Galera
Galera – dawny typ okrętu o napędzie wiosłowym, zazwyczaj wyposażonego również w osprzęt żaglowy.
Używany przede wszystkim na Morzu Śródziemnym (Egipt, Fenicja, Grecja, Kartagina, Rzym, Bizancjum) od czasów starożytnych aż do XIX wieku. W starożytności do wiosłowania często wykorzystywano niewolników[a], jeńców lub skazańców[b], zwanych galernikami.
Historia
Nazwa „galera" pochodzi od greckiej nazwy rekina – galeos, którego głowa przypominała dziób tych okrętów. Historia zastosowania galer jest wyjątkowo długa: od starożytności (bitwa w delcie Nilu, bitwa koło Alasziji) aż do bitwy pod Lepanto (1571), w której uczestniczyło ok. 550 galer i galeasów w wojnie Ligi Świętej (Hiszpania, Wenecja, Genua, Państwo Kościelne) z Turkami osmańskimi. Choć po tej bitwie galery były wciąż wykorzystywane aż do XIX w., jednak pełniły już wtedy raczej funkcje paradne i reprezentacyjne.
Galery były niezwykle smukłe, ponieważ ich stosunek szerokości do długości wynosił 1:6, końcowo nawet 1:9, co przy napędzie wiosłowym pozwalało uzyskać spore prędkości. Początkowo miały dwa, a następnie trzy, cztery i więcej rzędów wioseł, ale od XIV w. drugi rząd zanikł. Dodatkową nowością stało się stosowanie apostis, czyli podłużnej belki, na której oparte były wiosła, zamiast, jak wcześniej, otworów w burcie. Na jedną burtę przypadało 20–26 wioseł. Wskutek ewolucji wiosło osiągało masę 250 kg i wymagało do obsługi 5–8 galerników. W XIII wieku na galerach zaczęto stosować nadbudówkę rufową, a w XV w. ster zawiasowy.
Zmiany następowały również w ożaglowaniu: poza wiosłami jako napęd stosowano skośne ożaglowanie łacińskie – początkowo jako jeden żagiel, od XV wieku dwa, które były refowane. Reje ich były bardzo wydłużone, mimo to ożaglowanie takie niezdatne było do napędzania tak dużych jednostek. Główną broń galer stanowił taran dziobowy (potem również tarany boczne), którego funkcją było przebijanie kadłuba jednostki przeciwnika albo połamanie jej wioseł. Do walki pokładowej galery posiadały mostek abordażowy.
W XV wieku na galerach pojawiły się działa, zazwyczaj umieszczane w nadbudówce dziobowej w liczbie od trzech do siedmiu. Największe (24–26-funtowe) umieszczano z przodu, a mniejsze po bokach. Oprócz klasycznych galer powstały jeszcze zbliżone typy, takie jak ćwierćgalery, półgalery i galeasy (których nazwa jest pochodną od galera grossa). Zmierzch stosowania galer spowodowany był skutecznością artylerii na galeonach. Dla galer został opracowany nowy sposób budowy jednostek – szkieletowy, który upowszechnił się w czasie późniejszym.
Typy galer
Starożytne
| Zdjęcie | Nazwa | Typ |
|---|---|---|
 | monera (monorema, unirema) | jednorzędowiec |
 | diera (birema, duorema, dikrotos) | dwurzędowiec |
 | triera (trirema) | trójrzędowiec |
| tetrera (quadrirema) | czterorzędowiec | |
 | pentera (quinquerema) | pięciorzędowiec |
| hexera (sexirema) | sześciorzędowiec | |
| heptera (septirema) | siedmiorzędowiec | |
| oktera | ośmiorzędowiec | |
| polirema | okręt wielowiosłowy (np. decera, dodekera, dekatriera, tessarakontera) | |
| quadragintarema | czterdziestorzędowiec | |
| pentekontera | typ monery o 50 wiosłach, po 25 z każdej strony statku | |
| hekakontera | typ monery 100-wiosłowej | |
 | samaina (samajna) | dwurzędowiec wynaleziony na Samos (VI w. p.n.e.) dla celów wojennych i handlowych (transport) |
 | hemiolia | półtorarzędowiec (częsty u piratów) |
| trihemiolia (tremiolia) | szybka triera, udoskonalenie hemiolii używane we flocie rodyjskiej | |
 | liburna | lekka, szybka galera rzymska (pochodzenia pirackiego), głównie do działań wojennych |
| lembus | niewielka, szybka, zwrotna galera rzymska dla celów cywilnych i wojskowych (pochodzenie pirackie) | |
 | dromona (dromon) | standardowa galera bizantyjska |
Średniowieczne
| Zdjęcie | Nazwa | Typ |
|---|---|---|
| langskipy | długie okręty | |
 | drakkar (serpent) | |
| busse | ||
| skeide | ||
 | snekke (snekkja) | |
| sud | ||
| kaupskipy | statki handlowe | |
| karv (karve, karfi) | ||
 | knaar (knarr, knorr, knörr) |
Nowożytne
| Zdjęcie | Nazwa | Typ |
|---|---|---|
 | galeas (galeazza, galeasa; tur. mahon) | galera duża |
 | galeota (galiot, galeotta) | półgalera, galera mała |
| bergantina | ćwierćgalera | |
 | fusta | niewielka, pomocnicza galera śródziemnomorska |
| panfina | ciężka galera transportowa | |
 | skampaweja | lekka rosyjska galera |
Uwagi
- ↑ „Tam bowiem, gdzie jest potężna flota morska, konieczne jest, aby niewolnicy za pieniądze służyli we flocie” (Pseudo-Ksenofont: O sposobie rządzenia Ateńczyków 1,11).
- ↑ „W owym czasie żył pewien młody człowiek” [który] „wykorzystując swoje zewnętrzne podobieństwo, podawał się za zgładzonego przez Heroda Aleksandra”, jednak został zdemaskowany. Oktawian August „fałszywego Aleksandra ze względu na jego tęgą budowę zesłał na galery, a jego inspiratora kazał zgładzić.” (Cyt. za Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela (17, 12, 2), Wojna żydowska (2, 7, 2).)
Bibliografia
- Marian Mickiewicz, "Z dziejów żeglugi" Warszawa "Nasza Księgarnia", 1971
- Stefan Gulas, "Żaglowce" Warszawa Wyd. Sport i Turystyka, 1985
Linki zewnętrzne
- Galery greckie i rzymskie (ang.)
- Viking ship classes. home.online.no. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-12)].