Grywalność

Chłopiec grający w grę American Truck Simulator na targach Gamescom, 2015

Grywalność (ang. playability) – pojęcie z zakresu projektowania gier, groznawstwa oraz interakcji człowiek–komputer, odnoszące się do zespołu właściwości gry (najczęściej gry komputerowej), które decydują o jakości doświadczenia gracza w trakcie rozgrywki: o tym, na ile gra jest zrozumiała, satysfakcjonująca, wciągająca i możliwa do opanowania. W ujęciu potocznym i publicystycznym grywalność bywa utożsamiana z ogólną „przyjemnością z grania” i traktowana jako kryterium oceny w recenzjach gier. W ujęciach akademickich jest natomiast definiowana jako wielowymiarowa charakterystyka, obejmująca m.in. użyteczność interfejsu, przejrzystość mechanik, adekwatność poziomu trudności, immersję oraz motywację i emocje towarzyszące grze.

Termin nie ma jednej powszechnie przyjętej definicji. W literaturze przedmiotu funkcjonuje kilkanaście konkurencyjnych modeli, różniących się zarówno zakresem pojęcia, jak i stopniem jego operacjonalizacji na potrzeby badań empirycznych.

Terminologia

Polski rzeczownik „grywalność” jest kalką angielskiego terminu playability i upowszechnił się w polszczyźnie za pośrednictwem prasy growej lat 90. XX wieku, a następnie publikacji groznawczych[1.1]. W tekstach anglojęzycznych playability bywa używane wymiennie lub w opozycji do pojęcia gameplay (pol. „rozgrywka”): gameplay opisuje wówczas zbiór czynności i reguł składających się na doświadczenie gry, natomiast playability – jakość tego doświadczenia z perspektywy gracza[2.1].

Od grywalności odróżnia się:

  • regrywalność (replayability) – właściwość gry polegającą na tym, że kolejne rozgrywki zachowują atrakcyjność, m.in. dzięki proceduralnemu generowaniu treści, rozgałęzionej narracji lub trybom wieloosobowym[3.1];
  • grywalizację (gamification) – zastosowanie elementów projektowania gier w kontekstach niebędących grami[4.1];
  • dostępność gier (game accessibility) – możliwość korzystania z gry przez osoby z niepełnosprawnościami, bywającą traktowaną jako składnik grywalności lub jako pojęcie odrębne[5].

Historia pojęcia

Refleksja nad tym, co czyni gry atrakcyjnymi, wyprzedza samo pojęcie grywalności. Za jedną z wczesnych prób jej usystematyzowania uznaje się analizę Thomasa W. Malone’a z 1980 roku, w której autor wskazał wyzwanie (challenge), fantazję (fantasy) i ciekawość (curiosity) jako główne źródła motywacji wewnętrznej w grach edukacyjnych[6.1].

Systematyczne ujęcia naukowe pojawiły się na przełomie XX i XXI wieku. W 2002 roku Carlo Fabricatore, Miguel Nussbaum i Ricardo Rosas zaproponowali jakościowy model grywalności gier akcji, wyprowadzony z badań z udziałem graczy[7.1]. W tym samym okresie Aki Järvinen wraz ze współpracownikami wyróżnił cztery wymiary grywalności: funkcjonalny, strukturalny, audiowizualny i społeczny[8.1]. Równolegle rozwijał się nurt heurystycznej oceny gier, zapoczątkowany pracami Melissy Federoff (2002) oraz Heather Desurvire i współpracowników (2004), adaptujący heurystyki Nielsena do specyfiki gier[9.1][10.1].

Ujęcia teoretyczne

Grywalność jako rozszerzenie użyteczności

Najczęściej przywoływane podejście traktuje grywalność jako pojęcie analogiczne do użyteczności w rozumieniu normy ISO 9241, lecz do niej nieredukowalne. O ile użyteczność opisuje skuteczność, wydajność i satysfakcję użytkownika realizującego zadanie, o tyle w grze cel nie jest zewnętrzny wobec czynności – sama czynność jest celem. Z tego powodu klasyczne kryteria użyteczności (np. minimalizacja wysiłku) mogą w grach działać przeciwskutecznie: usunięcie trudności niszczy doświadczenie, którego trudność jest warunkiem[2.2].

Model jakościowy Fabricatorego, Nussbauma i Rosasa

W modelu opracowanym na podstawie badań jakościowych z udziałem graczy gier akcji grywalność wiązana jest przede wszystkim z konstrukcją mechanik i sprzężeniem zwrotnym między działaniem gracza a odpowiedzią systemu. Autorzy wskazują na kluczową rolę tzw. jednostek podstawowych rozgrywki (core entities i core actions), ich czytelności oraz stopniowego wprowadzania złożoności[7.2].

Model wielowymiarowy (Sánchez, Gutiérrez Vela i inni)

Jedną z najczęściej cytowanych propozycji operacjonalizacji pojęcia przedstawili José Luis González Sánchez i współpracownicy. Definiują oni grywalność jako zbiór właściwości opisujących doświadczenie gracza w konkretnym systemie gry, którego głównym celem jest dostarczenie rozrywki i wiarygodności w trakcie gry. Wyróżniają siedem atrybutów[2.3]:

  • satysfakcja (satisfaction) – przyjemność i zadowolenie z gry;
  • uczenie się (learnability) – łatwość opanowania reguł i sterowania;
  • efektywność (effectiveness) – stosunek nakładu czasu i wysiłku do osiąganych rezultatów;
  • immersja (immersion) – stopień zaangażowania i wiarygodność świata gry;
  • motywacja (motivation) – siła skłaniająca gracza do kontynuowania rozgrywki;
  • emocje (emotion) – reakcje afektywne wywoływane przez grę;
  • uspołecznienie (socialization) – wymiar wspólnotowy i relacyjny rozgrywki.

Autorzy proponują ponadto podział na „oblicza” grywalności (facets), odpowiadające warstwom projektu gry: grywalność wewnętrzną (związaną z projektem reguł), mechaniczną (związaną z jakością implementacji i silnika), interaktywną (związaną z interfejsem i sterowaniem), artystyczną (warstwa audiowizualna i narracyjna), intrapersonalną (indywidualne odczucia gracza) oraz interpersonalną (doświadczenia grupowe)[2.4].

GameFlow i doświadczenie gracza

Odrębny nurt wywodzi ocenę jakości rozgrywki z koncepcji przepływu Mihálya Csíkszentmihálya. W modelu GameFlow Penelope Sweetser i Peta Wyeth wskazały osiem elementów decydujących o przyjemności z gry: koncentrację, wyzwanie, umiejętności gracza, poczucie kontroli, jasne cele, informację zwrotną, zanurzenie oraz interakcję społeczną[11.1]. W późniejszych pracach z zakresu badań nad doświadczeniem gracza (player experience) grywalność bywa traktowana jako cecha systemu, a doświadczenie gracza – jako jej efekt po stronie odbiorcy[12].

Ujęcia formalne i groznawcze

W groznawstwie pojęcie grywalności bywa rozpatrywane w kontekście formalnych analiz gry jako systemu reguł. Katie Salen i Eric Zimmerman opisują rozgrywkę poprzez kategorię „znaczącej zabawy” (meaningful play), powstającej wtedy, gdy relacja między działaniem gracza a rezultatem w systemie jest rozpoznawalna i zintegrowana z całością gry[13.1]. Jesper Juul analizuje z kolei rolę reguł i fikcji jako dwóch komplementarnych źródeł doświadczenia gry[14.1]. Popularny w praktyce projektowej model MDA (Mechanics–Dynamics–Aesthetics) przedstawia grę jako układ, w którym mechaniki generują dynamiki, a te – doznania estetyczne; grywalność bywa w tym ujęciu opisywana jako jakość przełożenia mechanik na doznania[15].

Zobacz też

Przypisy

  1. Dominika Staszenko-Chojnacka, Narodziny medium, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021, ISBN 83-8220-620-4 (pol.).
    1. ↑ s. 31–32
  2. José Luis González Sánchez, Francisco L. Gutiérrez Vela, Francisco Montero Simarro, Natalia Padilla-Zea, Playability: analysing user experience in video games, „Behaviour & Information Technology”, 31 (10), 2012, s. 1033–1054, DOI: 10.1080/0144929X.2012.710648 (ang.).
    1. ↑ s. 1034
    2. ↑ s. 1040
    3. ↑ s. 1038
    4. ↑ s. 1042
  3. Kamila Zielińska-Nowak, Świat przedstawiony w przygodowych grach planszowych, „Academic Journal of Modern Philology” (12), 2021, s. 261–278, ISSN 2299-7164 [dostęp 2026-08-16].
    1. ↑ s. 275
  4. Paweł Tkaczyk, Grywalizacja, Pawel Tkaczyk, 2012, ISBN 83-246-3624-2 (pol.).
    1. ↑ s. 10
  5. ↑ Klaus Miesenberger, Roland Ossmann, Dominique Archambault, Gig Searle, Andreas Holzinger, More Than Just a Game: Accessibility in Computer Games, [w:] Andreas Holzinger (red.), HCI and usability for education and work, Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg, 2008, s. 247–260, DOI: 10.1007/978-3-540-89350-9_18, ISBN 978-3-540-89349-3.
  6. Thomas W. Malone, What makes things fun to learn? heuristics for designing instructional computer games, ACM Press, 1980, s. 162–169, DOI: 10.1145/800088.802839, ISBN 978-0-89791-024-8 (ang.).
    1. ↑ s. 162
  7. Carlo Fabricatore, Miguel Nussbaum, Ricardo Rosas, Playability in Action Videogames: A Qualitative Design Model, „Human–Computer Interaction”, 17 (4), 2002, s. 311–368, DOI: 10.1207/S15327051HCI1704_1, ISSN 0737-0024 [dostęp 2026-08-16] (ang.).
    1. ↑ s. 314–316
    2. ↑ s. 326–265
  8. Aki Järvinen, Satu Heliö, Frans Mäyrä, Communication and Community in Digital Entertainment Services, „Hypermedialaboratorion verkkojulkaisuja”, 2002 (ang.).
    1. ↑ s. 27–38
  9. Melissa A. Federoff, Heuristics and Usability Guidelines for the Creation and Evaluation of Fun in Video Games, praca magisterska, Bloomington: Indiana University, 2002 (ang.).
    1. ↑ s. 15–19
  10. Heather Desurvire, Martin Caplan, Jozsef A. Toth, Using heuristics to evaluate the playability of games, CHI EA '04, New York, NY, USA: Association for Computing Machinery, 24 kwietnia 2004, s. 1509–1512, DOI: 10.1145/985921.986102, ISBN 978-1-58113-703-3.
    1. ↑ s. 1509–1510
  11. Penelope Sweetser, Peta Wyeth, GameFlow: a model for evaluating player enjoyment in games, „Computers in Entertainment”, 3 (3), 2005, DOI: 10.1145/1077246.1077253, ISSN 1544-3574 [dostęp 2026-08-16] (ang.).
    1. ↑ s. 4
  12. ↑ Lennart E. Nacke, Anders Drachen, Towards a Framework of Player Experience Research, „Proceedings of the Second International Workshop on Evaluating Player Experience in Games (EPEX)”, 2011 (ang.).
  13. Katie Salen, Eric Zimmerman, Rules of Play: Game Design Fundamentals, Cambridge, MA: MIT Press, 2004, ISBN 978-0-262-24045-1 (ang.).
    1. ↑ rozdz. 3
  14. Jesper Juul, Half-Real: Video Games between Real Rules and Fictional Worlds, Cambridge, MA: MIT Press, 2005, ISBN 978-0-262-10110-3 (ang.).
    1. ↑ s. 94–101
  15. ↑ Robin Hunicke, Marc LeBlanc, Robert Zubek, MDA: A Formal Approach to Game Design and Game Research, „Proceedings of the AAAI Workshop on Challenges in Game AI”, 2004 (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.