Grzywacz (ptak)

Grzywacz
Columba palumbus[1]
Linnaeus, 1758
Ilustracja
Dorosły osobnik
Ilustracja
Młody w szacie juwenalnej
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

gołębiowe

Rodzina

gołębiowate

Podrodzina

gołębie

Rodzaj

Columba

Gatunek

grzywacz

Podgatunki
  • C. p. palumbus Linnaeus, 1758
  • C. p. maderensis Tschusi, 1904
  • C. p. azorica E. Hartert, 1905
  • C. p. iranica (Zarudny, 1910)
  • C. p. casiotis (Bonaparte, 1854)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]

Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     występuje cały rok

     zimowiska

Grzywacz[3], gołąb grzywacz (Columba palumbus) – gatunek średniej wielkości ptaka wędrownego z rodziny gołębiowatych (Columbidae), największy spośród gatunków gołębi występujących w Polsce.

Taksonomia

Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Karol Linneusz w 1758 w 10. wydaniu Systema Naturae na podstawie holotypu ze Szwecji. Nadał grzywaczowi nazwę Columba palumbus[4][5]; jest ona obecnie (2025) podtrzymywana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC), który wyróżnia 5 podgatunków[6]. Proponowane podgatunki C. p. excelsa, C. p. ghigii (Sardynia) i C. p. kleinschmidti (centralna Szkocja) włączono do podgatunku nominatywnego, a C. p. kirmanica do C. p. casiotis[4]. Z wyjątkiem przedstawicieli C. p. casiotis ptaki z poszczególnych podgatunków różnią się jedynie nieznacznie, w większości w rozmiarach oraz odcieniach upierzenia[7].

Podgatunki i zasięg występowania

Grzywacze to ptaki częściowo wędrowne[4]. IOC wyróżnia następujące podgatunki[6]:

Od połowy XIX wieku postępuje proces zasiedlania miast przez grzywacze, zachodzący z zachodu na wschód. Na zachodzie Europy pierwsze trwałe populacje miejskie tych gołębi powstały w 1. połowie XIX wieku. W Polsce grzywacze zasiedliły najpierw miasta w zachodniej części kraju, a w latach 70.–90. XX wieku większe aglomeracje na wschodzie kraju, np. Olsztyn i Lublin. Przykładowo, w Częstochowie pierwsze lęgi grzywaczy stwierdzono dopiero w 1992[8].

Morfologia

Samiec grzywacza
  • długość ciała: ok. 41–45 cm[4]
  • długość czaszki: 5,6–6,0 cm, z czego na dziób przypada 2,6–2,8 cm[9].
  • rozpiętość skrzydeł: 70–75 cm[10]
  • długość ogona: 13,8–14,9 cm
  • skok: 25–28 mm[7]
  • masa ciała: 284–690 g[4]

To największy przedstawiciel gołębiowatych w Polsce[11]. Grzywacze to duże gołębie o zaokrąglonej sylwetce i wydatnej piersi. Upierzenie w większości niebieskoszare[7].

Opis dotyczy ptaków podgatunku nominatywnego. Głowa niebieskoszara, na karku widoczna zielono-fioletowa opalizacja. Pióra po bokach szyi ułożone są pasami, co daje wrażenie rowków między rzędami piór; to cecha właściwa wielu ptakom z rodzaju Columba. Wykazują zielono-fioletowy połysk. Pod nimi znajdują się pióra o białych zakończeniach[7]. Swoją nazwę grzywacze wzięły właśnie od białych plam po bokach szyi[12] (u ptaków ze środkowej Azji i Himalajów ma ona barwę płowocynamonową). Górna część grzbietu, wewnętrzne pokrywy skrzydłowe i lotki III rzędu brązowoszare[7]. Lotki I rzędu są czarne z nieznacznym szarawym zabarwieniem, przy czym lotki od P3 do P9 mają biały brzeg. Lotki II rzędu szare, te zewnętrzne ciemnieją w kierunku wierzchołków[9]. Większość pokryw skrzydłowych szara, 3 lub 4 zewnętrzne białe; białe pole tworzone przez te pióra jest widoczne zarówno na złożonym, jak i rozpostartym skrzydle. Skrzydełko i pokrywy pierwszorzędowe czarniawe. Dolna część grzbietu, kuper i pokrywy nadogonowe niebieskoszare. Gardło i broda niebieskoszare jak pozostała część głowy, często jednak jaśniejsze. Pierś winnoczerwona, ku brzuchowi kolor ten przechodzi bardziej w róż. Okolice kloaki jasnoszare[7]. Sterówki z wierzchu szarawoczarne ze słabo zaznaczonym jaskrawszym pasem biegnącym przez ich środek, od spodu zaś wyraźnie widać szarobiały pas oraz połyskujące, czarne nasady i zakończenia[9]. Dziób żółtawy z jaśniejszym końcem i czerwonawą nasadą. Tęczówka u dorosłych ptaków jest jasnożółta. Woskówka biała. Nogi i stopy różowofioletowe[7].

Samice są lżejsze od samców. Osobniki młodociane wyróżniają się ciemną, a nie pomarańczowoczerwoną, barwą dzioba, ciemnymi tęczówkami i brakiem białej plamy na szyi. Sterówki młodych grzywaczy cechuje mniejsza kontrastowość barw, ponadto są węższe niż u dorosłych ptaków[10]. Dorosłe grzywacze pierzą się w maju i kwietniu oraz od września do listopada, młode – od stycznia do kwietnia i od września do listopada[9].

Ekologia i zachowanie

Jego naturalnym i pierwotnym biotopem są prześwietlone lasy liściaste i mieszane. W połowie XIX wieku nastąpiła ekspansja grzywaczy do środowisk miejskich, kiedy to zaczęły zajmować parki miejskie i skwery. Zamieszkują również śródpolne zadrzewienia, obrzeża lasów i niewielkie lasy mieszane i liściaste[10]. Przedstawiciele C. p. madeirensis zamieszkiwali górskie lasy[4]. W Alpach grzywacze lęgną się do wysokości 1600 m n.p.m., zaś w Himalajach latem docierają do 3000 m n.p.m.[7]

Pokarm grzywaczy zmienia się sezonowo. Wczesną wiosną są to pędy i nasiona dziko rosnących roślin oraz drobne owoce i ślimaki. Pod koniec lata w diecie przeważają ziarna zbóż pozostałe na polach po żniwach. Na początku jesieni grzywacze osiągają największą masę ciała. Zimą grzywacze zjadają resztki warzyw i innych zielonek; w zachodniej Europie najchętniej żerują na szpinaku i brukselce. Odwiedzają pola uprawne w grupach liczących do 200 osobników. Jedzenie przemarzniętych warzyw nie dostarcza jednak grzywaczom dostatecznej ilości energii, do tego istnieje ryzyko zatrucia się ptaków środkami ochrony roślin i nawozami[10]. Grzywacze odzywają się chętnie, szczególnie o świcie. Głos grzywacza to przytłumione, drżące, wielosylabowe gruchanie z akcentem na drugą sylabę. Są to ptaki towarzyskie, szczególnie poza okresem lęgowym[7].

Lęgi

Grzywacz siedzący na swym gnieździe
Śnieżnobiałe jaja
Gołąb grzywacz z dwoma pisklętami w gnieździe

Okres lęgowy zależnie od miejsca występowania, w całym zasięgu trwa od końca lutego do początku września[13], najintensywniej przebiega od czerwca do września. Ptaki z miast często zaczynają lęgi już w środku lutego i przeciągają je do listopada[7]. W ciągu sezonu grzywacze mogą wyprowadzić do 4 lęgów[14], wskutek drapieżnictwa zwykle powodzeniem kończą się dwa lęgi[7]. Podczas lotów tokowych samce grzywaczy wznoszą się, następnie głośno klaszczą skrzydłami i szybują w kierunku partnerki. Odzywają się nieco niższym i bardziej buczącym niż u gołębi skalnych gruchaniem, brzmiącym jak bugruuu-gu-gu lub guguu-gugu[10]. Niekiedy powtarzają lot tokowy 2 lub 3 razy, nim wylądują na gałęzi[7].

Gniazdo znajduje się 3–5 m nad ziemią[7], w koronie drzewa, wyższego krzewu lub na budynku[14] albo półce skalnej. Utworzone jest z niedbale ułożonych gałązek. Budują je obydwa ptaki z pary, jednak samica ma w tym większy udział[7]. Przypomina luźną platformę o średnicy do 25 cm. Niekiedy budują ją na gnieździe innego gatunku[9]. W zniesieniu jest 1 lub 2, sporadycznie do 4, białe jaja[7] o wymiarach 41x29 mm[15].

Jaja są wysiadywane przez oboje rodziców przez ok. 16–17 dni[7]. Nieopierzone młode do 5. dnia życia są karmione mleczną wydzieliną powstającą w czasie wysiadywania w wolu rodziców, tak jak u wszystkich gołębi[12]. Potem otrzymują pokarm podobny do pokarmu ptaków dorosłych[7]. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 4 tygodniach, następnie blisko przez 2 tygodnie są jeszcze dokarmiane przez samca – samica najczęściej przystępuje do drugiego lęgu[10].

Status zagrożenia i ochrona

IUCN uznaje grzywacza za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025). Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2015 roku, mieści się w przedziale 51–73 miliony dorosłych osobników. BirdLife International ocenia trend populacji jako wzrostowy. Podgatunek C. p. madeirensis wymarł na początku XX wieku[2][13].

W Polsce gatunek łowny od 15 sierpnia do 30 listopada[16]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC)[17]. Według szacunków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013–2018 krajowa populacja lęgowa liczyła 1 013 000 – 1 315 000 par, a trend liczebności jest silnie wzrostowy[18].

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 28 lutego 1970 r. znaczek pocztowy przedstawiający grzywacza o nominale 1,50 zł, w serii Ptaki łowne. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Jerzy Desselberger. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[19]

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Columba palumbus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 BirdLife International, Columba palumbus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018, wersja 2025-2 [dostęp 2026-06-26] (ang.).
  3. ↑ Systematyka i nazwa polska za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Columbinae Leach, 1819 - gołębie (wersja: 2026-02-15). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-06-26].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Baptista, L.F., Trail, P.W., Horblit, H.M. & Boesman, P.: Common Woodpigeon (Columba palumbus). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 2017-02-23].
  5. ↑ K. Linneusz, Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, wyd. 10, t. 1, Holmiae 1758, s. 163 (łac.).
  6. 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-06-26] (ang.).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 David Gibbs, Eustace Barnes i John Cox: Pigeons and Doves. A guide to the Pigeons and Doves of the world. Londyn: Christopher Helm, s. 186–188. ISBN 978-1-8734-0360-0.
  8. ↑ Adam Zbyryt. Zagęszczenie sierpówki Streptopelia decaocto i grzywacza Columba palumbus w różnych typach zabudowy w Białymstoku. „Ornis Polonica”. 55, s. 135–146, 2014.
  9. 1 2 3 4 5 Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. Muza SA, 2006, s. 97, 228, 289. ISBN 83-7319-860-1.
  10. 1 2 3 4 5 6 Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. Multico, 2007, s. 146–147. ISBN 978-83-7073-474-9.
  11. ↑ Dominik Marchowski: Ptaki Polski. Kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2015, s. 73. ISBN 978-83-7845-983-5.
  12. 1 2 Klaus Richarz, Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: Muza SA, 2006 i 2009, s. 240. ISBN 978-83-7495-018-3.
  13. 1 2 Species factsheet: Common Woodpigeon Columba palumbus [online], BirdLife International, 2018 [dostęp 2026-06-26] (ang.).
  14. 1 2 Jacek Twardowski, Kamila Twardowska: Ptaki świata. Szczegółowe opisy 800 gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2016, s. 53. ISBN 978-83-8059-276-6.
  15. ↑ British Trust for Ornithology, Woodpigeon [online], BTO - British Trust for Ornithology, 7 kwietnia 2015 [dostęp 2024-08-06] (ang.).
  16. ↑ Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz. U. z 2023 r. poz. 99 (ISAP)).
  17. ↑ Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
  18. ↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
  19. ↑ Marek Jedziniak: Ptaki łowne. www.kzp.pl. [dostęp 2018-07-21]. (pol.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.