Grupa Pięciu

Grupa Pięciu – ugrupowanie pięciu malarzy: Vlastimil Hofman, Witold Wojtkiewicz, Leopold Gottlieb, Mieczysław Jakimowicz i Jan Rembowski, zawiązane w 1905 roku. Istniało jedynie trzy lata i rozpadło się po wystawie w wiedeńskim Salonie Pisko.

Czasem z Grupą wystawiali też Tymon Niesiołowski i Bronisława Rychter-Janowska.

Historia Grupy Pięciu

Impulsem do zawiązania Grupy było wykluczenie młodych twórców przez sprawujące faktyczny monopol wystawienniczy w Krakowie Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka”. Sprzeciw wobec marginalizacji twórców nowej generacji wyraził Leopold Gottlieb w artykule, który ukazał się na łamach miesięcznika „Krytyka”[1]. Tekst stał się swoistym „manifestem programowym” Grupy. Można w nim przeczytać:

„Nowych wrażeń artystycznych IX. wystawa »Sztuki« nie daje, – jak również nie daje nowych wysiłków lub wzlotów – owszem majac w pamięci dawniejsze wystawy, śmiało można powiedzieć, że obecna jest wyraźnym (aczkolwiek może chwilowym) upadkiem. A ten upadek przypisać należy Zarządowi Tow.[arzystwa] »Sztuka«, który utwory tchnące szczerością, ideałem, głębszą myślą, szukaniem dróg nowych, zręcznie usuwa, niedopuszcza ich – bojąc się, widać, zachwiania własnej powagi. Wystawa obecna to występ grupy […] przeważnie o jednym poziomie artystycznym, których oprócz brawurowej, już zresztą szablonowej europejskiej techniki, nic zresztą nie cechuje, co by pozwalało ich mierzyć miarą wielkiej sztuki: – poza nielicznymi wyjątkami nic ona nie wnosi, co by pozwalało mówić o wybitnym induwidualizmie, lub idei twórczej. Przedstawia się cała wystawa monotonnie. […] Silniej również mogliby być reprezentowani młodsi, gdyby nie teroryzm ze strony Zarządu, objawiający się wybieraniem prac, przez samych autorów uznanych za najsłabsze; […][2]”.

Gottlieb upatrywał przyczyn tego stanu rzeczy w hermetyczności „Sztuki”:

„Wystawa obecna świeci pustemi ścianami i to nasuwa pewne refleksye: czyżby Zarząd Tow.[arzystwa] »Sztuka« (a myślę wyraźnie p. Stanisławskiego) uważał, że nie znalazłyby się prace między młodszą generacyą godne widzenia obok Kamockiego, Szczyglińskiego. Filipkiewicza, Rosenbluma? Czyż tacy artysci jak: Pieńkowski, Jakimowicz, Hofman, Wojtkiewicz, Hochman maja być ignorowani właśnie dlatego, że własnych dróg dla wypowiedzenia swych myśli szukają! A gdzież artyści starszej generacyi, artyści, bez których nie wolno mowić o reprezentacyi, o elicie współczesnej »Sztuki« polskiej, gdzież dzieła Malczewskiego. Ruszczyca, Chełmońskiego, Pankiewicza, Tetmajera, Biegasa, Dunikowskiego, itd.? Czyż zamykanie się towarzystwa wystawców w coraz szczuplejszem kółku nie daje dużo do myślenia?”[3]

Grupa Pięciu sprzeciwiała się w ten sposób symbolicznej przemocy ze strony „Sztuki”, polegającej na marginalizacji twórców nie podążających za programem estetycznym Stanisławskiego, którzy nie mogli pokazywać swoich dzieł, a przez to docierać do publiczności i zarabiać na swojej pracy[4]. Spór ten miałby zatem wymiar generacyjny, prestiżowy i finansowy. Nieco inaczej o Grupie pisał na łamach „Biesiady Literackiej” Stanisław Piaskowski:

„Są to pracownicy cisi, skromni, odwracający się od reklamy, wierzacy w potęge talentu, w moc wzlotów orlich. Nie dążą utartym szlakiem stosunków i protekcyi, najpewniej prowadzącym do rozgłosu i dobrobytu, dlatego cicho o nich i głucho. Świat mści się srodze, jeśli ktokolwiek uchyla się od form przyjętych ogólnie, które stały się niejako prawem, bezwarunkowo obowiazującem”[5].

Twórcy organizowali wspólne wystawy, m.in. w Krakowie (1905), Lwowie (1906), Warszawie (1907), Berlinie (1906) i Wiedniu (1906, 1908). Największym sukcesem, a zarazem ostatnim wspólnym przedsięwzięciem Grupy, miała się okazać wystawa w wiedeńskim Kunstsalon Pisko[6]. Ekspozycja spotkała się także z zainteresowaniem ówczesnej prasy, zarówno wiedeńskiej, jak i krajowej[6]. Przedmowę do katalogu sporządził wiedeński krytyk, Arthur Roessler[7], który w przyszłości miał się stać orędownikiem twórczości młodych malarzy z Neukunstgruppe[8], a zwłaszcza Egona Schiele.

Charakterystyka

Członkowie Grupy pragnęli m.in. odrodzenia idei korespondencji sztuk, którą to głosił Charles Baudelaire[9]. Byli przekonani o zasadniczej wspólnocie sztuk plastycznych, literatury i muzyki. Swoim patronem ogłosili Cypriana Kamila Norwida, choć nie należy w tym geście dopatrywać się ani deklaracji artystycznej, ani światopoglądowej[10]. Jak pisał Wiesław Juszczak:

„[…] im bardziej rozstrząsać będziemy ten problem, tym jaśniejsze się stanie, że hasto »Norwid« było tylko dość zewnętrznym hasłem, rodzajem tarczy obronnej, osłony przed opinią środowiska może, a w żadnym razie nie decydującym, nie inicjującym kierunku dążeń ugrupowania, źródłem koncepcji czy to artystycznych, czy ideowych. Wszyscy ci młodzi malarze zobaczyli Norwida najpierw oczyma współczesnych im teoretyków i krytyków sztuki, takich jak […] Jellenta czy Przybyszewski, czy sam Miriam, a potem dopiero oczyma własnymi. Wystarczyło więc to, że tamci uznali go za zjawisko dorównujące czy przewyższające nawet wielkością Słowackiego, Mickiewicza, Krasińskiego, że zobaczyli w nim ogniwo łączące współczesność z romantyzmem, że pojęli go jako »symbolistę« i mistyka, prekursora najbardziej aktualnych tendencji artystycznych, że przy fascynującej wszystkich oryginalności był on poetą i malarzem – to wystarczyło i to sprawiło najpewniej, że młodzi obwołali go swym poprzednikiem i jego dziełem, zobaczonym przez epokę, w jakiej tworzyli, pragnęli torować drogę swym -– w istocie dość odmiennym – usiłowaniom i dążeniom”[11].

Przypisy

  1. ↑ Leopold G.[Gottlieb], IX. Wystawa „Sztuki”, „Krytyka” 1905, t. 2, s. 470-472.
  2. ↑ Leopold G.[Gottlieb], IX. Wystawa „Sztuki”, „Krytyka” 1905, t. 2, s. 470-471.
  3. ↑ Leopold G.[Gottlieb], IX. Wystawa „Sztuki”, „Krytyka” 1905, t. 2, s. 472.
  4. ↑ V. Chwieckowicz, Wystawa osobna „izolantów”. Co poszło nie tak?, „Teologia Polityczna Co Tydzień” 2026, nr 20 (528), https://teologiapolityczna.pl/wystawa-osobna-izolantow-co-poszlo-nie-tak [18 maja 2026 r.].
  5. ↑ S. Piaskowski, Najmłodsi, „Biesiada Literacka” 1907, nr 16, s. 305.
  6. 1 2 M. Strachowski, Najmłodszej Polski problemy z krytyką, „Teologia Polityczna Co Tydzień” 2026, nr 20 (528), https://teologiapolityczna.pl/najmlodszej-polski-problemy-z-krytyka [18 maja 2026 r.].
  7. ↑ A. Roessler, b.t., w: Kollektiv-Ausstellung Krakauer Künstlerbund Grupa V. und Bildhauer Lewandowski: Jänner 1908, s. 1-8.
  8. ↑ A. Roessler, b.t., w: Kollektiv-Ausstellung Krakauer Künstlerbund Grupa V. und Bildhauer Lewandowski: Jänner 1908, s. 1-8.
  9. ↑ Irena Buchenfeld, Grupa Pięciu jako formacja artystyczna, w: Taż, Grupa Pięciu (1905-1908). Zapomniani buntownicy Młodej Polski, MNK, Kraków 2026, s. 105-150.
  10. ↑ Edyta Chlebowska, Grupa [a] Norwid, w: Irena Buchenfeld, Grupa Pięciu (1905-1908). Zapomniani buntownicy Młodej Polski, MNK, Kraków 2026, s. 163-174.
  11. ↑ Wiesław Juszczak, Wojtkiewicz i nowa sztuka, Universitas, Kraków 1900, s. 103.

Bibliografia

  • Irena Buchenfeld, Grupa Pięciu (1905-1908). Zapomniani buntownicy Młodej Polski, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2026.
  • Leopold G. [Gottlieb], IX. Wystawa „Sztuki”, „Krytyka” 1905, t. 2, s. 470-472.
  • Mieczysław Jakimowicz, https://culture.pl/pl/tworca/mieczyslaw-jakimowicz [dostęp: 2026.01.19]
  • Jan Kazimierz Kapera, Mieczysław Jakimowicz 1881-1917. Szkic biograficzny, Nakładem autora, Nowy Jork 2005.
  • Irena Kossowska, Malarstwo polskiego symbolizmu, grudzień 2006 w serwisie Culture.pl [dostęp: 2010.06.23]
  • Jan Rembowski, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-21]. [dostęp: 2010.06.23]
  • Michał Strachowski, Przez czarne okulary, https://teologiapolityczna.pl/zeromski-jakimowicz-przez-czarne-okulary [dostęp: 2026.01.19.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.