Gmelina
 Gmelina asiatica | |||
| Systematyka[1][2] | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Podkrólestwo | |||
| Nadgromada | |||
| Gromada | |||
| Podgromada | |||
| Nadklasa | |||
| Klasa | |||
| Nadrząd | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj |
Gmelina | ||
| Nazwa systematyczna | |||
| Gmelina L. Sp. Pl.: 626 (1753)[3] | |||
| Typ nomenklatoryczny | |||
|
G. asiatica Linnaeus[4] | |||
| Synonimy | |||
| |||
Gmelina – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Obejmuje 32 gatunki[3]. Występują one w południowej i wschodniej Azji (od Pakistanu po Chiny), na wyspach Oceanii (na wschodzie po Fidżi[5]) oraz w północnej i wschodniej Australii. Jako introdukowane rosną w strefie międzyzwrotnikowej w wielu krajach afrykańskich i amerykańskich[3]. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w rejonie Nowej Gwinei oraz w południowych Chinach i na Półwyspie Indochińskim[5].
Rośliny te rosną w wiecznie zielonych i sezonowo zrzucających liście lasach tropikalnych, zwykle nizinnych, rzadko w górskich sięgając ok. 3000 m n.p.m.[5]
Szereg gatunków dostarcza surowca drzewnego. Duże znaczenie ekonomiczne mają zwłaszcza Gmelina leichhardtii i G. arborea. Ten drugi gatunek, dostarczający drewna konstrukcyjnego i opałowego, osiąga przyrosty objętości drewna w ciągu roku sięgające 30 m³ na ha[6]. Sadzony jest w południowo-wschodniej Azji jako gatunek pionierski na obszarach zalesianych[5], w tym w drzewostanach mieszanych z teczyną wyniosłą (Tectona grandis)[7]. Niektóre gatunki (G. asatica, G. elliptica, G. philippinensis) są uprawiane jako ozdobne[5].
Nazwa rodzajowa upamiętnia Johanna Georga Gmelina (1709–1755), niemieckiego profesora medycyny, botaniki i chemii[5].
Morfologia
- Pokrój
- Drzewa, w tym okazałe, wysokie, często z korzeniami szkarpowymi[5], i krzewy, rzadziej liany (G. uniflora)[8][5]. Wspinające się pędy ma szereg gatunków w początkowym okresie wzrostu[9]. Niektóre gatunki mają pędy cierniste[5], poza tym zwykle owłosione[9].
- Liście
- Naprzeciwległe, pojedyncze, czasem klapowane, często z okazałymi gruczołkami u nasady i omączone od spodu[9].
- Kwiaty
- Zebrane w powstające na końcach pędów wierzchotkowate kwiatostany wiechowate, rzadko kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liści. Podsadki są liściopodobne. Kielich jest zrosłodziałkowy, dzwonkowaty, z krawędzią uciętą, z 4–5 ząbkami lub łatkami; powiększa się w czasie owocowania. Korona kwiatu grzbiecista, dwuwargowa, z wąską rurką u nasady i szeroką gardzielą. Górna warga całobrzega lub dwułatkowa, dolna warga z trzema łatkami, z których środkowa jest największa. Pręciki są cztery, wyraźnie dwusilne, schowane w rurce korony, czasem nieznacznie wystające. Pylniki rozwarte otwierają się podłużnymi pęknięciami. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, każdy tworzący dwie komory, w każdej z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka smukła, zwieńczona dwoma nierównymi ramionami znamienia[9][8].
- Owoce
- Mięsiste pestkowce z bardzo twardymi 4, rzadziej dwiema pestkami[9][8].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny jasnotowatych Lamiaceae, w obrębie której zaliczany jest do podrodziny Viticoideae[10][8] lub Premnoideae[2].
- Wykaz gatunków[3]
- Gmelina arborea Roxb. ex Sm.
- Gmelina asiatica L.
- Gmelina australis de Kok
- Gmelina basifilum de Kok
- Gmelina chinensis Benth.
- Gmelina dalrympleana (F.Muell.) H.J.Lam
- Gmelina delavayana Dop
- Gmelina elliptica Sm.
- Gmelina evoluta (Däniker) Mabb.
- Gmelina fasciculiflora Benth.
- Gmelina hollrungii de Kok
- Gmelina lecomtei Dop
- Gmelina ledermannii H.J.Lam
- Gmelina leichhardtii (F.Muell.) Benth.
- Gmelina lepidota Scheff.
- Gmelina lignum-vitreum Guillaumin
- Gmelina magnifica Mabb.
- Gmelina moluccana (Blume) Backer ex K.Heyne
- Gmelina neocaledonica S.Moore
- Gmelina palawensis H.J.Lam
- Gmelina papuana Bakh.
- Gmelina parnellii M.H.Rashid
- Gmelina peltata de Kok
- Gmelina philippensis Cham.
- Gmelina racemosa (Lour.) Merr.
- Gmelina salomonensis Bakh.
- Gmelina schlechteri H.J.Lam
- Gmelina sessilis C.T.White & W.D.Francis ex Lane-Poole
- Gmelina smithii Moldenke
- Gmelina tholicola Mabb.
- Gmelina uniflora Stapf
- Gmelina vitiensis (Seem.) A.C.Sm.
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2025-07-07] (ang.).
- 1 2 Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2025-07-07] (ang.).
- 1 2 3 4 5 Gmelina L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2025-07-07].
- ↑ Gmelina Linnaeus, [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2025-07-07].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Rogier de Kok, A revision of the genus Gmelina (Lamiaceae), „Kew Bulletin”, 67, 2012, s. 293-329 [dostęp 2025-06-21].
- ↑ David J. Mabberley, Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 394, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
- ↑ Jolanta i Karol Węglarscy, Użyteczne rośliny tropików, Poznań: Jolanta i Karol Węglarscy, 2008, s. 305, ISBN 978-83-61320-17-3.
- 1 2 3 4 K. Kubitzki (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. VII. Flowering Plants. Dicotyledons. Lamiales, Berlin, Heidelberg: Springer, 2004, s. 195, ISBN 978-3-642-62200-7.
- 1 2 3 4 5 Gmelina Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2025-06-21].
- ↑ Genus Gmelina L., [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [online], USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System [dostęp 2025-07-07].