Henryk Zygalski

Henryk Zygalski
Ilustracja
Henryk Zygalski, lata 30. XX wieku.
Data i miejsce urodzenia

15 lipca 1908
Poznań, Królestwo Prus

Data i miejsce śmierci

30 sierpnia 1978
Liss, Wielka Brytania

Zawód, zajęcie

matematyk, kryptolog

Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski
Kamienica przy ul. Mielżyńskiego 19 w Poznaniu, gdzie urodził się Henryk Zygalski. Na parterze znajdował się zakład krawiecki jego ojca.
Płachta Zygalskiego
Ekspozycja płacht Zygalskiego w brytyjskim muzeum w Bletchley Park
Płachty Zygalskiego na ekspozycji stałej Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu
Maszyna szyfrująca Enigma nad złamaniem której pracowali Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Zdjęcie z ekspozycji Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu

Henryk Zygalski (ur. 15 lipca 1908 w Poznaniu[1], zm. 30 sierpnia 1978 w Liss) – polski matematyk i kryptolog, który wraz z Marianem Rejewskim i Jerzym Różyckim w latach 30. XX wieku złamał kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. Wynalazca koncepcji płacht Zygalskiego[2][3][4].

Życiorys

Edukacja i wczesne prace

Henryk Michał Zygalski urodził się 15 lipca 1908 r. w znajdującym się wówczas w Niemczech Poznaniu. Jego rodzicami byli pochodzący z okolic Wolsztyna[5] Michał Zygalski - krawiec z zawodu, oraz pochodząca z Gniezna[5] Stanisława Kielisz, mieszkający przy ulicy Mielżyńskiego 19 (dawniej ul. Wiktorii 22), gdzie urodził się i spędził całe swoje dzieciństwo Zygalski. Miał jedyną siostrę o imieniu Monika, urodzoną w 1910 r. Rodzice Zygalskiego wspólnie prowadzili zakład krawiecki na parterze kamienicy. W wieku siedmiu lat Zygalski zaczął uczęszczać do niemieckojęzycznej szkoły, mieszczącej się przy ulicy Mielżyńskiego, gdzie spędził trzy lata.

Przez następne dziewięć lat był wychowankiem Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, gdzie również edukacja odbywała się w języku niemieckim. W 1926 r. otrzymał świadectwo ukończenia szkoły, zdając w maju tego samego roku dwa egzaminy: pisemny i ustny. Otrzymał z większości przedmiotów oceny dobre, a z matematyki z kolei – ocenę bardzo dobrą[6][7].

We wrześniu 1926 r. Zygalski rozpoczyna studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego, który mieścił się wówczas w dawnym Zamku Cesarskim. Jego wykładowcami m.in. byli prof. K. Abramowicz (teoria równań), A. Denizot, T. Pęczalski (fizyka), F. Włodarski (geometria), a głównym jego mentorem był prof. Zdzisław Krygowski (matematyka). Zygalski był wyróżniającym się studentem w dziedzinie matematyki, fizyki i logiki. W roku 1932 obronił pracę magisterską pod tytułem „Twierdzenia o odgraniczaniu pierwiastków równań liczbowych wraz z zastosowaniami”, uzyskując ocenę bardzo dobrą. Przewodniczącym komisji egzaminacyjnej był prof. Zdzisław Krygowski.

Pewnego dnia prof. Krygowski dostał do Instytutu list z podłużnym stemplem, na którym widniał napis "Sztab Główny Wojska Polskiego, Warszawa". Po przeczytaniu listu zlecił swojej sekretarce przygotowanie listy studentów trzeciego i czwartego roku biegle władających językiem niemieckim i uzyskujących przez cały czas studiów wyniki co najmniej dobre[8].

Tak jesienią 1928 r. Henryk Zygalski, jako student III roku, został wybrany przez prof. Z. Krygowskiego jako jeden z dwudziestu trzech studentów do udziału w specjalnym tajnym kursie kryptologicznym zorganizowanym na Uniwersytecie Poznańskim przez Biuro Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego. Celem kursu była organizacja systematycznej pracy nad łamaniem niemieckiego szyfru maszynowego, dotychczas nieznanego kryptologom. Okazało się, że był to szyfr generowany przez maszynę Enigma, wprowadzoną w 1926 r. do użytku w niemieckiej armii. Poznań jako siedzibę kursu rozwiązywania niemieckich szyfrów wybrano nieprzypadkowo. Studenci matematyki pochodzili przeważnie z Wielkopolski i mieli za sobą lata spędzone w szkołach niemieckich. Znajomość języka była obok matematyki niezbędna dla łamania niemieckich szyfrów[8].

W czasie kursu, który trwał od 15 stycznia do 22 marca 1929 r. (dwa razy w tygodniu, wieczorami) uczestników zapoznano z podstawowymi pojęciami z dziedziny szyfrów, ich historią i klasyfikacją oraz metodami ich rozwiązywania. Wykładowcami tajnego kursu byli major Maksymilian Ciężki, podporucznik rezerwy i inżynier Antoni Palluth oraz podpułkownik dyplomowany Franciszek Pokorny. Maksymilian Ciężki zmienił podejście do kryptologii, zamiast dotychczas zatrudnianych do łamania szyfrów lingwistów, stwierdził, że do łamania szyfru maszynowego muszą być zaangażowani matematycy. Po ukończeniu kursu wskazał on trójkę najbardziej zdolnych studentów: Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego, którzy zostali zatrudnieni w Biurze Szyfrów. W latach 1929–1932 pracowali jako kryptolodzy w gmachu Intendentury Wojskowej. W podziemiach budynku wyremontowano pokój i wyposażono go w niezbędne sprzęty, w którym wkrótce rozpoczęła się praca[9][10][8].

Praca w Warszawie

W 1932 r. polski wywiad zlikwidował poznańską filię Biura Szyfrów, a Henryk Zygalski wraz z kolegami: Marianem Rejewskim i Jerzym Różyckim w sierpniu 1932 r. zostali przeniesieni do stałej pracy do Biura Szyfrów w Warszawie. Biuro Szyfrów wówczas mieściło się w Pałacu Saskim – głównej siedzibie Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Szefem Biura Szyfrów został mjr Karol Gwido Langer. Gabinet kryptologów BS 4 mieścił się w prawym skrzydle pałacu na drugim piętrze. Wejście do gabinetu było zasłonięte czarną kotarą i przy drzwiach stale dyżur sprawował tak zwany "woźny". Nikomu, poza szefami biura, nie wolno tam było wchodzić[8].

Dotychczasowa praca prowadzona od roku 1927 do roku 1932 przez Sztab Generalny w złamaniu szyfru Enigmy nie przyniosła pożądanych rezultatów, więc cała nadzieja spoczywała teraz na pracy trójki matematyków.

Po raz pierwszy oficerowie radiowywiadu zdecydowali się na przyjęcie do ściśle tajnej pracy nie lingwistów lub tłumaczy, tylko matematyków, osoby cywilne bez jakiegokolwiek szkolenia wojskowego, ponieważ żadne znane i dotychczas stosowane metody kryptoanalizy nie dawały rezultatu. Należało reorganizować działania całego wywiadu i odnaleźć nowatorskie metody złamania szyfru maszynowego, nie przypominającego niczego, co dotychczas było przedmiotem kryptologicznych badań.

Na początku zadaniem kryptologów było łamanie kodów marynarki niemieckiej Kriegsmarine, co umożliwiało obserwację ruchów floty niemieckiej na Bałtyku. Kryptologom udało się odszyfrować krótką sześciowyrazową depeszę, jej treścią było pytanie: Wann wurde Friedrich der Grosse geboren? (Kiedy urodził się Fryderyk Wielki?), a odpowiedzią 1712. Od tego momentu w następnych miesiącach Polacy mogli odczytywać tajne radiogramy Kriegsmarine równocześnie z adresatem.

W październiku 1932 roku, gdy prace nad kodem Kriegsmarine jeszcze trwały, Marian Rejewski zaczął pracę nad łamaniem szyfru maszyny Enigmy, stosując matematyczną teorię permutacji. W okolicy świąt Bożego Narodzenia rozpracował zasadę działania Enigmy, informując o tym swoich szefów. Dalsze prace nad Enigmą prowadził już we współpracy z Różyckim i Zygalskim[8].

Najważniejszym wkładem Henryka Zygalskiego w rozszyfrowanie Enigmy było stworzenie tzw. płacht Zygalskiego, bardzo pracochłonnych w wykonaniu perforowanych papierowych arkuszy pomagających w ustaleniu kolejności wirników kodujących. Początkowo polscy kryptolodzy wykonywali je za pomocą żyletek[8].

Maszyna szyfrująca Enigma

Maszyna szyfrująca Enigma była elektromechanicznym urządzeniem wyposażonym w 26 przyciskową klawiaturę i zestaw 26 lampek oznaczonych literami alfabetu łacińskiego. Enigma była przenośnym urządzeniem, które umożliwiało bardzo szybkie szyfrowanie, jak i odczytywanie treści. Enigmę wprowadzano stopniowo we wszystkich rodzajach broni, jakimi dysponowała Reichswehra (siły zbrojne Republiki Weimarskiej), ale najpierw w marynarce wojennej (już w 1926 r.).

Wewnątrz maszyny znajdował się zestaw wirników kodujących i bęben odwracający, których zadaniem była zamiana znaków tekstu jawnego na znaki zaszyfrowane. Dodatkowo Enigma posiadała przełącznicę kablową zamieniającą pary znaków miejscami, co dodatkowo komplikowało szyfr. W celu zakodowania wiadomości operator maszyny wprowadza do maszyny jej treść przy pomocy klawiatury jednocześnie odczytując podświetlane żarówkami znaki już zaszyfrowanego przekazu. Każde naciśnięcie klawisza powoduje obracanie jednego lub kilku wirników ciągle zmieniając sposób kodowania kolejnych znaków. W celu nawiązania skutecznej łączności zarówno maszyna nadawcza, jak i odbiorcza muszą posiadać te same ustawienia początkowe wirników (klucz dzienny). Połączenie wielu możliwości ustawienia wirników, oraz kombinacji połączeń przewodowych na przełącznicy kablowej daje w efekcie olbrzymią liczbę możliwych ustawień początkowych maszyny. Ustawienia początkowe zmieniano codziennie, więc aby zachować ciągłość odczytywania niemieckich meldunków konieczne było codzienne łamanie szyfru Enigmy na nowo.

Ośrodek dekryptażu w Pyrach

Ośrodek dekryptażu w Pałacu Saskim przestał działać jesienią 1937 r. Decyzja o jego likwidacji i przeniesieniu do Pyr, znajdujących się w lesie Kabackim pod Warszawą była podyktowana utrzymywaniem pracy nad Enigmą w ścisłej tajemnicy. Ośrodek składał się z dwóch budynków: mieszkalnego i radiostacji, w której pracowali kryptolodzy pod kryptonimem „Wicher”. W ośrodku ulokowano również liczniejszą aparaturę: cyklometr, kilkanaście maszyn Enigma oraz kartotekę[10][8].

Kiedy w roku 1939 stało się jasne, że wojna jest nieunikniona polski Sztab Generalny Wojska Polskiego w porozumieniu z rządem postanowiły podzielić się informacją dotyczącą łamania szyfru Enigmy z wywiadami krajów sprzymierzonych: brytyjskim i francuskim. Generał Wacław Stachiewicz, szef SG WP, podjął decyzję o przekazaniu tajemnicy Enigmy aliantom. W związku z tym 26 lipca 1939 r. w tajnym ośrodku dekryptażu w Pyrach, odbyła się konferencja kryptologów. Stronę francuską reprezentował generał Gustave Betrand i kapitan Henri Braquenié. Wielką Brytanię reprezentowali: komandor Alastair Denniston, główny kryptolog Alfred Knox i szef wywiadu, pułkownik Stewart Menzies. Ze strony polskiej w rozmowach uczestniczyli: szef Wydziału Wywiadowczego Sztabu Głównego WP – pułkownik Stefan Mayer, podpułkownik Gwido Langer, major Maksymilian Ciężki oraz Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Ponieważ Zygalski znał język angielski, wybrano go aby przedstawił osiągnięcia Polaków najlepszemu brytyjskiemu kryptologowi Dillwynowi Knoxowi. Zygalski opisał mu szczegóły maszyny Enigmy i wszystkie polskie metody dekryptażu opracowane do tej pory. Następnie wyjaśnił rolę, jaką odgrywają specjalne urządzenia, takie jak cyklometr, bomba i jego własne – płachty. Przedstawiciele obu sztabów otrzymali w prezencie po jednej polskiej kopii maszyny Enigma, które dalej zostały przekazane do Paryża i do Londynu. W grudniu 1939 r. Brytyjczycy wykonali dwa komplety płach Zygalskiego, jeden komplet został wysłany do tajnego ośrodka dekryptażu PC Bruno, znajdującego się w miejscowości Gretz-Armainvillers pod Paryżem[11][12][8][13].

Choć w swojej tajnej pracy Zygalski był związany tajemnicą, tuż przed wybuchem wojny ostrzegł rodzinę, mieszkającą w Poznaniu przed nadciągającym niebezpieczeństwem. Pod koniec sierpnia 1939 r., gdy opuszczał Poznań i żegnał się z rodziną, szepnął do męża swojej siostry Moniki: „Wybuchnie wojna światowa. Opiekuj się moją mamą i siostrą”[14].

II wojna światowa

Ewakuacja z Polski

1 września 1939 r. wybuchła wojna. Już po kilku dniach niemiecka armia była pod Warszawą. Zamiast pracować trójka kryptologów musiała ewakuować się z Polski. 5 września zaczęły się przygotowania do ewakuacji: niszczenie wszystkich dokumentów i sprzętów używanych do odczytywania wiadomości przesyłanych przez Niemcy za pomocą maszyny Enigmy, następnie ośrodek w Pyrach został częściowo wysadzony w obawie, że tajne informacje wpadną w ręce oddziałów Wermachtu.

5 września 1939. Palenie papierów, przygotowanie do ewakuacji. Wyjazd na Dworzec Wileński nocą.

Henryk Zygalski, Dziennik

Zygalski pochodzący z Poznania nie miał krewnych w Warszawie, w pierwsze dni wojny trzymał się blisko z Jerzym Różyckim i jego żoną Barbarą, która zanotowała że 3 września Jerzy wrócił do domu razem z „Zygą” (Zygalskim), oboje byli mocno wstrząśnięci wydarzeniami tego dnia.

6 września Zygalski razem z innymi członkami Biura Szyfrów opuścił Warszawę pociągiem wojskowym Eszelon F jadącym w kierunku Mińska Mazowieckiego. Pociąg poruszał się bardzo wolno, gdyż szyny były często uszkadzane przez bomby Luftwaffe i konieczna była ich naprawa.

8 września. Zderzenie pociągów w nocy. Wagony się wykoleiły. Opaleń. Naloty i bombardowania przed Siedlcami. Grupa Gralińskiego zostaje z tyłu. Kapitan Zawadzki ranny. Mijamy płonące Siedlce w nocy.

Henryk Zygalski, Dziennik

9 września przez Terespol pociąg dotarł do Brześcia, gdzie na dworcu został zbombardowany przez Luftwaffe. Zygalski pomagał opatrywać rannych. Dalej kryptolodzy dostali rozkaz przesiąść się do samochodu ciężarowego, zorganizowanego przez pułkownika Gwidona Langera oraz kontynuować ewakuację w kierunku Rumunii. Ciężarówka, w której wraz z kryptologami jechało 10 kopii Enigmy przez Kowel dojechała do Łucka. 13 września kryptolodzy otrzymali rozkaz zniszczenia wszystkich sprzętów tak szybko jak tylko jest to możliwe, ponieważ w Hrubieszowie widziano niemieckie czołgi. Miały zniknąć jakiekolwiek ślady mówiące o tym, że Polacy potrafili czytać szyfry Enigmy. Armia niemiecka nie mogła się dowiedzieć o tym, bo inaczej wieloletnia praca kryptologów byłaby zmarnowana. Sprzęt został zniszczony gdzieś w lesie w okolicach Łucka, a kolumna samochodów Biura Szyfrów wyruszyła dalej.

Dalej przez Włodzimierz, Dubno, Krzemieniec, Kołomyję, Utopory i Kuty dotarli oni do granicy rumuńskiej. 17 września, podczas pobytu w Utoporach do kryptologów dotarła wiadomość, iż Armia Czerwona przekroczyła granicę Polski.

17 września. Niedziela. Śniadanie, obiad, gra w karty. Wiadomości o bolszewikach. Kontynuujemy podróż. Przyjazd do Kut. Przekroczenie granicy w nocy z 17 na 18 września.

Henryk Zygalski, Dziennik

Po przejściu granicy 17 września 1939 r. Zygalski, Rejewski i Różycki znaleźli się w Bukareszcie. Francuska ambasada w Bukareszcie, gdzie przedstawili się jako przyjaciele Bolka (kryptonim Gustave’a Bertranda) wydała kryptologom paszporty na fałszywe nazwiska oraz wizy, po czym 23 września wyruszyli oni pociągiem do Paryża. Jadąc przez Triest, Mediolan i Modenę 28 września dotarli do stolicy Francji. Po przybyciu na miejsce 27 września zameldowali się w hotelu Viator.

Praca we Francji i Wielkiej Brytanii

Ośrodek kryptologiczny PC Bruno

Od lewej: Henryk Zygalski, Jerzy Różycki i Marian Rejewski. Zdjęcie z okresu pracy w ośrodku Cadix we Francji.

20 października, po krótkim odpoczynku, trzej kryptolodzy zostali skierowani do małej wioski Gretz-Armainvillers pod Paryżem, gdzie w Pałacu Vignolles mieścił się tajny ośrodek PC Bruno. Zostali oni włączeni do sekcji radiowywiadu armii francuskiej, dowodzonej przez majora Gustave'a Bertranda. Pozostawali pod polskim dowództwem, ale pracowali w tym czasie dla armii francuskiej. Łącznie w ośrodku pracowało ok. 70 osób: w tym 15 Polaków, 50 Francuzów i 7 antyfaszystowskich Hiszpanów. Ośrodek PC Bruno był połączony dalekopisem z Bletchley Park w Anglii.

Marian Rejewski w swojej książce Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego w latach 1930–1945 tak opisuje ośrodek Bruno: „Pałac Vignolles był dużym, trzypiętrowym budynkiem z licznymi pokojami i bardzo dużym parkiem wokół, w którym znajdowało się kilka innych budynków. Przy głównym wejściu stał mały budynek, w którym stacjonował oddział żołnierzy, ich obowiązkiem było pilnowanie całego terenu. W innej części parku znajdował się inny mały budynek, w którym gen. Bertrand umieścił hiszpańską grupę kryptologów, którzy uciekli przed reżimem gen. Franco. W samym parku znajdował się duży basen, rosły drzewa ozdobne i owocowe, był ogród różany, kilka sztucznych jaskiń, miejsce na grilla z drewnianymi krzesłami. Na poddaszu pałacu poprzedni właściciel urządził sobie studio z barem, stołem barowym, i malowidłami ściennymi w postaci krajobrazów. To studio było naszym miejscem pracy, i to nie tylko w ciągu dnia, ale nawet w nocy”. Rejewski podkreśla również, że gen. Bertrandowi zależało na tym, żeby stworzyć dla kryptologów nie tylko dobre warunki do pracy, ale również i do odpoczynku. Polakom pozwolono uczęszczać do małego lokalnego kościoła w Gretz w każdą niedzielę. Na Wigilię Bożego Narodzenia w 1939 r. Francuzi zorganizowali dla pracowników ośrodka świąteczną kolację.

W czasie pracy w ośrodku Bruno odczytano łącznie 1151 depesz niemieckich. Po wkroczeniu Niemców do Francji, ośrodek Bruno został 24 czerwca 1940 r. ewakuowany do Algierii w Afryce Północnej. Po kilku miesiącach ośrodek znów został przeniesiony do Francji na tereny nieokupowane przez Niemcy, ale kontrolowane przez rząd Vichy.

Ewakuacja do Algierii

Henryk Zygalski po przebytej chorobie w szpitalu w Algierze z Edwardem Fokczyńskim i prawdopodobnie Antonim Palluthem, 1940 r. Komentarz Henryka Zygalskiego na odwrocie zdjęcia: Algier 1940. Wstałem po raz pierwszy po ciężkim zapaleniu płuc. Odwiedzili mnie dwaj koledzy.

Pobyt trójki kryptologów w Algierii nie był długi. Oczekując na dalsze rozporządzenia Zygalski, Rejewski i Różycki mieli chwilę na wypoczynek po tygodniach ciężkiej pracy. Francuski wywiad zorganizował kryptologom pobyt w hotelach „Nelson” oraz „Touring”. Trójka spędzała czas na plaży nad morzem albo grając w karty oraz zwiedzając autobusem okolicę. Pozwolono im poruszać się swobodnie pod jednym warunkiem: nie mogli zwracać na siebie uwagi policji ani lokalnych władz.

Nagła zmiana klimatu jednak źle wpłynęła na stan zdrowia Zygalskiego, który na pięć tygodni trafił do wojskowego szpitala Maillot z zapaleniem płuc, gdzie był regularnie odwiedzany przez swoich kolegów o czym świadczą m.in. zdjęcia wykonane w tym okresie[15].

3 lipca - wyjazd do Algieru. Hotel Touring. 5 lipca - kąpiel w Nelsonie. Gorączka w nocy. 6 lipca - gorączka 39,5. Wieczorem zostałem zabrany do szpitala Maillot. 15 sierpnia opuściłem szpital. Sierpień-wrzesień 1940 - przyjemność zwiedzić Algier. El-Biar.

Henryk Zygalski, Dziennik

Ośrodek kryptologiczny Cadix

Wojna trwała i sytuacja stawała się krytyczna. Zygalski w swoim dzienniku zaznaczył: "rok 1940 ofensywa niemiecka trwa. 10 czerwca Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii oraz Francji. 14 czerwca Paryż został zajęty przez Niemców". Polski rząd zdawał sobie sprawę, że powinien współpracować z Wielką Brytanią, w związku z tym na rozkaz płk. Langera, po jego wizycie u polskiego konsula w Algierze cała grupa 20 września 1940 roku przepłynęła Morze Śródziemne na pokładzie statku Lamoriciere i wylądowała w Marsylii[15].

26 września 1940 - po dwutygodniowych dyskusjach z naszym i francuskim rządami wyruszyliśmy o 11:00 rano w stronę Marsylii na statku Lamoriciere. 28 września - około godziny 12:00 przybyliśmy do Marsylii. Zakwaterowanie w Hotel du Nord. Zwiedzanie Marsylii. 5 października - wyjazd do Uzès.

Henryk Zygalski, Dziennik

We wrześniu 1940 r. w Uzès na południu Francji, w Château des Fouzes został zorganizowany tajny ośrodek wywiadowczy z radiostacją oznaczony kryptonimem "P.C. Cadix". Pomysłodawcą, żeby przenieść personel pracujący w ośrodku Bruno najpierw do Algierii i potem przerzucić potajemnie do ośrodka Cadix należał do Gustava Bertranda. Tam wznowiono pracę nad szyframi państw Osi. Generalnie prace w ośrodku Cadix skupiały się na dekryptażu szyfrów innych niż Enigma. Załoga Cadix składała się z 15 Polaków, 9 Francuzów i 7 Hiszpanów.

Cadix został zamknięty, gdy Niemcy zajęły południową Francję. Major Bertrand, zapewne przewidując taki rozwój wydarzeń 6 listopada 1942 r. ewakuował centrum Cadix, kilka dni przed przybyciem wojsk niemieckich, personel ośrodka wówczas próbował dostać się na terytorium aliantów, najpierw do Hiszpanii i dalej przez Portugalię do Wielkiej Brytanii.

Powojenne losy Zygalskiego

Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii i nigdy już nie wrócił do Polski, w obawie przed rządem komunistycznym, jednak cały czas pozostawał w kontakcie ze swoją rodziną: wysyłał listy i paczki. Rejewski napisał do Zygalskiego: „Nie wracaj, bo Polska jest nie taka, jaką sobie wyobrażaliśmy”[16].

Brytyjczycy nie uznali jego dyplomu ukończenia studiów matematycznych w Polsce. W związku z tym Zygalski podjął się studiów w Imperial Collage of Technology w Londynie. Dzięki ukończeniu studiów mógł wykładać na uczelni. Wykładał m.in. statystykę matematyczną na Uniwersytecie Surrey w miejscowości Guildford blisko Londynu. W roku 1977 otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Polskiego na Obczyźnie[17][18].

W 1944 r. poznał miłość swojego życia - Bertę Blofield, wdowę po brytyjskim oficerze, z którą dzielił swoją pasję do muzyki i podróżowania. Wspólnie odbyli podróże po Wielkiej Brytanii, Francji, Hiszpanii i Włoszech, o czym świadczą liczne wspólne zdjęcia wykonane podczas tych podróży. Ich związek trwał ponad 30 lat. Mieszkali w domu w Liss pod Londynem. W 1949 r. Zygalski otrzymał obywatelstwo brytyjskie[16].

Para nigdy nie wzięła ślubu, chociaż w listach do rodziny Zygalski nazywał Berthę żoną. W liście do siostry Moniki z 28 października 1967 r. pisał:

Od 20 lat jestem prawie anglikiem, a w Polsce nie byłem od 1939. Życie tam i tutaj odmienne. A ja tutaj mam i własną rodzinę, żonę, zawód. Tyle było tych przyczyn, aby nie wracać, czy nawet przyjechać na wakacje.

Henryk Zygalski, List do siostry Moniki

Bertha opiekowała się Zygalskim aż do samej jego śmierci. Zmarł 30 sierpnia 1978 r. w Londynie. Po śmierci został skremowany, a jego prochy rozsypano w Ogrodzie Pamięci przy krematorium w Chichesterze (to była ostatnia wola Zygalskiego). Miesiąc po jego śmierci Bertha popełniła samobójstwo[16]. Zostawiła kartkę, że życie bez Henryka nie ma sensu[19]. Prochy Zygalskiego rozsypał na jej prośbę jej siostrzeniec Jeremy Russell[20].

W 1973 r. generał Gustave Bertrand opublikował wspomnienia wojenne w książce Enigma ou la plus grande énigme de la guerre 1939–1945. Zamieścił w niej, jako pierwszy, informacje o złamaniu niemieckiego szyfru Enigma przez trzech polskich kryptologów: Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego. Publikacją tą nie tylko ujawnił rolę trójki kryptologów w złamaniu szyfru Enigmy, ale także książka wywołała ogólnoświatową dyskusję na temat zasług poszczególnych państw alianckich w rozpracowaniu Enigmy[21].

Odznaczenia i upamiętnienie

Postanowieniem Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego z 21 lutego 2000 r. został „w uznaniu wybitnych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej”, wraz z Jerzym Różyckim i Marianem Rejewskim, pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[22].

W 1999 r. przy ul. Leśnej w Lesie Kabackim w Warszawie, przed wjazdem na teren kompleksu Centrum Operacji Powietrznych – Dowództwa Komponentu Powietrznego, w którym przed II wojną światową mieścił się Referat Niemiecki Biura Szyfrów, odsłonięto kamień z tablicą upamiętniającą pracujących tam Henryka Zygalskiego, Jerzego Różyckiego i Mariana Rejewskiego[23].

W Poznaniu pamiątki po Henryku Zygalskim można oglądać w Wielkopolskim Muzeum Wojskowym na Starym Rynku, a przed Zamkiem Cesarskim w 2008 r. postawiono pomnik kryptologów. 25 września 2021 r. w Poznaniu zostało otwarte interaktywne „Centrum Szyfrów Enigma”. Multimedialna ekspozycja centrum poświęcona jest historii maszyny szyfrującej Enigma i trzem polskim kryptologom: Marianowi Rejewskiemu, Henrykowi Zygalskiemu i Jerzemu Różyckiemu[24].

Poczta Polska wprowadziła w 2009 r. do obiegu cztery znaczki. Na znaczku o nominale 1,95 zł przedstawiono podobiznę Henryka Zygalskiego w otoczeniu pozostałych dwóch kryptologów[25].

25 stycznia 2018, Henryk Zygalski razem z Marianem Rejewskim i Jerzym Różyckim, zostali wyróżnieni (pośmiertnie) Medalem Alumno Bene Merenti przyznanym przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu[26].

W 2018 r. w Chichester, w ogrodzie różanym gdzie rozsypano prochy Zygalskiego, została odsłonięta tablica upamiętniająca Zygalskiego z napisem „Syn narodu polskiego, poddany brytyjski. Matematyk, kryptolog, złamał szyfry niemieckiej Enigmy w 1933 r., twórca Płacht Zygalskiego”. W uroczystości wzięli udział członkowie jego rodziny oraz ambasador RP w Londynie Arkady Rzegocki[27][20][28].

6 września 2019 r. w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie odbyła się uroczystość upamiętnienia polskich kryptologów – Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego. W podziemiach kościoła, w Krypcie Panteonu Narodowego, złożono w sarkofagu urny z ziemią z miejsc związanych ze śmiercią lub pochówkiem polskich kryptologów, czyli z okolic grobu na warszawskich Powązkach, z dna Morza Śródziemnego i z Chichester[29][30].

15 listopada 2023 r. w stoczni Remontowa Shipbuilding S.A. rozpoczęto palenie blach pod budowę okrętu rozpoznania radioelektronicznego ORP Henryk Zygalski[31]. Jednostkę zwodowano 14 stycznia 2026 r.[32]

W 2025 r. imieniem Henryka Zygalskiego nazwano rondo w Łodzi[33].

Zygalski w kulturze

W literaturze

Postać Henryka Zygalskiego pojawia się w kryminałach retro Piotra Bojarskiego Szmery (2019) oraz Ostatnich gryzą psy (2024)[10][34].

W wystawiennictwie

W Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu powstał osobny program, promujący postać Henryka Zygalskiego pod tytułem „Zyga. Geniusz z Poznania”, w ramach którego odbyła się wystawa czasowa pod tytułem „Henryk Zygalski. Nieznane oblicza” oraz 13 lipca 2024 r. widowisko muzyczne „Wszystko co dobre, kończy się szybko” upamiętniające postać Henryka Zygalskiego. Widowisko w wykonaniu muzyka i kompozytora Patryka Piłasiewicza oraz artystów: Aleksandry Barcikowskiej i Patryka Rynkiewicza, zostało zainspirowane listami Henryka Zygalskiego z okresu powojennego, które pisał do Polski będąc na emigracji w Wielkiej Brytanii[35][36].

W filmie

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Zygalski Henryk, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-03-22].
  2. ↑ Henryk Zygalski. Matematyk w służbie wywiadu [online], Polskie Radio 24 [dostęp 2025-02-13].
  3. ↑ Henryk Zygalski to skromny polski matematyk. Jednak to on pomógł złamać kod Enigmy | National Geographic [online], www.national-geographic.pl [dostęp 2025-02-22].
  4. ↑ Redakcja, Henryk Zygalski: Geniusz z Poznania, który wpłynął na losy świata [online], Głos Wielkopolski, 8 listopada 2024 [dostęp 2025-03-01].
  5. 1 2 "Stowarzyszenie Wspólnota Polska" [online], wspolnotapolska.org.pl [dostęp 2026-02-20].
  6. ↑ Na przełomie 2013/2014 przypadkowo odnaleziono w zbiorach Archiwum Państwowego w Poznaniu jego świadectwo maturalne (por. Arkowski Krystian, Geniusz, który złamał Enigmę, w szkole miał tróje, „Dziennik Łódzki”, 13 lutego 2014, nr 35, wyd. A, s. 17).
  7. ↑ Henryk Zygalski – poznaniak, kryptolog, nauczyciel [online], csenigma.pl [dostęp 2025-02-13].
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Władysław Kozaczuk, Złamany szyfr, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985, ISBN 83-11-07263-9 (pol.).
  9. ↑ Polska Zbrojna [online], www.polska-zbrojna.pl [dostęp 2025-02-13].
  10. 1 2 3 Marta Baszewska, Enigma, prezent na wagę zwycięstwa [online], Kultura u Podstaw, 8 sierpnia 2019 [dostęp 2025-02-14].
  11. ↑ Zanim było Bletchley Park – Marian Rejewski – pogromca Enigmy [online], marian-rejewski.pl [dostęp 2025-02-27].
  12. ↑ Virtual Bletchley Park [online], www.codesandciphers.org.uk [dostęp 2025-02-27].
  13. ↑ Polska replika Enigmy (Muzeum Historii Polski w Warszawie) [online], csenigma.pl [dostęp 2026-08-01].
  14. ↑ Piotr Bojarski, Z Poznania w świat szyfrów, [w:] Piotr Bojarski i inni red., Zygalski: oblicza geniusza: praca zbiorowa, Poznań: Poznańskie Centrum Dziedzictwa, 2025, s. 25, ISBN 978-83-62415-84-7.
  15. 1 2 Zdzisław Jan Kapera, The triumph of Zygalski's sheets: the Polish Enigma in the early 1940., Kraków-Mogilany: The Enigma Press, 2015, ISBN 978-83-86110-79-7 (ang.).
  16. 1 2 3 Zuzanna Sakowska, Od 20 lat jestem prawie Anglikiem, [w:] Piotr Bojarski i inni red., Zygalski: oblicza geniusza: praca zbiorowa, Poznań: Poznańskie Centrum Dziedzictwa, 2025, s. 66, ISBN 978-83-62415-84-7.
  17. ↑ Tradycje PUNO. puno.edu.pl. [dostęp 2014-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-21)].
  18. ↑ Biografie znanych kryptologów (kryptografów i kryptoanalityków). kryptografia.com. [dostęp 2017-01-15].
  19. ↑ Tajemnicę zachował do śmierci, [w:] Piotr Bojarski i inni red., Zygalski: oblicza geniusza: praca zbiorowa, Poznań: Poznańskie Centrum Dziedzictwa, 2025, s. 92, ISBN 978-83-62415-84-7.
  20. 1 2 Historia stryja odtwarzana z dziennika i z radia, [w:] Piotr Bojarski i inni red., Zygalski: oblicza geniusza: praca zbiorowa, Poznań: Poznańskie Centrum Dziedzictwa, 2025, s. 113, ISBN 978-83-62415-84-7 (pol.).
  21. ↑ Kalendarium [online], Enigma. Odszyfrować zwycięstwo [dostęp 2025-09-16].
  22. ↑ M.P. z 2000 r. Nr 13, poz. 273 (ISAP).
  23. ↑ Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w. Warszawa: Argraf, 2004, s. 159. ISBN 83-912463-4-5.
  24. ↑ Centrum Szyfrów Enigma [online], csenigma.pl [dostęp 2022-07-02] (pol.).
  25. ↑ Poczta Polska, Numer katalogowy 4290 – 4293, data wydania: 28.08.2009.
  26. ↑ Lista nagród przyznawanych przez UAM - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu [online], amu.edu.pl [dostęp 2026-02-03].
  27. ↑ n, Henryk Zygalski - tablica w Chichester ( UK ) [online], Polskie Miejsca Pamięci, 27 kwietnia 2023 [dostęp 2025-12-13].
  28. ↑ Henryk Zygalski, który pomógł złamać Enigmę, został wreszcie upamiętniony przez Brytyjczyków. Wiadomości w Onet, 2018-09-01. [dostęp 2019-09-15].
  29. ↑ Elżbieta Szczuka: Jerzy Różycki ma symboliczny grób. Wyszkowianie na oficjalnej uroczystości (foto). 2019-09-08. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-12)].
  30. ↑ n, Prochy kryptologa Henryka Zygalskiego przekazane z Chichester do Panteonu Narodowego w Krakowie [online], British Poles, 26 lipca 2019 [dostęp 2025-09-16].
  31. ↑ ORP Henryk Zygalski. Ruszyła budowa okrętu rozpoznania elektronicznego SIGINT dla Marynarki Wojennej [online], wnp.pl [dostęp 2023-11-16] (pol.).
  32. ↑ Przyszły ORP „Henryk Zygalski” zwodowany [online], www.gov.pl, 14 stycznia 2026 [dostęp 2026-01-23].
  33. ↑ Trzy ronda w Łodzi zyskały patronów. To wybitne postacie z okresu II wojny światowej [online], Łódź.pl, 12 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-24].
  34. ↑ Damian Matyszczak, Szemrany Poznań – Piotr Bojarski, Szmery [online], www.kawiarenkakryminalna.pl, 29 maja 2019 [dostęp 2025-03-01].
  35. ↑ ZYGA. Geniusz z Poznania - Centrum Szyfrów Enigma [online], csenigma.pl [dostęp 2025-03-01].
  36. ↑ Geniusz z Poznania. Koncert w Centrum Szyfrów Enigma [online], radiopoznan.fm [dostęp 2025-03-01].
  37. ↑ FilmPolski.pl [online], FilmPolski [dostęp 2025-03-01].
  38. ↑ Sekret Enigmy | Film | 1979. 2024-01-06. [dostęp 2025-06-17].

Bibliografia

  • Rejewski Marian, An Application of the Theory of Permutations in Breaking the Enigma Cipher, [w:] „Applicationes Mathematicae”, 1980, nr 16(4), s. 543–559.
  • Welchman Gordon, „From Polish Bomba to British Bombe: the Birth of Ultra”, Intelligence and National Security, 1986.
  • Misiuk Andrzej, Służby Specjalne II Rzeczypospolitej (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), „Bellona”, Warszawa 1998.
  • Kozaczuk Władysław, Bitwa o Tajemnice: Służby wywiadowcze Polski i Niemiec 1918–1939, Książka i Wiedza Warszawa, Wyd. 1 – 1967, Wyd. 2 – 1999.
  • Ćwięk Henryk, Przeciw Abwehrze (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), „Bellona”, Warszawa 2001.
  • Pepłoński Andrzej, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), „Bellona”, Warszawa 2002.
  • Kozaczuk Władysław, Straszak Jerzy, Enigma; How the Poles Broke the Nazi Code, New York 2004 wyd. Hyppocrene Books ISBN 0-7818-0941-X.
  • Słownik biograficzny techników polskich, tom 16, Federacja Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych, Warszawa 2005.
  • Praca zbiorowa pod redakcją Piotra Bojarskiego i Maksyma Kempińskiego, Zygalski. Oblicza geniusza, Poznańskie Centrum Dziedzictwa, Poznań 2025. ISBN 978-83-62415-84-7.
  • Złamanie szyfru Enigma. Poznański pomnik polskich kryptologów. Pod redakcją Stanisława Jakóbczyka i Janusza Stokłosy, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2007. ISBN 978-8-706-5275.
  • Marek Grajek, Enigma. Bliżej prawdy, Dom Wydawniczy Rebis 2007, ISBN 978-83-751010-3-4.
  • Zdzisław J. Kapera, The Triumph of the Zygalski’s Sheets: the Polish Enigma in the Early 1940, The Enigma Press, Kraków – Mogilany 2015. ISBN 978-83-86110-79-7.
  • Władysław Kozaczuk, W kręgu Enigmy, Wydawnictwo: Książka i Wiedza, Warszawa 1986. ISBN: 85-05-11254-3.
  • Rejewski Marian, Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego w latach 1930–1945, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 2018, ISBN 978-83-2322-647-5.
  • Dermot Turing, X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy, Dom Wydawniczy Rebis 2019, ISBN 978-83-8062-455-9.
  • Zdzisław J. Kapera, The Polish Wartime Reports on the Solution of Enigma 1930–1942, The Enigma Press, Kraków – Mogilany 2021, ISBN 978-83-952021-7-9.
  • Władysław Kozaczuk, Złamany szyfr, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Wydanie II, Warszawa 1985, ISBN 83-11-07263-9.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.