Herľany

Herľany

Kaplica św. św. Piotra i Pawła
Flaga
Państwo	Słowacja
Kraj	koszycki
Powiat	Koszyce-okolice
Starosta	Jana Tóthová[1]
Powierzchnia	9,91[2] km²
Wysokość	361[3] m n.p.m.
Populacja (2024)
• liczba ludności	286[4]
• gęstość	28,84 os./km²
Nr kierunkowy	+421 55[3]
Kod pocztowy	044 46[3]
Tablice rejestracyjne	KS
Położenie na mapie kraju koszyckiego Herľany
Położenie na mapie Słowacji Herľany
48°47′57,0″N 21°28′40,0″E/48,799167 21,477778
Strona internetowa

Herľany – wieś (obec) na Słowacji w kraju koszyckim, w powiecie Koszyce-okolice.

Miejscowość znajduje się u zachodnich podnóży pasma Gór Tokajsko-Slańskich, na obrzeżach Kotliny Koszyckiej. Leży u podnóży Przełęczy Herlańskiej, przez którą przebiega droga nr 576 z Vranova nad Topľou przez Herľany do odległych o ok. 28 km Koszyc^[5].

Herľany są znane od XVII wieku ze względu na występujące tu źródła mineralne. Na przełomie XVII i XVIII w., przypuszczalnie w wyniku antyhabsburskich powstań, zwanych tu powstaniami kuruców, wieś na kilka dziesięcioleci opustoszała i odżyła dopiero w drugiej połowie XVIII w.^[6]

Zdrój w znacznej mierze rozwinął się w latach 1780-1790, za czasów cesarza Józefa II Habsburga. Powstał tu wówczas zespół obiektów uzdrowiskowych, które oferowały 112 izb z ok. 500 łóżkami. W łazienkach stało do dyspozycji kuracjuszy 25 kamiennych wanien do kąpieli. Wykorzystywano w nich słone, ziemisto-żelaziste wody z kilku okolicznych źródeł^[6].

Z czasem wody przestały spełniać wymagane kryteria lecznicze, spadała też wydajność źródeł. W 1870 r. Villiam Zsigmondy z Bratysławy, inżynier górniczy z doświadczeniem w zakresie poszukiwania wód artezyjskich, rozpoczął w Herľanach wiercenia poszukiwawcze. Dwa lata później na głębokości 172 m dosięgnięto pierwszej warstwy wodonośnej, z której wytrysnęła pierwsza erupcja. Wiercenia zakończono w 1875 r. na głębokości 404,5 m, jednak ze względu na brak odpowiedniej ilości rur odwiert zarurowano jedynie do głębokości 351 m^[6]. Od tego czasu trwają tu systematyczne erupcje unikatowego w tych rejonach świata chłodnego gejzeru.

Znaczenie miejscowości jako uzdrowiska, pomimo istnienia czterech źródeł wody mineralnej, spadło po roku 1945. Obecnie (2025) obszar dawnego terenu uzdrowiska, usytuowany w ok. 2-hektarowym parku, należy do Uniwersytetu Technicznego w Koszycach jako „Učebno-výcvikové zariadenie Herľany”. W parku, założonym jeszcze w końcu XIX w., rośnie 30 gatunków drzew, w tym 9 gatunków iglastych, 21 liściastych. Wokół niego usytuowany jest zespół kilku budowli, pozostałych po dawnym uzdrowisku. Najstarsza z nich, o nazwie „Dargov”, pochodzi sprzed 1819 r. Mieści się w niej obecnie restauracja. Dwa inne obiekty, parterowy pensjonat „Gejzír” i piętrowe „Branisko” to dziś skromne hoteliki o średnim standardzie. Na skraju parku znajduje się również neogotycka kaplica pw. świętych Piotra i Pawła z II połowy XIX w.^[6]

Działający w dalszym ciągu gejzer jest chroniony od 1981 r. jako narodowy pomnik przyrody, stanowiąc wielką atrakcję turystyczną.

Zimny gejzer w Herľanach jest drugim w Europie i jednym z ośmiu znanych na Ziemi chłodnych gejzerów. Jego wybuchy są wywoływane gromadzeniem się w głębokich szczelinach skalnych gazów, w tym głównie dwutlenku węgla, które po osiągnięciu odpowiednio wysokiego ciśnienia wyrzucają napływającą do otworu wodę. Główne parametry gejzeru:

• głębokość odwiertu 404,5 m
• aktualna (2023 r.) wysokość wyrzutu wody: ok. 22 m^[7]
• wybuch trwa około 25 minut^[7]
• odstępy czasu między kolejnymi wybuchami wynoszą aktualnie (2023 r.) od 34 do 36 godzin^[7]
• temperatura wody wynosi ok. 20 °C
• wypływająca woda jest silnie zmineralizowana