Gilak pustynny
| Bucanetes githagineus[1] | |||||
| (M.H.C. Lichtenstein, 1823) | |||||
 Osobnik sfotografowany na Gran Canarii | |||||
| Systematyka | |||||
| Domena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Królestwo | |||||
| Typ | |||||
| Podtyp | |||||
| Gromada | |||||
| Podgromada | |||||
| Infragromada | |||||
| Rząd | |||||
| Podrząd | |||||
| Rodzina | |||||
| Podrodzina | |||||
| Plemię | |||||
| Rodzaj |
Bucanetes | ||||
| Gatunek |
gilak pustynny | ||||
| |||||
| Podgatunki | |||||
| |||||
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||||
 | |||||
| Zasięg występowania | |||||
 | |||||
Gilak pustynny[4] (Bucanetes githagineus) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Występuje od północnej Afryki przez basen Morza Śródziemnego i Bliski Wschód po Pakistan. Raz stwierdzony w Polsce. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka
Po raz pierwszy gatunek opisał Martin Lichtenstein w 1823 na podstawie holotypu z Deram w górnym Egipcie. Nadał mu nazwę Fringilla githaginea[5][6]. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza gilaka pustynnego w rodzaju Bucanetes; wyróżnia 4 podgatunki[7]. Niektórzy autorzy umieszczali gilaka pustynnego w rodzaju Rhodopechys[1] albo Carpodacus[8]. W ujęciu systematycznym przyjętym przez autorów Kompletnej listy ptaków świata gilak pustynny jest jedynym przedstawicielem rodzaju Bucanetes[4]. Obecnie jednak większość autorów włącza do tego rodzaju również gilaka mongolskiego (Eremopsaltria mongolica)[7][9][10][11].
Morfologia
Długość ciała 12,5–15 cm[5], rozpiętość skrzydeł wynosi 25–28 cm[12], masa ciała 16–25 g[5].
W szacie godowej u samca występuje czerwony dziób, szara głowa i ciemna przepaska na skrzydła. Spód ciała i sterówki mają czerwonoróżowy nalot. W szacie spoczynkowej samce jaśniejsze, podobnie jak samice[12].
Podgatunki i zasięg występowania
Wyróżnia się cztery podgatunki B. githagineus, które zamieszkują[7][5]:
- B. g. amantum – środkowe i wschodnie Wyspy Kanaryjskie.
- B. g. zedlitzi – południowa Hiszpania, północno-zachodnia i północno-środkowa Afryka.
- B. g. githagineus – Egipt, północno-środkowy i północno-wschodni Sudan.
- B. g. crassirostris – część populacji wędrowna. Tereny lęgowe znajdują się w południowej i wschodniej Turcji, w Armenii, Azerbejdżanie, we wschodnim Libanie, centralnej Syrii, południowym i wschodnim Izraelu, w Jordanii, na Synaju, w południowym Iraku, Kuwejcie, Półwyspie Arabskim i dalej od Iranu na wschód po Turkmenistan, Uzbekistan, Afganistan oraz północny i zachodni Pakistan. Zimowiska znajdują się także w południowym Pakistanie i północno-zachodnich Indiach[5].
W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go 15 maja 2022 roku we Wrocance w powiecie krośnieńskim (woj. podkarpackie)[13][14]; Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego zaakceptowała to stwierdzenie i wciągnęła gilaka pustynnego na Listę awifauny krajowej[15][16].
Ekologia i zachowanie
Środowiskiem życia gilaków pustynnych są suche i kamieniste tereny oraz półpustynie[12]. W Europie łuszczaki te zamieszkują obszary bezdrzewne, pokryte jedynie rzadko rozmieszczonymi krzewami, w tym podatne na erozję nieużytki. Na Wyspach Kanaryjskich gnieżdżą się również na piaszczystych równinach porośniętych halofitami i kserofitami[17]. Najłatwiej zaobserwować gilaki pustynne przy wodopojach, bowiem żerujące na ziemi osobniki trudno dostrzec. Głos tych ptaków przypomina dziecięcą trąbkę[12].
Żywią się głównie niewielkimi nasionami, świeżymi listkami i pączkami traw, do tego zjadają nieco owadów i ich larwy, głównie prostoskrzydłe[17].
Okres lęgowy trwa od lutego do czerwca. Gilaki pustynne są monogamiczne. Gniazdo buduje wyłącznie samica; jest ono luźną strukturą z gałązek, łodyg roślin, puchu i innych włókien roślinnych, traw, sierści i niekiedy piór. Ulokowane jest w płytkim dołku w ziemi, pod osłoną skały, krzewu lub kępy trawy lub do 6 m nad ziemią w rurze, ścianie budynku, ruinach lub starym grobowcu. Zniesienie liczy od 4 do 6 jaj[17].
Status zagrożenia i ochrona
IUCN uznaje gilaka pustynnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025). W 2021 roku organizacja BirdLife International szacowała liczebność populacji europejskiej wraz z całą Turcją i krajami Kaukazu Południowego na 21 300 – 44 000 dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji nie jest znany[3][17].
Na terenie Polski gilak pustynny jest objęty ścisłą ochroną gatunkową jako gatunek występujący naturalnie na terytorium Unii Europejskiej[18].
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 Bucanetes githagineus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D. Lepage: Trumpeter Finch Bucanetes githagineus. [w:] Avibase [on-line]. [dostęp 2023-02-06]. (ang.).
- 1 2 Bucanetes githagineus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- 1 2 Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Pyrrhulini Vigors, 1825 (wersja: 2024-10-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-05-04].
- 1 2 3 4 5 Clement, P.: Trumpeter Finch (Bucanetes githagineus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-30)].
- ↑ M.H.C. Lichtenstein, Verzeichniss der Doubletten des Zoologischen Museums der Königl. Universität zu Berlin, Berlin 1823, s. 24 (łac.).
- 1 2 3 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-05-04] (ang.).
- ↑ M. Desfayes, J.C. Praz. Notes on Habitat and Distribution of Montane Birds in Southern Iran. „Bonner zoologische Beiträge”. 29 (1–3), s. 31, 1978. (ang.).
- ↑ Clement, P.: Mongolian Finch (Eremopsaltria mongolica). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2 listopada 2016)].
- ↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025, 2025, DOI: 10.2173/avilist.v2025 (ang.).
- ↑ HBW and BirdLife International, Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 10 [online], październik 2025 [dostęp 2026-05-04].
- 1 2 3 4 Paul Sterry, Andrew Cleve, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy: przewodnik. Warszawa: Świat Książki, 2007.
- ↑ wynik wyszukiwania: gilak pustynny. [w:] Clanga.com [on-line]. [dostęp 2023-02-06]. (pol.).
- ↑ wynik wyszukiwania: Bucanetes githagineus, [w:] Tarsiger.com [online] [dostęp 2026-05-04] (ang.).
- ↑ Orzeczenia wydane w roku 2022. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej PTZool. [dostęp 2023-02-06].
- ↑ Lista awifauny krajowej. Gatunki ptaków stwierdzone w Polsce – stan z 31.12.2022. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej PTZool. [dostęp 2023-02-06].
- 1 2 3 4 Species factsheet: Trumpeter Finch Bucanetes githagineus [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-05-04] (ang.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r. poz. 2183 (ISAP)).
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).