Gmina (Polska)

Gmina (od niem. Gemeinde – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce.

Gminy w Polsce (2021)

Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot, np. „gmina wyznaniowa” (por.: kahał), „gmina szkolna” itp.

Regulacje prawne

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. ustrój samorządu gminnego (wiejskich rad gminnych) uregulowano dekretem Tymczasowego Naczelnika Państwa dnia 27 listopada 1918 r., bazującym na regulacjach funkcjonujących od XIX w. w poszczególnych zaborach. 13 grudnia 1918, na mocy dekretu rządu Jędrzeja Moraczewskiego, unormowano z kolei wybory do rad miejskich. Następnym aktem prawnym regulującym samorząd w miastach był dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa o samorządzie miejskim, wydany 4 lutego 1919[1].

W latach 1954–1972, w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zamiast gmin funkcjonowały gromady. Na mocy ustawy z dnia 29 listopada 1972 r. o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych[2], od 1 stycznia 1973 przywrócono gminy, lecz nie miały one charaktery samorządnego.

Od 1990 r. gmina jest podstawową jednostką polskiego samorządu terytorialnego, a ich status reguluje ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, obowiązująca od 27 maja 1990 (do 29 grudnia 1998 pod nazwą ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym)[3].

Gminy we współczesnej Polsce dzielą się na trzy rodzaje: gminy miejskie, gminy miejsko-wiejskie i gminy wiejskie. Niektóre gminy miejskie wykonują również zadania powiatów (zobacz: miasto (gmina miejska) na prawach powiatu).

Każda gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla lub inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.

Organy gminy

  • Organ stanowiący, kontrolny i uchwałodawczy (kolegialny):
    • rada gminy
    • komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych)
  • Organ wykonawczy (jednoosobowy):

W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku. Jest ona oddzielnym organem administracji (niebędącym komisją rady miasta na prawach powiatu), złożonym między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.

Zadania gminy

Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzieli się na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.

Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).

Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.

Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.

Zadania własne

Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być:

  • obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym,
  • fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).

Zadania własne obejmują sprawy:

  • ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
  • gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
  • wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
  • planowania i finansowania oświetlenia dróg i miejsc publicznych znajdujących się na terenie gminy,
  • lokalnego transportu zbiorowego,
  • ochrony zdrowia,
  • pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych,
  • gminnego budownictwa mieszkaniowego,
  • edukacji publicznej,
  • kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
  • kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych,
  • targowisk i hal targowych,
  • zieleni gminnej i zadrzewień,
  • cmentarzy gminnych,
  • porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
  • utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
  • polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej,
  • wspierania i upowszechniania idei samorządowej,
  • promocji gminy,
  • współpracy z organizacjami pozarządowymi,
  • współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

Zadania zlecone

Są to inne zadania publiczne, wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są:

  • przekazywane na mocy regulacji ustawowej,
  • przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.

Statystyki

1 stycznia 2026 na terytorium Polski było 2479 gmin trzech rodzajów[4]:

  • 1453 gmin wiejskich
  • 724 gmin miejsko-wiejskich
  • 302 gminy miejskie.

Powierzchnia

(Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)

Ogólnie:

Gminy miejskie:

Gminy miejsko-wiejskie:

Gminy wiejskie:

Miasta:

Liczba mieszkańców

(Stan na 1 stycznia 2025, dane: GUS)

Ogólnie oraz gminy miejskie:

Gminy miejsko-wiejskie:

Gminy wiejskie:

Miasta:

Próby secesji

Na terytorium Polski jest szereg gmin, których części – z różnych powodów – chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np.

Ostatnie zakończone pomyślnie próby secesji dotyczyły w 2025 r. gminy Grabówka (z gminy Supraśl)[22][23][24][25][26] i gminy Szczawa (z gminy Kamienica)[27][28]. Wcześniej, w 2010 r. gminy Jaśliska (z gminy Dukla).

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Łukasz Małota: Samorząd terytorialny w Polsce od okresu międzywojennego do czasów współczesnych. archaegraph.pl, 2020. s. 30–32. [dostęp 2025-12-02]. (pol.).
  2. ↑ Dz. U. z 1972 r. Nr 49, poz. 312 (ISAP).
  3. ↑ Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. z 1990 r. Nr 16, poz. 95 (ISAP)), od 29 grudnia 1998 pod zmienioną nazwą jako ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym.
  4. ↑ Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego [online], eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2025-02-13].
  5. ↑ Od 2019 r. najmniejsze pod względem liczby mieszkańców miasto w Polsce.
  6. ↑ Miasto i Gmina Komorów.
  7. ↑ Interpelacja nr 10830 do ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie utworzenia nowej gminy Komorów.
  8. ↑ Wniosek o powołanie nowej gminy złożony.
  9. ↑ M. Jaksoń: Walczą o gminę (2007).
  10. ↑ Sołtys Kamyka zapowiada, że będzie się starał o utworzenie nowej gminy z siedzibą w Kamyku.
  11. ↑ Dorota Steinhagen: Kamyk chce się uniezależnić od Kłobucka. Czy doprowadzi do referendum?. wyborcza.pl, 2013-01-16. [dostęp 2013-03-24]. (pol.).
  12. ↑ bip.klobuck.akcessnet.net. [dostęp 2013-03-24].
  13. ↑ Referendum w Mysłowicach: secesjoniści złożyli wniosek u wojewody. Chcą stworzyć nową gminę.
  14. ↑ Referendum w Mysłowicach:secesjoniści złożyli wniosek, tym razem w Urzędzie Miasta. Chcą nowej gminy.
  15. ↑ Stowarzyszenie na rzecz utworzenia Gminy w Hucie Dąbrowa. starostwolukow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-14)].
  16. ↑ Czy powstanie 15 Gmina w naszym Powiecie?
  17. ↑ Mieszkańcy chcą utworzyć nową gminę, radni nie zgodzili się na referendum.
  18. ↑ Świerklany i Jankowice jednak osobno?
  19. ↑ Separacja Jankowic i Świerklan?. [dostęp 2012-08-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-09)].
  20. ↑ Mieszkańcy okolic Łagiewnik zbierają podpisy.
  21. ↑ Mieszkańcy okolic Łagiewnik zebrali 300 podpisów pod wnioskiem o utworzenie nowej gminy.
  22. ↑ Utworzenie suwerennej Gminy Grabówka.
  23. ↑ Radni nie zgodzili się na referendum w sprawie podziału gminy.
  24. ↑ Supraśl chce zablokować secesję Grabówki.
  25. ↑ Do sądu o referendum.
  26. ↑ Ponad 1,6 tys. podpisów za referendum w sprawie utworzenia nowej gminy trafiło na biurko burmistrza Supraśla.
  27. ↑ Szczawa chce samorządowego „rozwodu”. Będzie referendum.
  28. ↑ Szczawa gminą.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.