Fonoholizm

Fonoholizm – potoczne określenie problemowego, nadmiernego korzystania z telefonu komórkowego (zwłaszcza smartfonu), które może przejawiać się m.in. kompulsywnym sprawdzaniem urządzenia, trudnością w ograniczaniu czasu używania oraz zaniedbywaniem innych aktywności^[1][2]. Zjawisko to bywa opisywane jako należące do uzależnień behawioralnych oraz jako jedna z postaci tzw. cyberuzależnień (uzależnień związanych z technologiami cyfrowymi)^[3].

Opisując zjawisko fonoholizmu, obok terminów problemowe używanie telefonu komórkowego i problemowe używanie smartfonu, stosuje się również powiązane pojęcia, m.in. nomofobia (lęk/niepokój związany z brakiem dostępu do telefonu lub łączności) oraz phubbing (ignorowanie rozmówcy na rzecz korzystania z telefonu)^[2][4][5][6]. W części ujęć podkreśla się, że nadmierne korzystanie z telefonu może być wtórne wobec innych zachowań problemowych (np. intensywnego używania mediów społecznościowych lub grania), a smartfon pełni wówczas rolę narzędzia zapewniającego stały dostęp do bodźców^[4].

Fonoholizm nie stanowi odrębnej jednostki diagnostycznej w międzynarodowych klasyfikacjach ICD-10, ICD-11 ani w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5^[2][4]. W ICD-11 wyróżnia się natomiast kategorię zaburzeń spowodowanych zachowaniami uzależniającymi (m.in. hazard i uzależnienie od gier), co bywa przywoływane w dyskusji o miejscu potencjalnych uzależnień technologicznych w systemach diagnostycznych^[4][7].

W opisach fonoholizmu wymienia się m.in.:

• poczucie utraty kontroli nad czasem i sposobem korzystania z telefonu oraz nieudane próby ograniczania używania^[2][4],
• stały przymus sprawdzania ekranu i powiadomień oraz trzymanie telefonu „zawsze przy sobie”^[3],
• złość, frustrację lub niepokój w sytuacji braku dostępu do urządzenia, łączności albo gdy telefon się rozładowuje (opisywane również w kontekście nomofobii)^[5][3],
• zaniedbywanie obowiązków i innych aktywności (w tym snu) oraz problemy w relacjach społecznych lub w pracy/szkole wynikające z intensywnego korzystania z telefonu^[4][6][3],
• ukrywanie przed bliskimi rzeczywistego czasu spędzanego z telefonem oraz bagatelizowanie problemu^[3],
• ciągłe „nasłuchiwanie” połączeń/powiadomień,
• zgłaszanie tzw. sygnałów fantomowych (wrażeń, że telefon dzwoni lub wibruje, choć w rzeczywistości tak nie jest)^[3][8],
• korzystanie z telefonu w sytuacjach ryzykownych (np. w ruchu drogowym)^[4][3].

W publikacjach zwraca się uwagę, że szczególnie „wciągające” mogą być treści i mechanizmy typowe dla mediów społecznościowych (np. szybka zmienność bodźców i częste powiadomienia)^[3]. W takim ujęciu utrwalaniu nawyku częstego sięgania po telefon przypisuje się m.in. rolę układu nagrody (w tym dopaminy), który wzmacnia zachowanie przynoszące natychmiastową gratyfikację^[3].

W badaniach opisywano zróżnicowanie nasilenia problemowego używania telefonu w zależności od wieku, płci oraz wzorców korzystania (np. większa rola mediów społecznościowych u osób młodszych)^[4]. Jako grupę szczególnego ryzyka często wskazuje się dzieci i młodzież, przy czym zjawisko może dotyczyć również dorosłych^[3]. W literaturze zwraca się też uwagę na współwystępowanie fonoholizmu z innymi problemami zdrowia psychicznego, przy czym kierunek zależności przyczynowo-skutkowych pozostaje przedmiotem dyskusji i dalszych badań^[4].

Opisywane konsekwencje nadmiernego korzystania z telefonu obejmują m.in. pogorszenie funkcjonowania w obszarze społecznym i zawodowym/edukacyjnym, problemy ze snem, dolegliwości somatyczne (np. bóle głowy, dolegliwości oczu i bóle w obrębie karku/pleców) oraz ryzykowne zachowania w ruchu drogowym związane z używaniem urządzeń mobilnych w czasie jazdy^[4][6][3]. Badania obserwacyjne wskazują na związek fonoholizmu z gorszą jakością snu oraz wyższym nasileniem objawów depresji i lęku, przy czym nie rozstrzygają one jednoznacznie kierunku tych zależności^[9][4].

Nie istnieją powszechnie przyjęte kryteria diagnostyczne „fonoholizmu”, a badania często opierają się na narzędziach przesiewowych i deklaratywnych danych, co może utrudniać porównywanie wyników oraz sprzyjać rozbieżnościom w szacunkach częstości zjawiska^[4].

W praktyce badawczej stosuje się m.in.:

• KBUTK (Kwestionariusz do Badania Uzależnienia od Telefonu Komórkowego) autorstwa Potembskiej i Pawłowskiej – narzędzie wykorzystywane w polskich badaniach, w tym do wyznaczania progów ryzyka i nasilenia problemu w badaniach populacji młodzieży i młodych dorosłych^[10],
• NMP-Q (Nomophobia Questionnaire) – kwestionariusz do pomiaru nomofobii, posiadający polską adaptację i walidację^[5].

W literaturze podkreśla się brak ujednoliconych standardów leczenia problemowego używania telefonu, a jako potencjalnie stosowane podejścia wymienia się m.in. oddziaływania psychoterapeutyczne (w tym terapię poznawczo-behawioralną) oraz ocenę i leczenie ewentualnych współwystępujących zaburzeń psychicznych^[4]. Wskazuje się także na znaczenie rozpoznania sytuacji wyzwalających potrzebę sięgania po telefon, stopniowego ograniczania używania (np. poprzez planowanie czasu) oraz wsparcia społecznego i – w razie potrzeby – konsultacji ze specjalistą (np. psychoterapeutą uzależnień)^[3].

• FOMO

• Stanisław Kozak: Patologia fonoholizmu: przyczyny, skutki i leczenie uzależnienia dzieci i młodzieży od telefonu komórkowego. Warszawa: Difin, 2013. ISBN 978-83-7641-966-4.