityczną. Odnawialne źródła energii mogą natomiast powstawać w sposób zdecentralizowany, z bezpośrednim udziałem obywateli, między innymi poprzez obywatelskie farmy wiatrowe i słoneczne, przydomowe instalacje fotowoltaiczne oraz spółdzielnie energetyczne, a rozproszona struktura wytwarzania pozwala zatrzymać wartość dodaną w regionie[15].

Historia

Proces transformacji energetycznej w Niemczech rozpoczął się w latach 90. od wprowadzenia w roku 1991 ustawy o sieciach elektroenergetycznych (Stromeinspeisungsgesetz) z gwarantowanymi przyłączeniami do sieci i taryfami gwarantowanymi[16].

Skutecznym instrumentem promocji energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii była ustawa o odnawialnych źródłach energii (Erneuerbare-Energien-Gesetz, EEG), która po raz pierwszy weszła w życie w roku 2000[16].

Założenia programu

Emisje gazów cieplarnianych w Niemczech w latach 1990–2019 na tle celów redukcyjnych

Dokument programowy Energiewende rząd federalny ogłosił we wrześniu 2010 roku, sześć miesięcy przed katastrofą jądrową w Fukushimie[17]. 6 czerwca 2011 roku, po katastrofie, rząd wycofał się z traktowania energii jądrowej jako technologii pomostowej[18]. Według późniejszych komentatorów, między innymi publicysty The Breakthrough Institute, na taki kształt programu wpłynęły ideowo antyatomowe ruchy ekologiczne[19].

W 2011 roku powołana przez rząd Komisja Etyczna ds. Bezpiecznych Dostaw Energii oceniła wykonalność odejścia od atomu i przejścia na odnawialne źródła energii. W konkluzji raportu uznała, że rezygnację z energii jądrowej można przeprowadzić w ciągu dekady przy użyciu przedstawionych środków transformacji[20].

W 2014 roku federalny minister gospodarki i energii Sigmar Gabriel przekonywał szwedzki koncern Vattenfall do kontynuowania inwestycji w niemieckie kopalnie węgla brunatnego, tłumacząc, że „nie możemy jednocześnie rezygnować z energii jądrowej i z produkcji energii z węgla”[21][22].

W pierwszej fazie programu rosyjski gaz ziemny był postrzegany jako „bezpieczne, tanie i przejściowe” paliwo zastępujące energię jądrową, w ramach niemieckiej polityki wiązania Rosji z Unią Europejską poprzez wzajemnie korzystne relacje handlowe. Zależność Niemiec od importu rosyjskiego gazu przedstawiano jako „współzależność”[23].

Lata 2013–2016

Po wyborach federalnych w 2013 roku koalicja CDU/CSU i SPD kontynuowała Energiewende z niewielkimi modyfikacjami celów. W umowie koalicyjnej wprowadzono cel pośredni 55–60% udziału odnawialnych źródeł energii w zużyciu energii elektrycznej brutto w 2035 roku[24]. Cele te określano jako „ambitne”[25]. Berliński instytut Agora Energiewende zauważył, że „choć niemieckie podejście nie jest wyjątkowe w skali świata, to tempo i zakres Energiewende są wyjątkowe”[26]. Cechą wyróżniającą programu miało być oparcie transformacji na obywatelach, a nie na dużych koncernach energetycznych.

Udział odnawialnych źródeł energii wzrósł z około 5% w 1999 roku do 22,9% w 2012 roku, przekraczając średnią OECD wynoszącą 18%[27]. Producentom energii odnawialnej zagwarantowano stałą taryfę gwarantowaną przez 20 lat. Powstawały spółdzielnie energetyczne, a kontrolę i zyski starano się decentralizować. Wadliwie zaprojektowane inwestycje prowadziły jednak do bankructw i niskich stóp zwrotu[28]. 1 sierpnia 2014 roku weszła w życie znowelizowana ustawa o odnawialnych źródłach energii, zgodnie z którą wysokość wsparcia przestała być ustalana przez rząd i zaczęła być wyznaczana w aukcjach[29].

Czynnikiem hamującym efektywne wykorzystanie nowych mocy odnawialnych był brak równoległych inwestycji w infrastrukturę przesyłową. Ustawodawstwo z 2010 roku przewidywało budowę lub modernizację 7700 km linii przesyłowych, ale do 2019 roku powstało 950 km, z czego w 2017 roku jedynie 30 km[30]. Koszty programu przenoszono na konsumentów, których rachunki za energię elektryczną systematycznie rosły. Według raportu Komisji Europejskiej ceny energii elektrycznej wzrosły o 50% względem poziomu z 2007 roku[31].

3 grudnia 2014 roku rząd federalny przyjął Narodowy Plan Działań na rzecz Efektywności Energetycznej (NAPE), obejmujący efektywność energetyczną budynków, oszczędzanie energii w przedsiębiorstwach, efektywność konsumencką i transportową[32]. W 2013 roku Niemcy wydawały około 1,5 mld euro rocznie na badania energetyczne służące rozwiązaniu technicznych i społecznych problemów transformacji[33].

Cele programu i stan ich realizacji w 2016 roku przedstawia poniższa tabela[34]:

Cele Energiewende i stan realizacji w 2016 roku
Cel20162020203020402050
Emisje gazów cieplarnianych
Emisje gazów cieplarnianych (rok bazowy 1990) −27,3%−40%−55%−70%−80 do −95%
Energia odnawialna
Udział w końcowym zużyciu energii brutto 14,8%18%30%45%60%
Udział w zużyciu energii elektrycznej brutto 31,6%35%50%65%80%
Udział w zużyciu ciepła 13,2%14%
Udział w transporcie 6,9%10%14%
Efektywność i zużycie
Zużycie energii pierwotnej (rok bazowy 2008) −6,5%−20%−50%
Zużycie energii elektrycznej brutto (rok bazowy 2008) −3,6%−10%−25%
Zużycie energii pierwotnej w budynkach (rok bazowy 2008) −18,3%−80%
Zużycie ciepła w budynkach (rok bazowy 2008) −6,3%−20%
Końcowe zużycie energii w transporcie (rok bazowy 2005) 4,2%−10%−40%

Spowolnienie od 2016 roku

Emisja dwutlenku węgla w Niemczech

Powolne postępy we wzmacnianiu sieci przesyłowych doprowadziły do odraczania budowy nowych farm wiatrowych w północnych Niemczech[35]. Analiza Agora Energiewende z końca 2016 roku wskazywała, że Niemcy prawdopodobnie nie osiągną kilku kluczowych celów programu. Cel redukcji emisji o 40% do 2020 roku „najpewniej nie zostanie osiągnięty bez dalszych działań”, a cel 55–60% udziału odnawialnych źródeł energii w zużyciu energii elektrycznej w 2035 roku uznano przy ówczesnych planach za „nieosiągalny”[36].

Przyjęty 14 listopada 2016 roku Plan Ochrony Klimatu 2050 (Klimaschutzplan 2050) wprowadził sektorowe cele redukcji emisji gazów cieplarnianych. Dla sektora energii przewidziano redukcję z 466 mln ton ekwiwalentu CO2 w 1990 roku do 175–183 mln ton w 2030 roku, czyli o 61–62%. Plan zakładał, że do 2050 roku zaopatrzenie w energię ma być „niemal całkowicie zdekarbonizowane”, z energią odnawialną jako głównym źródłem, przy czym w okresie przejściowym „istotną rolę jako technologie pomostowe” miały odgrywać elektrownie gazowe i najnowocześniejsze elektrownie węglowe[37].

W grudniu 2016 roku opublikowano piąty raport monitoringowy Energiewende. Komisja ekspercka ostrzegła w nim, że Niemcy prawdopodobnie nie zrealizują celów klimatycznych na 2020 rok, co może zagrozić wiarygodności całego przedsięwzięcia. Wśród proponowanych środków zaradczych znalazły się jednolita krajowa cena CO2 obejmująca wszystkie sektory oraz większy nacisk na transport[38].

Po 2017 roku

Od 2017 roku stawało się jasne, że Energiewende nie postępuje w przewidywanym tempie. Niemiecką politykę klimatyczną oceniano jako „niemrawą”, a transformację jako znajdującą się w zastoju[39]. Wśród przyczyn spowolnienia wskazywano wysokie ceny energii elektrycznej, rosnący opór wobec turbin wiatrowych oraz bariery regulacyjne[40]. Raport Komisji Europejskiej z 2018 roku odnotował redukcję emisji CO2 o 27% względem 1990 roku przy lekkim wzroście w latach poprzedzających i uznał osiągnięcie celu 40% redukcji do 2020 roku za niewykonalne, przede wszystkim z powodu „jednoczesnego odchodzenia od atomu i rosnącego zużycia energii”[31].

W marcu 2019 roku kanclerz Angela Merkel utworzyła „gabinet klimatyczny”, którego efektem był przyjęty 9 października 2019 roku Program Działań Klimatycznych 2030. Zawierał on system opłat za emisje dla sektorów ogrzewania i transportu, nieobjętych unijnym systemem handlu emisjami, a także zachęty podatkowe do renowacji energetycznej budynków, wyższe dopłaty do samochodów elektrycznych i inwestycje w transport publiczny[41]. Niemiecka Komisja Węglowa, złożona z 28 organizacji przemysłowych, środowiskowych i regionalnych, zarekomendowała w styczniu 2019 roku odejście od węgla do 2038 roku, przy jednym głosie sprzeciwu[42].

W związku z odchodzeniem od energii jądrowej, a docelowo także od węgla, Niemcy zadeklarowały zwiększone wykorzystanie gazu ziemnego. Angela Merkel mówiła w Davos w styczniu 2019 roku, że po odejściu od atomu i węgla „gaz ziemny będzie przez kolejne dekady odgrywał większą rolę”[43]. Europoseł SPD Udo Bullmann tłumaczył, że Niemcy muszą pozostać przy paliwach kopalnych, ponieważ zastępują „jednocześnie” węgiel i atom, podczas gdy kraje korzystające z energii jądrowej mają „łatwiejsze zadanie”[44]. W 2021 roku europoseł Zielonych Sven Giegold przyznał, że Niemcy mogą potrzebować nowych elektrowni gazowych do „stabilizowania coraz bardziej zmiennej generacji ze źródeł odnawialnych”[45]. Z kolei minister gospodarki Peter Altmaier deklarował w 2019 roku, że nie chce kompensować odejścia od węgla importem „taniej energii jądrowej” z innych krajów[46].

Pod koniec lat 2010. wyraźnie spadło wykorzystanie węgla, a wraz z nim emisje

Spośród celów klimatycznych na 2020 rok zrealizowano zamknięcie elektrowni jądrowych, wzrost udziału energii odnawialnej i redukcję emisji gazów cieplarnianych. Nie powiodły się natomiast zwiększenie udziału energii odnawialnej w transporcie, redukcja zużycia energii pierwotnej i wzrost produktywności energii końcowej[47].

W 2020 roku z powodu „dużych wahań poziomu generacji z wiatru i słońca” przywrócono do pracy wyłączone wcześniej bloki gazowe Irsching 4 i 5[48], a do sieci podłączono nowy blok węglowy Datteln 4[49]. W Bawarii zapowiedziano budowę nowej elektrowni gazowej w Leipheim dla zrekompensowania ubytku mocy po wyłączeniu elektrowni jądrowych w regionie[50]. W 2021 roku anulowano planowane wyłączenie elektrowni węglowej Heyden 4, która pozostała w systemie po zamknięciu elektrowni jądrowej Grohnde[51].

W czerwcu 2021 roku profesor André Thess z uniwersytetu w Stuttgarcie opublikował list otwarty, w którym zarzucił Klausowi Töpferowi i Matthiasowi Kleinerowi, autorom raportu komisji etycznej z 2011 roku stanowiącego naukową podstawę decyzji o odejściu od atomu, naruszenie podstawowych zasad niezależności naukowej. Według Thessa autorom raportu brakowało wiedzy fachowej pozwalającej wyważyć „ryzyko szybszej zmiany klimatu bez energii jądrowej i ryzyko wolniejszej zmiany klimatu z energią jądrową”[52].

Wysoka wietrzność w latach 2019 i 2020 była przedstawiana jako sukces energetyki odnawialnej, ale gdy w pierwszej połowie 2021 roku wiatru było mało, zużycie węgla wzrosło o 21% rok do roku. W pierwszym półroczu 2021 roku węgiel, gaz i atom dostarczyły łącznie 56% energii elektrycznej[53]. W całym 2021 roku największym pojedynczym źródłem energii elektrycznej był węgiel (30,2%), którego wykorzystanie wzrosło o 24,9% względem 2020 roku wskutek znacznego spadku generacji wiatrowej[54].

Opublikowany w 2021 roku rządowy raport projekcji przewidywał, że Niemcy nie osiągną celu redukcyjnego na 2030 rok o 16 punktów procentowych (49% redukcji zamiast planowanych 65%) oraz celu na 2040 rok o 21 punktów (67% zamiast 88%)[55]. W październiku 2021 roku ponad 20 naukowców i działaczy klimatycznych podpisało list otwarty do niemieckiego rządu z apelem o ponowne rozważenie odejścia od atomu, które ich zdaniem prowadzi do dodatkowych emisji 60 mln ton CO2 rocznie[56].

Koalicja utworzona po wyborach w 2021 roku zaproponowała przyspieszenie odejścia od węgla i samochodów spalinowych do 2035 roku, osiągnięcie 65% energii ze źródeł odnawialnych do 2030 roku i 80% do 2040 roku, przeznaczenie 2% powierzchni kraju na lądową energetykę wiatrową oraz rozbudowę morskiej energetyki wiatrowej do 75 GW. Wzmocniono rolę gazu ziemnego jako „niezbędnego” paliwa przejściowego, ze stabilizującym systemem importem niskoemisyjnej energii jądrowej z Francji[57].

W 2022 roku Agora Energiewende ostrzegła, że Niemcy nie zrealizowały celów emisyjnych na 2020 rok i prawdopodobnie nie zrealizują celów na 2030 rok. Świętowane wcześniej rekordowo niskie emisje z 2020 roku określono jako jednorazowy efekt sprzyjającej pogody i niższego popytu w czasie pandemii COVID-19[58]. W 2023 roku Niemcy osiągnęły najniższe emisje gazów cieplarnianych od lat 50. XX wieku (spadek o 20%), na co duży wpływ miał spadek produkcji przemysłowej spowodowany wojną na Ukrainie i wysokimi cenami energii. Agora Energiewende przypisała około połowy redukcji niższej generacji węglowej, a jedynie 15% ulepszeniom technologicznym. Choć ponad 50% energii elektrycznej pochodziło już ze źródeł odnawialnych, utrzymywały się obawy o konkurencyjność przemysłu, a emisje w budownictwie i transporcie nie spadały, co groziło niespełnieniem celów unijnych[59].

Po inwazji Rosji na Ukrainę

Elektrownia jądrowa Isar, wyłączona 15 kwietnia 2023 roku

Po rozpoczęciu inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku Niemcy ogłosiły ponowne uruchomienie 10 GW mocy węglowych w celu oszczędzania gazu ziemnego po ograniczeniu jego dostaw do Europy[60]. Wywołało to falę krytyki strategii programu. Michael Kretschmer (CDU) uznał Energiewende za przedsięwzięcie nieudane, wskazując na niewystarczającą generację odnawialną i wyczerpanie możliwości pokrywania zapotrzebowania podstawowego. Wezwał do anulowania odejścia od atomu i ponownego uruchomienia pozostałych reaktorów do czasu opracowania nowej strategii[61]. Od lutego 2022 roku toczyła się gorąca debata o wstrzymaniu odejścia od atomu i przedłużeniu pracy działających jeszcze reaktorów w odpowiedzi na kryzys energetyczny[62]. W październiku 2022 roku rząd zdecydował, że trzy działające elektrownie jądrowe będą pracować do 15 kwietnia 2023 roku, aby pomóc w pokryciu zapotrzebowania zimą[63]. Ostatnie trzy elektrownie jądrowe, Emsland, Isar II i Neckarwestheim II, wyłączono 15 kwietnia 2023 roku[64].

Odcięcie od rosyjskiego gazu spowodowało przejściowy powrót do węgla, którego udział w produkcji energii elektrycznej wzrósł z 24% w 2020 roku do 32% w 2022 roku, by w 2023 roku spaść do 27%[65]. Średnia emisyjność niemieckiej produkcji energii elektrycznej wyniosła w 2023 roku 380 g CO2/kWh[66].

W 2023 roku instytut ekonomiki energetyki EWI ostrzegł, że dla zrekompensowania zależnej od pogody produkcji z wiatru i słońca potrzeba około 50 nowych elektrowni gazowych o łącznym koszcie sięgającym 60 mld euro, których finansowania nie zabezpieczono[67]. W lutym 2024 roku rząd federalny uzgodnił subsydiowanie 10 GW elektrowni gazowych przystosowanych do spalania wodoru. W pierwszych latach mają one spalać gaz ziemny, a między 2035 a 2040 rokiem przejść na wodór. Elektrownie te mają zapewniać moc rezerwową w okresach niskiej generacji słonecznej i wiatrowej, a ponieważ taka praca nie jest ekonomicznie opłacalna, operatorzy będą otrzymywać wynagrodzenie za utrzymywanie mocy[68].

W marcu 2024 roku Federalny Trybunał Obrachunkowy opublikował raport, w którym ocenił, że polityka energetyczna nie realizuje celów w wielu punktach. Planowany 80% udział źródeł odnawialnych wymaga źródeł dyspozycyjnych, ale zakładane 10 GW mocy gazowych nie jest ani wystarczające, ani realizowane zgodnie z harmonogramem. Rozbudowa sieci elektroenergetycznej była opóźniona o 6000 km i siedem lat, koszty systemowe zapewnienia ciągłości dostaw uznano za niedoszacowane i oparte na scenariuszach optymistycznych, a moce zainstalowane w źródłach odnawialnych były o 30% opóźnione względem harmonogramu przy spodziewanym wzroście popytu o 30% wskutek elektryfikacji ogrzewania i transportu[69].

1 stycznia 2025 roku, przy sztormowej pogodzie, produkcja ze źródeł odnawialnych przekroczyła krajowe zapotrzebowanie na energię elektryczną, osiągając około 125% jego wartości. W 2024 roku Niemcy przyłączyły 3 GW mocy wiatrowych i 15 GW słonecznych, a źródła odnawialne pokryły 54% zapotrzebowania na energię elektryczną[70].

7 kwietnia 2026 roku minister energii Katherina Reiche opublikowała artykuł, w którym przyznała, że niemieckie społeczeństwo „uspokajało się ambitnymi celami” Energiewende, podczas gdy ceny energii gwałtownie rosły, co prowadziło do deindustrializacji. Podkreśliła, że choć generacja ze źródeł odnawialnych „nie wystawia rachunków za paliwo”, to pociąga za sobą ogromne koszty bilansowania sieci, łącznie 36 mld euro rocznie. Skrytykowała też odejście od niskoemisyjnej i dyspozycyjnej energetyki jądrowej[71].

Krytyka

Ceny energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w UE w drugiej połowie 2024 roku

Energiewende jest krytykowana za wysokie koszty, wczesne odejście od energii jądrowej, które zwiększyło emisje, kontynuację lub wzrost wykorzystania paliw kopalnych[72], a także za ryzyko dla stabilności dostaw energii. W 2019 roku Federalny Trybunał Obrachunkowy oszacował, że program kosztował 160 mld euro w ciągu pięciu poprzednich lat, i skrytykował wydatki jako „skrajnie nieproporcjonalne do rezultatów”. Mimo początkowego szerokiego poparcia program zaczęto postrzegać jako „drogi, chaotyczny i niesprawiedliwy”[30]. Zrzeszenie lokalnych przedsiębiorstw komunalnych VKU ostrzegało, że strategia tworzy istotne ryzyko dla stabilności dostaw w razie dłuższych okresów pogody niesprzyjającej generacji wiatrowej i słonecznej, ponieważ magazyny energii w Niemczech „w zasadzie nie istnieją”[73].

Opublikowane w 2013 roku w „Energy Policy” kompleksowe badanie wykazało, że odejście od energii jądrowej stoi w sprzeczności z klimatyczną częścią programu[74]. W czerwcu 2019 roku blisko 100 polskich naukowców i ekologów w liście otwartym „do przywódców i narodu Niemiec” zaapelowało o ponowne rozważenie decyzji o likwidacji sprawnych elektrowni jądrowych w imię walki z globalnym ociepleniem[75]. Według badania opublikowanego w 2022 roku, gdyby Niemcy odroczyły odejście od atomu i najpierw zrezygnowały z węgla, mogłyby uniknąć około 1100 zgonów oraz 3–8 mld euro kosztów społecznych rocznie[76]. Z kolei według badania z 2024 roku, utrzymując energetykę jądrową, Niemcy mogłyby w latach 2002–2022 osiągnąć redukcję emisji CO2 o 73% zamiast 25%[77].

Krytykowano też promowanie gazu ziemnego jako paliwa pomostowego. Obserwatorzy wskazywali, że gaz to w istocie metan, gaz cieplarniany silniejszy od dwutlenku węgla, wyciekający do atmosfery w całym łańcuchu wydobycia i dostaw[78]. Obawiano się również, że Unia Europejska, a zwłaszcza Niemcy, uzależniają się od rosyjskich dostaw gazu poprzez Nord Stream 2, podważając własne bezpieczeństwo energetyczne[79].

Sieć przesyłowa Niemiec pozostaje niedostatecznie rozwinięta i nie pozwala przesyłać energii z morskich farm wiatrowych na północy do regionów przemysłowych na południu kraju. Operatorzy systemów przesyłowych planowali budowę dodatkowych 4000 km linii do 2030 roku[80]. Powolną redukcję emisji w Niemczech kontrastowano z udaną dekarbonizacją francuskiej elektroenergetyki w ramach planu Messmera (od 1973 roku) oraz z brytyjskim podatkiem węglowym, dzięki któremu udział węgla w produkcji energii w Wielkiej Brytanii spadł z 88% w 1973 roku do poniżej 1% w 2019 roku[81].

Raport Federalnego Trybunału Obrachunkowego z marca 2021 roku zwracał uwagę na bardzo wysokie koszty programu dla gospodarstw domowych. Podatki i opłaty stanowiły 50% rachunków, a cena energii była o 43% wyższa od średniej unijnej. Raport przewidywał niedobór 4,5 GW mocy w latach 2022–2025 wskutek planowanego wyłączania elektrowni jądrowych[82]. Ustawa o odnawialnych źródłach energii istotnie wpłynęła także na przedsiębiorstwa, spotykając się z krytyką z powodu rosnących kosztów i spowolnienia wzrostu[83].

Biomasa

Biomasa odpowiadała za 7,0% niemieckiej produkcji energii elektrycznej w 2017 roku[84]. Biomasa może być potencjalnie paliwem neutralnym węglowo, ponieważ rosnące rośliny pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery[85]. Jej spalanie powoduje jednak zanieczyszczenie powietrza tlenkiem i dwutlenkiem węgla, tlenkami azotu, lotnymi związkami organicznymi i pyłami, choć emituje mniej dwutlenku siarki niż węgiel[86]. W latach 2004–2011 polityka wsparcia doprowadziła do powstania około 7000 km² nowych pól kukurydzy na cele energetyczne, w tym do zaorania co najmniej 2700 km² użytków zielonych, co uwolniło duże ilości gazów cieplarnianych oraz przyczyniło się do utraty bioróżnorodności[87]. Podejmowano też próby wykorzystania biogazu jako paliwa częściowo odnawialnego. Spółka Green Planet Energy sprzedawała gaz zawierający 10% biogazu, 1% wodoru i 90% importowanego gazu ziemnego[88].

Poparcie społeczne i udział obywateli

W 2016 roku poparcie społeczne dla Energiewende pozostawało wysokie. Z sondaży wynikało, że program popiera 80–90% obywateli[89]. Jedną z przyczyn wysokiej akceptacji był znaczny udział obywateli w transformacji, jako gospodarstw domowych, właścicieli gruntów lub członków spółdzielni energetycznych[90]. Według szacunków w 2012 roku prawie połowa mocy odnawialnych w Niemczech należała do obywateli poprzez spółdzielnie energetyczne i prywatne inicjatywy[91]. W sondażu TNS Emnid z 2014 roku, przeprowadzonym na zlecenie Niemieckiej Agencji Energii Odnawialnych wśród 1015 respondentów, 94% Niemców poparło przyspieszony rozwój odnawialnych źródeł energii, a ponad dwie trzecie zgadzało się na instalacje odnawialne w pobliżu swoich domów[92].

Zmiany w polityce energetycznej wprowadzone nowelizacją ustawy o odnawialnych źródłach energii z 2014 roku utrudniły obywatelski udział w transformacji. Udział mocy odnawialnych w rękach obywateli spadł do 42,5% w 2016 roku[93]. Ustawa przewiduje rekompensaty dla operatorów turbin wiatrowych za każdą kilowatogodzinę niewyprodukowaną, gdy generacja wiatrowa przekracza przepustowość sieci. Prowadzi to do ujemnych cen energii, a operatorzy sieci mogą przenosić związane z tym koszty na klientów. W 2020 roku oszacowano je na dodatkowe 4 mld euro. Skutkowało to rosnącym oporem wobec polityki rozwoju energetyki wiatrowej[94]. Do 2019 roku znacząco wzrósł zorganizowany sprzeciw wobec lądowych farm wiatrowych[30], zwłaszcza w Bawarii i Badenii-Wirtembergii[95].

Badania modelowe

Rozwój polityki Energiewende w dużej mierze opiera się na modelach komputerowych, prowadzonych głównie przez uniwersytety i instytuty badawcze. Modele te zwykle bazują na analizie scenariuszowej i służą badaniu założeń dotyczących stabilności, zrównoważoności, kosztów, efektywności i akceptacji społecznej różnych zestawów technologii[96]. Szereg badań potwierdza wykonalność pełnego oparcia niemieckiej elektroenergetyki na źródłach odnawialnych do 2050 roku.

Opublikowane w 2009 roku przez niemiecki oddział WWF studium przygotowane przez Öko-Institut i Prognos zakładało redukcję emisji gazów cieplarnianych o 95% do 2050 roku i wykazywało, że transformacja od gospodarki wysokoemisyjnej do niskoemisyjnej jest możliwa i opłacalna[97]. Raport Niemieckiej Rady Doradczej ds. Środowiska (SRU) z 2011 roku, oparty na modelu REMix Niemieckiego Centrum Aerokosmicznego, uznał, że Niemcy mogą osiągnąć w pełni odnawialną produkcję energii elektrycznej do 2050 roku przy zachowaniu bezpieczeństwa dostaw i konkurencyjnych kosztów, bez przedłużania pracy elektrowni jądrowych i bez elektrowni węglowych z wychwytem dwutlenku węgla[98].

Niemiecki raport projektu Deep Decarbonization Pathways z 2015 roku, przygotowany we współpracy z Instytutem Wuppertalskim, przedstawił trzy scenariusze redukcji emisji o 80% do ponad 90% w latach 1990–2050, oparte na poprawie efektywności energetycznej, krajowych źródłach odnawialnych oraz elektryfikacji i paliwach syntetycznych[2]. Studium Fraunhofer ISE z 2015 roku, wykorzystujące model REMod-D, porównało scenariusz redukcji emisji o 85% ze scenariuszem odniesienia i wykazało, że przy cenie emisji 100 euro za tonę CO2 od 2030 roku skumulowane koszty utrzymania obecnego systemu byłyby o 8% wyższe od kosztów transformacji[99].

Badanie Niemieckiego Instytutu Badań Gospodarczych (DIW) z 2015 roku, oparte na modelu DIETER, wykazało, że przy 80% udziale źródeł odnawialnych zapotrzebowanie na magazynowanie energii w sieci pozostaje umiarkowane, a elastyczność systemu mogą tanio zapewniać inne rozwiązania po stronie podaży i popytu[100]. Studium prowadzone przez acatech z 2016 roku analizowało technologie elastyczności równoważące wahania generacji wiatrowej i fotowoltaicznej. W kilku scenariuszach stabilność systemu w 2050 roku zapewniają elektrownie gazowe, a scenariusze w pełni odnawialne uznano za możliwe, lecz kosztowne. Magazyny długoterminowe oparte na technologiach power-to-X okazały się opłacalne dopiero przy redukcji emisji powyżej 80%[101]. Program Atmosphere/Energy Uniwersytetu Stanforda opracował w 2016 roku mapy drogowe pełnego przejścia 139 krajów na energię wiatru, wody i słońca do 2050 roku. W scenariuszu dla Niemiec końcowe zużycie energii spada z 375,8 GW do 260,9 GW, a największymi źródłami są fotowoltaika wielkoskalowa (33,8%) i lądowa energetyka wiatrowa (35%)[102].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Fourth Monitoring Report „The Energy of the Future” 2014 – Summary [online], Federal Ministry for Economic Affairs and Energy (BMWi), listopad 2015 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  2. 1 2 Katharina Hillebrandt (red.), Pathways to Deep Decarbonization in Germany [online], Sustainable Development Solutions Network (SDSN), Institute for Sustainable Development and International Relations (IDDRI), wrzesień 2015 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-09-09] (ang.).
  3. ↑ Atomkraftwerke in Deutschland [online], Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz, nukleare Sicherheit und Verbraucherschutz [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-24] (niem.).
  4. ↑ Kernkraft [online], Presse- und Informationsamt der Bundesregierung [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-30] (niem.).
  5. ↑ Bund-Länder-Einigung: Fahrplan für Kohleausstieg steht [online], Presse- und Informationsamt der Bundesregierung, 16 stycznia 2020 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  6. ↑ Kerstine Appunn, What does the coalition deal mean for renewables, coal and the power market in Germany? [online], Clean Energy Wire, 8 grudnia 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  7. ↑ Majority of Germans against nuclear phaseout: Survey [online], Anadolu Agency, 12 kwietnia 2023 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  8. ↑ Reflections on Germany’s nuclear phaseout, „Nuclear Engineering International”, 28 maja 2020 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2020-06-09] (ang.).
  9. ↑ Arne Jungjohann, Craig Morris, The German Coal Conundrum: The status of coal power in Germany’s energy transition [online], Heinrich Böll Stiftung, czerwiec 2014 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-10] (ang.).
  10. ↑ Florentin Krause, Hartmut Bossel, Karl-Friedrich Müller-Reißmann, Energie-Wende: Wachstum und Wohlstand ohne Erdöl und Uran, S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1980, ISBN 978-3-10-007705-9 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-09-14] (niem.).
  11. ↑ David Jacobs, The German Energiewende: history, targets, policies and challenges, „Renewable Energy Law and Policy Review”, 3 (4), 2012, s. 223–233 (ang.).
  12. ↑ Origin of the term „Energiewende” [online], EnergyTransition.org, Heinrich Böll Foundation, 2014 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-21] (ang.).
  13. ↑ Tobias Reichert, Eine kurze Geschichte der deutschen Energiewende [online], Leibniz-Lab Umbrüche und Transformationen, 28 października 2025 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  14. ↑ Andreas Löschel, Die deutsche Energiewende [online], Bundeszentrale für politische Bildung, 2014, s. 2–5 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  15. 1 2 Henrik Paulitz, Dezentrale Energiegewinnung – Eine Revolutionierung der gesellschaftlichen Verhältnisse [online], International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW) [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  16. 1 2 Michael Kranhold, Zbigniew A. Styczyński, Transformacja systemu energetycznego w Niemczech: Energiewende – faza druga, „Energetyka – Społeczeństwo – Polityka” (2022/1(10)), s. 8 [dostęp 2026-07-15].
  17. ↑ Federal Ministry of Economics and Technology (BMWi), Federal Ministry for the Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety (BMU), Energy Concept for an Environmentally Sound, Reliable and Affordable Energy Supply [online], BMWi, 28 września 2010 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-06] (ang.).
  18. ↑ BMU, The Federal Government’s energy concept of 2010 and the transformation of the energy system of 2011 [online], Federal Ministry for the Environment, Nature Conservation, and Nuclear Safety, październik 2011 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-06] (ang.).
  19. ↑ Erik Olson, A Tale of Two Decarbonizations: How the Path of Least Political Resistance Influenced Climate Action in Germany and the United Kingdom [online], The Breakthrough Institute, 10 września 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  20. ↑ Ethik-Kommission Sichere Energieversorgung, Deutschlands Energiewende – Ein Gemeinschaftswerk für die Zukunft [online], Bundesregierung, 30 maja 2011 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  21. ↑ Sigmar Gabriel, Letter from Sigmar Gabriel to Stefan Löfven [online], Altinget.se, 13 października 2014 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  22. ↑ Thorsten Severin, Victoria Bryan, Germany says can’t exit coal-fired energy at same time as nuclear [online], Reuters, 12 października 2014 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2023-05-01] (ang.).
  23. ↑ Frank-Walter Steinmeier, Verflechtung und Integration: Die neue Phase der Ostpolitik der EU, „Internationale Politik”, marzec 2007 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  24. ↑ Matthias Lang, Annette Lang, Overview CDU/CSU and SPD Present Coalition Agreement – 55% to 60% Renewables by 2035 and More [online], German Energy Blog, 27 listopada 2013 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-05] (ang.).
  25. ↑ David Buchan, The Energiewende – Germany’s gamble, Oxford Institute for Energy Studies, czerwiec 2012, ISBN 978-1-907555-52-7 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  26. ↑ Agora Energiewende, Understanding the Energiewende: FAQ on the Ongoing Transition of the German Power System [online], Agora Energiewende, 2015 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-02] (ang.).
  27. ↑ Germany’s energy transformation: Energiewende, „The Economist”, 28 lipca 2012 (ang.).
  28. ↑ Gunther Latsch, Anne Seith, Gerald Traufetter, Gone with the wind: weak returns cripple German renewables, „Der Spiegel”, 30 stycznia 2014 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  29. ↑ Federal Ministry for Economic Affairs and Energy, Making a success of the energy transition: on the road to a secure, clean and affordable energy supply [online], BMWi, wrzesień 2015 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  30. 1 2 3 Gerald Traufetter, Stefan Schultz, Alexander Jung, Frank Dohmen, German Failure on the Road to a Renewable Future, „Der Spiegel International”, 13 maja 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  31. 1 2 Mission-oriented R&I policies: In-depth case studies: Energiewende [online], European Commission [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-18] (ang.).
  32. ↑ National Action Plan on Energy Efficiency (NAPE): Making more out of energy, Federal Ministry for Economic Affairs and Energy, grudzień 2014 (ang.).
  33. ↑ Quirin Schiermeier, Renewable power: Germany’s energy gamble, „Nature”, 496 (7444), 2013, s. 156–158, DOI: 10.1038/496156a [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  34. ↑ Sixth „Energy of the Future” Monitoring Report – Summary [online], Federal Ministry for Economic Affairs and Energy (BMWi), czerwiec 2018 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  35. ↑ Philip Oltermann, Germany takes steps to roll back renewable energy revolution, „The Guardian”, 11 października 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  36. ↑ Energiewende: What do the new laws mean? [online], Clean Energy Wire, 14 października 2016 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-08] (ang.).
  37. ↑ Sören Amelang, Benjamin Wehrmann, Julian Wettengel, Germany’s Climate Action Plan 2050 [online], Clean Energy Wire, 17 listopada 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  38. ↑ Sven Egenter, Benjamin Wehrmann, Experts call for CO2 price to retain Energiewende’s credibility [online], Clean Energy Wire, 15 grudnia 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  39. ↑ Jens Thurau, COP25: When it comes to climate protection, Germany still has a lot to do [online], Deutsche Welle, 11 grudnia 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  40. ↑ Uwe Hessler, German wind energy buildup collapsing [online], Deutsche Welle, 4 września 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  41. ↑ Germany 2020: Energy Policy Review [online], International Energy Agency, 19 lutego 2020 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  42. ↑ Sven Egenter, Benjamin Wehrmann, German commission proposes coal exit by 2038 [online], Clean Energy Wire, 23 stycznia 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  43. ↑ Angela Merkel, Speech by Federal Chancellor Angela Merkel at the 49th World Economic Forum Annual Meeting in Davos on 23 January 2019 [online], The Federal Government, 23 stycznia 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  44. ↑ Sarantis Michalopoulos, German MEP: Nord Stream 2 needs a „European” perspective [online], Euractiv, 19 marca 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  45. ↑ Nikolaus J. Kurmayer, Green MEP: Germany „may need some additional gas turbines” to stabilise renewables [online], Euractiv, 1 listopada 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  46. ↑ German Economy Minister – Do not want imported nuclear power to make up for coal phase-out: ZDF [online], Reuters, 28 stycznia 2019 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-29] (ang.).
  47. ↑ Germany to fall short of 2020 climate goals: report [online], Deutsche Welle, 6 lutego 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  48. ↑ Uniper and Co-shareholder decide to return Irsching 4 and 5 gas power plants to the market [online], Uniper, 28 maja 2020 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  49. ↑ Darrell Proctor, Germany Brings Last New Coal Plant Online, „POWER Magazine”, 2 czerwca 2020 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  50. ↑ Kerstine Appunn, Bavaria gets new gas-fired power plant to ensure supply security [online], Clean Energy Wire, 11 lutego 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  51. ↑ Julian Wettengel, Supply security: Uniper coal plant needs to stay in reserve a while longer [online], Clean Energy Wire, 2 czerwca 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  52. ↑ André D. Thess, Unabhängige Wissenschaft? Offener Brief an Matthias Kleiner und die Professoren der Ethikkommission Atomkraft [online], Universität Stuttgart, 30 maja 2021 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2021-06-01] (niem.).
  53. ↑ Germany: Coal tops wind as primary electricity source [online], Deutsche Welle, 13 września 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  54. ↑ Kohle war 2021 der wichtigste Energieträger in der Stromerzeugung [online], Destatis, 17 marca 2022 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  55. ↑ Julian Wettengel, Germany to widely miss 2030 climate target – draft govt report [online], Clean Energy Wire, 20 sierpnia 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  56. ↑ Nikolaus J. Kurmayer, Intellectuals urge Germany to keep nuclear plants online [online], Euractiv, 13 października 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  57. ↑ Karl Mathiesen, Aitor Hernández-Morales, The catch with Germany’s green transformation [online], Politico, 25 listopada 2021 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  58. ↑ Katharina Hartz, Thorsten Lenck, Die Energiewende in Deutschland: Stand der Dinge 2022 – Rückblick auf die wesentlichen Entwicklungen sowie Ausblick auf 2023 (Analyse) [online], Agora Energiewende, listopad 2022 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  59. ↑ German emissions fall by a fifth amid stagnant industrial output, „Financial Times” [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  60. ↑ Melissa Eddy, Germany will fire up coal plants again in an effort to save natural gas, „The New York Times”, 19 czerwca 2022 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  61. ↑ „Braunkohlekraftwerke anzuwerfen, ist Wahnsinn” – CDU-Vize Kretschmer hält Energiewende für gescheitert, „Der Spiegel”, 1 sierpnia 2022 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  62. ↑ Germany rethinks nuclear power exit due to threat of winter energy crunch, „Financial Times”, 26 lipca 2022 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  63. ↑ Hans von der Burchard, Tristan Fiedler, Germany extends lifespan of all three nuclear power plants [online], Politico, 17 października 2022 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  64. ↑ Gabriel Gavin, After scrapping nuclear reactors, Germany to spend billions on new gas power plants [online], Politico, 5 lutego 2024 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  65. ↑ Germany. Electricity Trends [online], Ember, 28 marca 2022 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-02] (ang.).
  66. ↑ Petra Icha, Thomas Lauf, Entwicklung der spezifischen Treibhausgas-Emissionen des deutschen Strommix in den Jahren 1990–2023 [online], Umweltbundesamt, 27 czerwca 2024 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  67. ↑ Robert Wallenhauer, Übergang zu erneuerbaren Energien: Deutschland braucht 60 Milliarden Euro für Reservekraftwerke [online], Merkur.de, 4 stycznia 2024 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  68. ↑ Förderung für Gaskraftwerke: Ampel einigt sich auf Kraftwerksstrategie [online], tagesschau.de, 5 lutego 2024 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  69. ↑ Bericht nach § 99 BHO zur Umsetzung der Energiewende im Hinblick auf die Versorgungssicherheit, Bezahlbarkeit und Umweltverträglichkeit der Stromversorgung [online], Bundesrechnungshof, 7 marca 2024 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  70. ↑ Nils-Viktor Sorge, Stürmischer Neujahrstag: Deutschland deckt Stromverbrauch zu 125 Prozent aus erneuerbaren Energien, „Der Spiegel”, 2 stycznia 2025 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  71. ↑ Katherina Reiche, Schluss mit der Selbsttäuschung in der Energiepolitik [online], FAZ.NET, 7 kwietnia 2026 [dostęp 2026-06-08] (niem.).
  72. ↑ Sören Amelang, Gas-fired power generation reaches record high in Germany [online], Clean Energy Wire, 26 lutego 2020 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  73. ↑ Vera Eckert, Does renewables pioneer Germany risk running out of power? [online], Reuters, 19 lipca 2019 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2023-08-11] (ang.).
  74. ↑ Kenneth Bruninx, Darin Madzharov, Erik Delarue, William D’haeseleer, Impact of the German nuclear phase-out on Europe’s electricity generation – a comprehensive study, „Energy Policy”, 60, 2013, s. 251–261, DOI: 10.1016/j.enpol.2013.05.026 (ang.).
  75. ↑ Polish academics urge end to Germany’s nuclear phaseout [online], World Nuclear News, 14 maja 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  76. ↑ Stephen Jarvis, Olivier Deschenes, Akshaya Jha, The Private and External Costs of Germany’s Nuclear Phase-Out, „Journal of the European Economic Association”, 20 (3), 2022, s. 1311–1346, DOI: 10.1093/jeea/jvac007 (ang.).
  77. ↑ Jan Emblemsvåg, What if Germany had invested in nuclear power? A comparison between the German energy policy the last 20 years and an alternative policy of investing in nuclear power, „International Journal of Sustainable Energy”, 43 (1), 2024, DOI: 10.1080/14786451.2024.2355642 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  78. ↑ L. Michael Buchsbaum, Gas wars part one: let’s be honest about Germany’s growing dependence on fossil gas [online], Energy Transition, 19 marca 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  79. ↑ Christoph Hasselbach, Rosalia Romaniec, Miodrag Soric, Alexandra von Nahmen, Iurii Sheiko, Nord Stream 2 pipeline row highlights Germany’s energy dependence on Russia [online], Deutsche Welle, 4 lutego 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  80. ↑ Kalina Oroschakoff, Germany’s green energy shift is more fizzle than sizzle [online], Politico, 23 marca 2018 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  81. ↑ Leslie Hook, Nathalie Thomas, Chris Tighe, How Britain ended its coal addiction, „Financial Times”, 1 października 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  82. ↑ Markus Wacket, Germany’s energy drive criticised over expense, risks [online], Reuters, 30 marca 2021 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-29] (ang.).
  83. ↑ Melissa Eddy, German Business Is Tangled in Red Tape, „The New York Times”, 9 kwietnia 2024 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  84. ↑ Craig Morris, Germany’s energy consumption in 2017 [online], Energy Transition, 11 stycznia 2018 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  85. ↑ Kelsi Bracmort, Is Biopower Carbon Neutral? [online], Congressional Research Service, 4 lutego 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  86. ↑ Air pollution from biomass energy [online], Partnership for Policy Integrity, 17 marca 2011 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  87. ↑ Mariya Ukhanova, Nicolas Schoof, Lucas Neher, Rainer Luick, Balancing energy transition in Germany: how will it influence permanent grassland? A Delphi-study, „Grassland Science in Europe”, 23, 2018, s. 679–681 (ang.).
  88. ↑ Is Germany’s Greenpeace Energy at peace selling natural gas? [online], Climate & Capital Media, 11 marca 2021 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2021-09-16] (ang.).
  89. ↑ Sören Amelang, Julian Wettengel, Polls reveal citizen support for climate action and energy transition [online], Clean Energy Wire, 4 maja 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  90. ↑ Lars Borchert, Isabel Sutton, Germany between citizens’ energy and Nimbyism [online], Clean Energy Wire, 10 marca 2015 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  91. ↑ Sören Amelang, Germany’s energy transition revamp stirs controversy over speed, participation [online], Clean Energy Wire, 29 czerwca 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  92. ↑ Akzeptanzumfrage 2014: 92 Prozent der Deutschen unterstützen den Ausbau Erneuerbarer Energien [online], Agentur für Erneuerbare Energien, 2014 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-08-09] (niem.).
  93. ↑ Craig Morris, Share of German citizen renewable energy shrinking [online], Energy Transition, 7 lutego 2018 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  94. ↑ Jo Harper, Winds of change push German power grid to brink [online], Deutsche Welle, 11 marca 2020 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  95. ↑ Laurenz Gehrke, Kalina Oroschakoff, An ill wind blows for the onshore power industry [online], Politico, 20 sierpnia 2019 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  96. ↑ Christian Dieckhoff, Anna Leuschner (red.), Die Energiewende und ihre Modelle: Was uns Energieszenarien sagen können – und was nicht, transcript Verlag, Bielefeld, listopad 2016, ISBN 978-3-8376-3171-5 (niem.).
  97. ↑ WWF Germany, Blueprint Germany: a strategy for a climate safe 2050 [online], WWF, 2009 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-06] (ang.).
  98. ↑ Pathways towards a 100% renewable electricity system – Special report [online], German Advisory Council on the Environment, październik 2011 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  99. ↑ Hans-Martin Henning, Andreas Palzer, What will the energy transformation cost?: pathways for transforming the German energy system by 2050 [online], Fraunhofer ISE, 2015 [dostęp 2026-06-08] (ang.).
  100. ↑ Alexander Zerrahn, Wolf-Peter Schill, A greenfield model to evaluate long-run power storage requirements for high shares of renewables – DIW discussion paper 1457, DIW, 2015, ISSN 1619-4535 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-08-22] (ang.).
  101. ↑ ”, Leopoldina”, Akademienunion” (red.), Flexibility concepts for the German power supply in 2050: ensuring stability in the age of renewable energies, acatech, 2016, ISBN 978-3-8047-3549-1 [dostęp 2026-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-06] (ang.).
  102. ↑ Mark Z. Jacobson, Mark A. Delucchi, 100% clean and renewable wind, water, and sunlight (WWS) all-sector energy roadmaps for 139 countries of the world [online], Stanford University, 24 października 2016 [dostęp 2026-06-08] (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.