Gundelia

*Gundelia*
	; Gundelia tournefortii
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Cichorioideae
Rodzaj	Gundelia
	Nazwa systematyczna
	Gundelia L.; Sp. Pl.: 814 (1753)
	Typ nomenklatoryczny
	G. tournefortii Linnaeus
Synonimy
	Gundelsheimera Cass.; Hacub Boehm.;
	Gundelsheimera Cass.; Hacub Boehm.;

Gundelia – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje w zależności od ujęcia jeden szeroko ujmowany gatunek – Gundelia tournefortii^[5] lub 17 gatunków^[3]. Zasięg obejmuje południowo-zachodnią Azję od Azji Mniejszej, Cypru i Synaju, poprzez Palestynę, Syrię, Irak, Iran i rejon Kaukazu po Turkmenistan i Afganistan^[3].

W XIX wieku zaproponowano dla tego taksonu polską nazwę zwyczajową „bożydar”^[6]^[7]^[8], później nie używaną.

Młode kwiatostany i owoce są jadalne. Roślina zawiera saponiny działające toksycznie na ślimaki^[9].

Morfologia

Pokrój: Tęgie i mocno kolczaste byliny^[5].
Liście: Skrętoległe, o blaszkach sztywnych, nieregularnie pierzasto wcinanych, na brzegach kolczastych^[5].
Kwiaty: Wyrastają w zredukowanych, jednokwiatowych koszyczkach, skupiających się po 5–7 w koszyczki złożone I rzędu. Kwiat w koszyczku centralnym takiego pseudokoszyczka jest obupłciowy, podczas gdy w otaczających go koszyczkach rozwijają się tylko kwiaty pręcikowe wyrastające w kątach liści. Koszyczki złożone I rzędu tworzą szczytowe, okazałe, nieco wydłużone koszyczki złożone II rzędu. Wszystkie koszyczki mają okrywy, które w obupłciowym koszyczku centralnym składają się z 5 listków, a w koszyczkach bocznych z dwóch listków. Korony kwiatów mają barwę zielonkawą, żółtą, białą, różową lub czerwonofioletową o krótkiej rurce^[5].
Owoce: Podługowate, nagie niełupki zamknięte w powiększonej, drewniejącej i kolczastej okrywie. Puch kielichowy jest zredukowany do ząbkowanego rąbka^[5].

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z podplemienia Scolyminae, plemienia Cichorieae z podrodziny Cichorioideae z rodziny astrowatych Asteraceae^[10].

Wykaz gatunków^[3]

Gundelia anatolica Fırat
Gundelia aragatsi Vitek, Fayvush, Tamanian & Gemeinholzer
Gundelia armeniaca Nersesian
Gundelia asperrima (Trautv.) Fırat
Gundelia cappadocica Fırat
Gundelia cilicica Fırat
Gundelia colemerikensis Fırat
Gundelia dersim Vitek, Yüce & Ergin
Gundelia komagenensis Fırat
Gundelia mesopotamica Fırat
Gundelia microcephala (Bornm.) Vitek
Gundelia munzuriensis Vitek, Yüce & Ergin
Gundelia rosea M.Hossain & Al-Taey
Gundelia siirtica Fırat
Gundelia tehranica Vitek & Noroozi
Gundelia tournefortii L.
Gundelia vitekii Armağan

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2025-12-12] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2025-12-12] (ang.).
1 2 3 4 5 Gundelia L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2025-12-25].
↑ Gundelia Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2025-12-25].
1 2 3 4 5 J.W.J.W. Kadereit J.W.J.W., CharlesCh. Jeffrey CharlesCh. (red.), Flowering plants. Eudicots: Asterales, Berlin: Springer, 2007, s. 200, ISBN 978-3-540-31051-8, OCLC 184984805 .
↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 293.
↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. 2: T. 2.: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: 1894, s. 371.
↑ JanJ. Karłowicz JanJ., AdamA. Kryński AdamA., WładysławW. Niedźwiedzki WładysławW. (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1900, s. 195 .
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 410, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Genus Gundelia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2025-12-12].

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2025-12-12] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2025-12-12] (ang.).

[powo-3] 1 2 3 4 5 Gundelia L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2025-12-25].

[ing-4] Gundelia Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2025-12-25].

[kubitzki-5] 1 2 3 4 5 J.W.J.W. Kadereit J.W.J.W., CharlesCh. Jeffrey CharlesCh. (red.), Flowering plants. Eudicots: Asterales, Berlin: Springer, 2007, s. 200, ISBN 978-3-540-31051-8, OCLC 184984805 .

[rostaf-6] Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 293.

[majewski-7] Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. 2: T. 2.: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: 1894, s. 371.

[8] JanJ. Karłowicz JanJ., AdamA. Kryński AdamA., WładysławW. Niedźwiedzki WładysławW. (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1900, s. 195 .

[mabb-9] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 410, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[grin-10] Genus Gundelia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2025-12-12].

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]