Grzegorz Nowik

Uczył się w technikum poligraficznym i prowadził w nim drużynę harcerską (matura w 1974). W 1979 ukończył studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego, jego praca magisterska Geneza i powstanie Koła Instruktorskiego im. Mieczysława Bema otrzymała w tym roku II miejsce w konkursie na prace magisterskie^[6]. W latach 1979–1983 odbył studia doktoranckie w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk^[5]. Stopień doktora historii uzyskał w 2000 w Akademii Obrony Narodowej na podstawie dysertacji Okręg Szarych Szeregów Warszawa–Praga 1939–1944, przygotowanej pod kierunkiem Andrzeja Ajnenkiela^[7]. W 2007 uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii, przedstawiwszy dzieło Zanim złamano „Enigmę”… Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920^[8][5]. W 2014 otrzymał tytuł naukowy profesora nauk humanistycznych^[9].

W latach 1983–1991 pracował jako nauczyciel i przewodnik. W latach 1986–1990 był starszym asystentem w Pracowni Badania Okupacji Hitlerowskiej Instytutu Zachodniego w Poznaniu. W latach 1990–2000 związany z Ministerstwem Obrony Narodowej, gdzie doszedł do stanowiska zastępcy dyrektora Biura Współpracy ze Społeczeństwem. Od 2000 do 2009 był redaktorem naczelnym kwartalnika „Przegląd Historyczno-Wojskowy”^[10]. Zastępca dyrektora Wojskowego Biura Badań Historycznych (2004–2009), wykładowca na Wydziale Nauk Historycznych i Społecznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (2007–2016), pracownik naukowy Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku (2010–2016), od 2010 profesor nadzwyczajny, a od 2014 profesor zwyczajny w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk^[5].

Od 1963 harcerz 22 Warszawskiej Drużyny Harcerzy w Hufcu ZHP Warszawa Praga-Południe, od 1968 drużynowy zuchów, następnie od 1970 – harcerzy, szczepowy 22 Szczepu „Watra” od 1972 do 1986 (z przerwami), przewodniczący Kręgu Instruktorskiego Szczepu od 1982.

W 1973 zainicjował z hm. Stanisławem Czopowiczem stworzenie pierwszych w Warszawie niejawnych struktur „niepokornego harcerstwa”. Komendant I i IV Zlotu Środowisk Niezależnych, w latach 1980–1982 wiceprzewodniczący Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego Chorągwi Stołecznej ZHP, redaktor „Bratniego Słowa”, I przewodniczący Kapituły Harcerza Rzeczypospolitej w Warszawie. Publikował poza oficjalnym obiegiem książki harcerskie, m.in. Aleksandra Kamińskiego, wskazywał ingerencje cenzury – np. w książce Andrzej Małkowski.

W 1981–1984 członek Rady Chorągwi Stołecznej ZHP^[11].

Jako członek Rady Naczelnej ZHP, na znak protestu 26 czerwca 1982 opuścił jej obrady i wystosował wraz z 4 innymi instruktorami pisemny protest do prezydium rady w sprawie zdelegalizowania Rady Porozumienia KIHAM^[12].

Pierwszy Marszałek Unii Najstarszych Drużyn Harcerskich Rzeczypospolitej.

W latach 1980–1990 kierował kształceniem instruktorów w KIHAM, ruchu Płaskiego Węzła i Ruchu Harcerskim Rzeczypospolitej w Warszawie, prowadził kilka kursów podharcmistrzowskich „Szkoła za lasem” i współorganizował kilkanaście kursów przewodnikowskich, rozpoczynając każdy z nich wykładem „karafka La Fontaine’a”, współorganizator Duszpasterstwa Harcerek i Harcerzy w Warszawie. W latach 80. XX w. w jego domu mieściła się niezależna drukarnia.

W 1989 współzałożyciel Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i członek Krajowego Komitetu Odrodzenia ZHP. W 1995 zorganizował Szczep „Watra” w Zalesiu Górnym, do 1999 był przewodniczącym komisji instruktorskiej Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy ZHR, w okresie 2000–2004 komendant Piaseczyńskiego Związku Drużyn, następnie członek komisji instruktorskiej Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy ZHR. W latach 2008–2010 był członkiem Rady Naczelnej Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej z wyboru^[13].

W latach 2016–2021 przez dwie kadencje pełnił funkcję Przewodniczącego ZHR.

W latach 1980–1989 członek NSZZ „Solidarność”. Od 1980 członek Polskiego Towarzystwa Historycznego, w tym przez dwie kadencje sekretarz sekcji historii najnowszej^[5].

Od 1994 zaangażowany w organizację konkursu „Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego”^[5].

• 2 Brygada Łączności (z Tadeuszem Krząstkiem i Andrzejem Murawskim), Ajaks, Pruszków 1994, ISBN 83-85621-50-4.
• Straż nad Wisłą, 3 t., Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2001.
• Zanim złamano „Enigmę”… Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920, 2 t., Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2004–2010 (t. II jako Zanim złamano „Enigmę”… rozszyfrowano Rewolucję); wyd. II: 2020.
• Święto podchorążych, Wojskowe Biuro Badań Historycznych, Warszawa 2006, ISBN 978-83-919435-2-6.
• Marszałek Józef Piłsudski. Komendant, Naczelnik Państwa, pierwszy Marszałek Polski (z Juliuszem Englertem, wyd. III, Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2007, ISBN 978-83-7399-221-4.
• Wojna światów 1920. Bitwa Warszawska, Oficyna Wydawnicza G&P, Poznań 2011, ISBN 978-83-7272-249-2.
• Epilog do „Kamieni na szaniec”, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 2013; wyd. II: 2014, wyd. III: 2018.
• Odrodzenie Rzeczypospolitej w myśli politycznej Józefa Piłsudskiego 1918–1922, 2 t., Muzeum Józefa Piłsudskiego, Sulejówek 2017–2020.
• Polskie związki skautowe i harcerskie 1909–1922. Zarys organizacyjny, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 2019, ISBN 978-83-949711-3-7.
• Z Warszawy do legendy. Stefan Starzyński i budowa nowoczesnej stolicy 1934–1939 (z Ryszardem Mączewskim, Adrianem Sobieszczańskim, Jakubem Jastrzębskim i Grzegorzem Miką), Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2025, ISBN 978-83-64308-70-3.

• Ósmy ułan Beliny. Generał brygady Józef Marian Smoleński „Kolec” (1894–1978) (z Maciejem Smoleńskim), Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7399-291-7.
• Misje wojskowe Ententy o wojnie Polski z bolszewicką Rosją 1920 (z Januszem Ciskiem i Markiem Tarczyńskim), Muzeum Józefa Piłsudskiego, Sulejówek 2020, ISBN 978-83-63872-44-1.
• Front Wschodni 8 X 1918 – 31 XII 1919. Dokumenty operacyjne (z Danielem Koresiem), Fundacja Rodziny Józefa Piłsudskiego, 3 t., Warszawa 2021–2022.
• Bitwa na Białorusi 1 I – 26 VII 1920. Dokumenty operacyjne (z Jerzym Kirszakiem i Arkadiuszem Tulińskim), 2 t., Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2021–2023.
• Jan Kowalewski (1892–1965). Kryptolog do zadań specjalnych (ze Stefanem Artymowskim), Muzeum Józefa Piłsudskiego, Sulejówek 2023, ISBN 978-83-968287-0-5.